| YouTube Channel

नवोदक (navodaka)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नवोदक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೊಸ ನೀರು/ಬಾವಿ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ತೋಡಿದಾಗ ಬರುವ ಹೊಸ ನೀರು
व्युत्पत्तिः - > नवमुत्थितमुदकम्
नवोदक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಮಳೆಯ ನೀರು
व्युत्पत्तिः - > नवं पतितमुदकम्
Edgerton Buddhist Hybrid
English
? navodaka (nt.?), some kind of food: °kaṃ ca [Page292-a] tailalavaṇakvathanaṃ Mv 〔i.329.13〕. Senart has no suggestion. Read perhaps navodanaṃ (navaud°), or some other cpd. of odana?
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नवोदकं,
क्ली,
 (नवमुदकम् ।) नूतनजलम् । यथा, मिताक्षरायां स्मृतिः ।“काले नवोदकं शुद्धं न पातव्यञ्च तत् त्र्यहम् ।अकाले तु दशाहानि पीत्वा नाद्यादहर्निशम् ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
तन्निमित्तकं श्राद्धं कर्त्तव्यम् । यथा, शातातपः ।“नवोदके नवान्ने च गृहप्रच्छादने तथा ।पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ॥
तस्माद्दद्यात् सदा युक्तो विद्बत्सु ब्राह्मणेषु च ॥
नवोदके वर्षोपक्रमे । आर्द्रागते रवाविति यावत् ।‘आर्द्रादितो विशाखान्तं रविचारेण वर्षति ।’इति नव्यवर्द्धमानधृतात् ॥
‘प्राविट्काले समायाते रौद्रऋक्षगते रवौ ।नाडीवेधसमायोगे जलयोगं वदाम्यहम् ॥
’इति रुद्रयामलाच्च ॥
रौद्रमार्द्रा ॥
* ॥
नवोदकश्राद्धस्य सावकाश-त्वात् त्रयोदश्यादिकनिषेधमाह दीपिकायाम् ।‘त्रयोदशीं जन्मदिनञ्च नन्दांजन्मर्क्षतारां सितवासरञ्च ।त्यक्त्वा हरीज्येन्दुकरान्त्यमैत्र-ध्रुवेषु च श्राद्धविधानमिष्टम् ॥
’सितवासरं शुक्रवारम् । ऋक्षं राशिः । हर्य्या-दयः श्रवणपुष्यमृगशिरोहस्तारेवत्यनुराधोत्तरा-त्रितयरोहिण्यः । कृष्णपक्षे चेन्नवोदकश्राद्ध-कालस्तदोभयोः श्राद्धयोस्तन्त्रात् सिद्धिः ।” इतितिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नवोदक
न०
 नवं पतितमुत्यितं वा उदकम् । १ नवखातेउत्थिते उदके २ गगनादभिनवपतिते जले च तस्यापेय-त्वादिकं प्रा० त० निरूपितं यथाहारीतः “मत्स्यकण्टकशम्भूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान् ।पीत्वा नवोदकञ्चैव पञ्चगव्येन शुध्यति” । नवोदकं नव-स्वातजलं वर्षोदकञ्च तथा ब्रह्मपुराणम् “नवस्वातजलंगावो महिष्यश्छागयोनयः । शुध्यन्ति दिवसैरेव दश-भिर्नात्र संशयः” मिताक्षराधृता स्मृतिः “काले नवोदकंशुद्धं न पातव्यन्तु तत् त्र्यहम् । अकाले तु दशाहंस्यात् पीत्वा नाद्यादहर्निशम्” काले वर्षाकाले । शङ्खः“स्नानमाचमनं दानं देवतापितृतर्पणम् । शूद्रोदकैर्नकुर्वीत तथा मेघाद्विनिःसृतैः” । पानादीतरत्र स्पर्शादौच हविवंशः । “अमौममम्भोविसृजन्ति मेघाः पूतंपवित्रं पवनैः सुनन्धि” । नबोदकनिमित्तं च पार्वणंश्राद्धं नित्यं, तद्विधानादि ति० त० उक्तं यथाशातातपः “नबोदके नवान्ने च गृहप्रच्छादने सदा ।पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च । तस्माद्दद्यात्सदोद्युक्तो विद्वत्सु ब्राह्मणेषु च” अत्र सदेति श्रवणात्अस्य नित्यत्वम् । नवोदके वर्षोपक्रमे आर्द्रागते रबा-विति यावत् । “आर्द्रादिती बिशाखान्तं रविचारेणवर्षति” इति नव्यवर्द्धमानधृतात् “प्रावृट्काले समा-याते रौद्र ऋक्षगते रवौ । नाडीवेधसमायोगे जल-योगं बदाम्यहम्” इति रुद्रजामलाच्च । रौद्रमार्द्रानवोदकश्राद्धस्य सावकाशत्वात् त्रयोदश्यादिषु निषेधमाहदीपिकायाम् “त्रयोदशीं जन्मदिनञ्च नन्दां जन्मर्क्ष-तारां सितवासरञ्च । त्यक्त्वा हरीज्येन्दुकरान्त्यमैत्रध्रुवेषु च श्राद्धविधानमिष्टम्” । सितबासरं शुक्रवारंऋक्षं राशिः हर्य्यादयः श्रवणपुष्यमृगशिरोहस्तारेबत्य-नुराधा उत्तरात्रितयरोहिण्यः । कृष्णपक्षे चेन्नबोदक-श्राद्धकालस्तदोमयोः श्राद्धयोस्तन्त्रात् सिद्धिः” ।