| YouTube Channel

नवग्रहाः (navagrahAH)

 
Apte Hindi
Hindi
नवग्रहाः
पुं*
 नवन्-ग्रहाः -
नौ ग्रह
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नवग्रहाः
noun
सूर्यः चन्द्रः मङ्गलः बुधः गुरुः शुक्रः शनिः राहुः तथा च केतुः इति फलितज्योतिषानुसारेण नवग्रहाः।
"यज्ञसमाप्तेः अनन्तरं नवग्रहाणां शान्त्यर्थे पूजनं कृतम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नवग्रहाः,
पुं,
 (नव ग्रहाः ।) सूर्य्यादयो नव ।यथा, तिथितत्त्वे ।“नवग्रहमखं कृत्वा ततः कर्म्म समारभेत् ।अन्यथा फलदं पुंसां न काम्यं जायते क्वचित् ॥
”(यथा च, --“सूर्य्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः ।शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति नवग्रहाः ॥
”)तेषां संस्थानम् । यथा, --“भूमेर्योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय ! मण्डलम् ।लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ॥
पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् ।नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात् प्रकाशते ॥
द्विलक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् ! बुधो नक्षत्रमण्डलात् ।तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः ॥
अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः ।लक्षद्बये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥
सौरिबृहस्पतेश्चोर्द्ध्वं द्बिलक्षे समवस्थितः ॥
”इति विष्णुपुराणे । २ । ७ अध्यायः ॥
तेषां रथादि यथा, --“योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ।ईषादण्डस्तथैवास्य द्बिगुणो मुनिसत्तम ! ॥
सार्द्धकोटिस्तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै ।योजनानान्तु तस्याक्षश्चक्रं यत्र प्रतिष्ठितम् ॥
चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षो व्यवस्थितः ।पञ्चान्यानि तु सार्द्धानि स्यन्दनस्य महामते ॥
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः ।हस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धेन ध्रुवाधारो रथस्य वै ।द्बितीयेऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले ॥
हयाश्च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु ।गायत्त्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुबेव च ॥
अनुष्टुप् पंक्तिरित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो रवेः ।स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैरृषिभिस्तथा ।गन्धर्व्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥
स्तुवन्ति मुनयः सूर्य्यं गन्धर्व्वैर्गीयते पुरः ।नृत्यन्त्यप्सरसो यान्ति सूर्य्यस्यानु निशाचराः ॥
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते भीषु संग्रहः ।वालखिल्यास्तथैवैनं परिवार्य्य समासते ॥
सोऽयं सप्तगणः सूर्य्यमण्डले मुनिसत्तम ! ।हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुत्वं समुपागतः ॥
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ।वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ ॥
* ॥
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च ।पिशङ्गैस्तुरगैर्युक्तः सोऽष्टाभिर्वायुवेगिभिः ॥
* ॥
सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसम्भवैर्हयैः ।सोपासङ्गपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान् ॥
* ॥
अष्टास्रः काञ्चनः श्रीमान् भौमस्यापि रथोमहान् ।पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्रिसम्भवैः ॥
* ॥
अष्टाभिः पाण्डरैर्युक्ते वाजिभिः काञ्चनेरथे ।तस्मिंस्तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः ॥
आकाशसम्भवैरश्वैः शवलैः स्यन्दनं युतम् ।समारुह्य शनैर्याति मन्दगामी शनैश्चरः ॥
* ॥
स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम् ।सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय ! वहन्त्यविरतं सदा ॥
* ॥
तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः ।पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः ॥
* ॥
एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव ।सर्व्वे ध्रुवे महाभाग ! प्रबद्धा वायुरश्मिभिः ॥
”इति विष्णुपुराणे २ अंशे ८ । १० । १२ अध्यायाः ॥
ग्रहाणामशुभप्रतीकारः । राजमार्त्तण्डे ।“दोषो न स्याद्ग्रहाणामशिशिरकिरणे ताम्र-मिन्दौ च शङ्खंपृथ्वीपुत्त्रे प्रवालं शशधरतनये शातकुम्भंभुजेन ।देवाचार्य्ये च मुक्तां मणिमसुरगुरौ सीसकंसूर्य्यसूनौराहौ लौहं त्वनिष्टे कमलजतनये राजपट्टंविभर्त्तुः ॥
”शातकम्भं सुवर्णम् । राजपट्टं कर्पूराणीतिख्यातम् । अपि च । बुद्धिप्रकाशे ।“त्रिशूलीं क्षीरिकामूलं गोजिह्वां वृद्धदारकम् ।ब्रह्मयष्टिं सिंहपुच्छीं वाट्यालं चन्दनं सितम् ।अश्वगन्धां क्रमात् सूर्य्याद्दद्याद्दोषोपशान्तये ॥
”इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥
स्वजन्मराश्यवधिनवग्रहशुद्धिर्यथा, --“केतूपप्लवभौममन्दगतयः षष्टास्त्रिसंस्थाः शुभा-श्चन्द्रार्कावपि ते च तौ च दशमौ चन्द्रः पुनःसप्तमः ।जीवः सप्तनवद्विपञ्चमगतो युग्मेषु सोमात्मजःशुक्रः षड्दशसप्तवर्जमितरे सर्व्वेऽप्युपान्तेशुभाः ॥
”इति दीपिका ॥
रविः ३ । ६ । १० । ११ । राशयः । सोमः ३ । ६ । ७ । १० ।११ शुक्लपक्षे २ । ५ । ९ । जन्मर्क्षवर्ज्जितजन्मचन्द्रःशुभः । मङ्गलः ३ । ६ । १० । ११ । बुधः २ । ४ । ६ । ८ ।१० । ११ । १२ । बृहस्पतिः २ । ५ । ७ । ९ । ११ । शुक्रः१ । २ । ३ । ४ । ५ । ८ । ९ । ११ । १२ । शनिः ३ । ६ । १० । ११ ।राहुः ३ । ६ । १० । ११ । केतुः ३ । ६ । १० । ११ राशयः ॥
ग्रहाणां राशिभोगनिर्णयः । यथा, --“रविर्म्मासं निशानाथः सपाददिवसद्वयम् ।पक्षत्रयं भूमिपुत्त्रो बुधोऽष्टादशवासरान् ॥
वर्षमेकं सुराचार्य्यश्चाष्टाविंशदिनं भृगुः ।शनिः सार्द्धद्वयं वर्षं स्वर्भानुः सार्द्धवत्सरम् ॥
”रविः १ मासः । सोमः २ । ० दिनम् । कुजः ४५दिनम् । बुधः १८ दिनम् । बृहस्पतिः १ वत्-सरः । शुक्रः २८ दिनम् । शनिः २ ॥
० वत्सरः ।राहुः १ ॥
० वत्सरः । केतुः १ ॥
० वत्सरः । इतिज्योतिषम् ॥
* ॥
अथ चन्द्रादिषड्ग्रहाणा-मस्तोदयज्ञनम् । यथा, --“अथोदयास्तमययोः परिज्ञानं प्रकीर्त्त्यते ।दिवाकरकराक्रान्तमूर्त्तीनामल्पतेजसाम् ॥
सूर्य्यादप्यधिकाः पश्चादस्तं जीवकुजार्कजाः ।ऊनाः प्रागुदयं यान्ति शुक्रज्ञौ वक्रिणौ तथा ॥
अल्पा विवस्वतः प्राच्यामस्तं चन्द्रज्ञभार्गवाः ।व्रजन्त्यभ्यधिकाः पश्चादुदयं शीघ्रयायिनः ॥
” * ॥
एषां कालांशा यथा, --“एकादशामरेज्यस्य तिथिसंख्यार्कजस्य च ।अस्तांशा भूमिपुत्त्रस्य दशसप्ताधिकास्ततः ॥
पश्चादस्तमयोऽष्टाभिरुदयः प्राङ्महत्तया ।प्रागस्त उदयः पश्चादस्तत्वाद्दशभिर्भृगोः ॥
एवं बुधो द्बादशभिश्चतुर्द्दशभिरंशकैः ।वक्रशीघ्रगती चार्कात् करोत्यस्तमयोदयौ ॥
एष्याधिकैः कालभागैर्दृश्या न्यूनैरदर्शनाः ।भवन्ति लोके खचरा भानुभाग्रस्तमूर्त्तयः ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥
तेषामस्तोदयदिनसंख्याज्ञानम् । यथा, --“भुजाक्षिचन्द्रा-१२२ स्त्रिदशाश्च ३३ दन्ता ३२वेदाचला ४७ रामकृते ४३ क्रमेण ।भौमादिकस्यास्तदिनानि वक्रेबुधस्य भूपा १६ दश भार्गवस्य ॥
”एषां एकस्मादस्तमयादुदयाद्बा अभ्युदयास्त-ज्ञानम् । यथा, --“तथास्तवक्रात् कुजतोऽस्तवक्रेजात्य-२२ ब्धि-४ विश्वै-१३ र्द्दिगि-१० नैश्च १२मासैः ।महास्तवक्रास्तविधी सितस्यक्रमेण वक्रस्तु नवेन्दुमासैः १९ ॥
”गुरोरुदयस्य प्राक् पश्चात् शुक्रस्य तु उदयवक्र-महास्तोनां प्राक् पश्चात् बाल्यवृद्धदिनज्ञानम् ।यथा, --“वृद्धः पुरस्तादुदयस्य पश्चात्बालश्च पक्षं १५ वचसां पतिः स्यात् ।एवं सितः पञ्चदिनानि वृद्ध्वोबालो भवेत्त्रीणि दिनानि वक्रे ॥
वृद्धस्तु पक्षं १५ भृगुजो महास्तेबालः पुनस्तत्र दशाहमेव ॥
”इति सिद्धान्तमञ्जरी ॥
अथ नवग्रहस्तोत्रम् ।“जवाकुसुमसङ्काशं काश्यपेयं महाद्युतिम् ।ध्वान्तारिं सर्व्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम्दिव्यशङ्खतुषाराभं क्षीरोदार्णवसम्भवम् ।नमामि शशिनं भक्त्या शम्भोर्म्मुकुटभूषणम् ॥
धरणीगर्भसम्भूतं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।कुमारं शक्तिहस्तञ्च लोहिताङ्गं नमाम्यहम्प्रियङ्गुकलिकाश्यामं रूपेणाप्रतिमं बुधम् ।सौम्यं सर्व्वगुणोपेतं नमामि शशिनः सुतम् ॥
देवतानामृषीणाञ्च गुरुं कनकसन्निभम् ।वन्द्यभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिम् ॥
हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम् ।सर्व्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ॥
नीलाञ्जनचयप्रख्यं रविसूनुं महाग्रहम् ।छायाया गर्भसम्भूतं वन्दे भक्त्या शनैश्चरम् ॥
अर्द्धकायं महाघोरं चन्द्रादित्यविमर्द्दकम् ।सिंहिकायाः सुतं रौद्रं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ॥
पलालधूमसङ्काशं ताराग्रहविमर्द्दकम् ।रौद्रं रुद्रात्मजं क्रूरं तं केतुं प्रणमाम्यहम् ॥
व्यासेनोक्तमिदं स्तोत्रं यः पठेत् प्रयतः शुचिः ।दिवा वा यदि वा रात्रौ शान्तिस्तस्य न संशयः ॥
ऐश्वर्य्यमतुलञ्चापि आरोग्यं पुष्टिवर्द्धनम् ।नरनारीप्रियत्वञ्च नित्यं तस्योपजायते ॥
तक्षकोऽग्निर्यमो वायुर्ये चान्ये ग्रहपीडकाः ।ते सर्व्वे प्रशमं यान्ति व्यासो ब्रूयान्न संशयः ॥
”इति श्रीव्यासभाषितं नवग्रहस्तोत्रं समाप्तम् ॥
(ग्रहाणामन्यद्विववरणन्तु ग्रहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
नवं नूतनं ग्रहो ग्रहणं यस्येति विग्रहे नव-बद्धे, त्रि । यथा, रामायणे । २ । ५८ । ३ ।“वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम् ॥
”)