| YouTube Channel

नवग्रह (navagraha)

 
Yates
English
नव-ग्रह (हाः) 1.
m.
 plu. Sun, moon,
five planets and the nodes.
Spoken Sanskrit
English
नवग्रह - navagraha -
m.
 - 9 planets
अतिचार - aticAra -
m.
 - of planets
अजगव - ajagava -
m.
 - moon and planets
ज्योतिस् - jyotis -
n.
 - planets and stars
ग्रहनाश - grahanAza -
m.
 - destroying planets
ग्रहापहा - grahApahA -
f.
 - removing of planets
ग्रहकल्लोल - grahakallola -
m.
 - wave of the planets
सुप्रचार - supracAra -
adj.
 - going in right course [ used for planets ]
ग्रहमय - grahamaya -
adj.
 - consisting of planets
अजवीथी - ajavIthI -
f.
 - moon and planets move
ग्रहदशा - grahadazA -
f.
 - aspect of the planets
निरीक्षण - nirIkSaNa -
n.
 - aspect of the planets
वीक्षण - vIkSaNa -
n.
 - aspect of the planets
ग्रहपूजा - grahapUjA -
f.
 - worship of the planets
ग्रहयुति - grahayuti -
f.
 - conjunction of planets
संयुतयुति - saMyutayuti -
f.
 - conjunction of planets
ग्राहमेलक - grAhamelaka -
m.
 - conjunction of planets
ग्रहपुष - grahapuSa -
m.
 - cherishing the planets
युद्ध - yuddha -
m.
 - conflict of the planets
सुगति - sugati -
adj.
 - having auspicious position [ of planets, in astrology ]
नवग्रह navagraha
adj.
 recently caught
नवग्रह navagraha
m.
 9 planets
Wilson
English
नवग्रह
m.
 plu. (-हाः) The nine planets, or sun, moon, five
planets, and the ascending and descending nodes.
E.
 नव for नवन्, and ग्रह a planet.
Monier Williams Cologne
English
1. नव—ग्रह
mfn.
 (for 2. See 4. नव) recently caught. Kad.
2. नव—ग्रह
m.
pl.
 the 9 planets (i.e. sun, moon, 5 planets with Rāhu and Ketu),
W.
Macdonell
English
नवग्रह nava-graha,
a.
 recently caught.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नवग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಒಂಬತ್ತು ಗ್ರಹಗಳು
विस्तारः - > सूर्यचन्द्रौ मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः। शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतवश्च नवग्रहाः
L R Vaidya
English
navan-graha {% m. pl. %} the nine planets. See under ग्रह.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नवग्रह
पु०
 कर्म० संज्ञात्वात् न द्विगुः । “सूर्यचन्द्रौ मङ्गलश्चबुधश्चापि वृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतवश्चनव ग्रहा” इत्युक्तेषु नवसु १ ग्रहेषु खगोलशब्दे तत्कक्षा-दिमानमुक्तं तद्रथादिमानमत्रोच्यते ।रवेः “योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रयो नव । ईषा-दण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम! । सार्द्धकोटिस्तथासप्त नियुतान्यधिकानि वै । योजनानान्तु तस्याक्षश्चक्रंयत्र प्रतिष्ठितम् । चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोव्यवस्थितः । पञ्चान्यानि तु सार्द्धानि स्यन्दनस्य महा-मते! । अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः ।ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धेन ध्रुवाधारो रथस्य वै । द्वितीयेऽक्षेतु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले । हयाश्च सप्त छन्दांसितेषां नामानि मे शृणु । गायत्री च वृहत्युष्णिग्जगतीत्रिष्टुबेव च । अनुष्टुप् पङ्क्तिरित्युक्ताश्छन्दांसि हरयोरवेः । स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैरृषिभिस्तथा ।गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः । स्तुवन्तिमुनयः सूर्य्यं गन्धर्वैर्गीयते पुरः । नृत्यन्त्योऽप्सरसोयान्ति सूर्य्यस्यानु निशाचराः । वहन्ति पन्नगाः यक्षैःक्रियतेऽभीषुसंग्रहः । वालखिल्यास्तथैवैनं परिवार्य्यसमासते । सोऽयं सप्तगणः सूर्य्यमण्डले मुनिसत्तम ।हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुत्वं समुपागतः” ।इन्दीः “रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ।वामदक्षिणतो युक्ताः दश तेन चरत्यसौ” ।बुधस्य “वाय्वग्निद्रव्यसम्भूती रथश्चन्द्रसुतस्य च । पिशङ्गै-स्तुरगैर्युक्तः सोऽष्टाभिर्वायुवेगिभिः । सत्ररूथः सानु-कर्षो युक्तोऽभूसम्भवैर्हयैः” ।शुक्रस्य “सोपासङ्गपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान् ।अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्” ।कुजस्य “भौमस्यापि रथो महान् । पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसम्भवैः” ।गुरोः “अष्टाभिः काञ्चननिभैर्वाजिभिः काञ्चने रथे । तिष्ठं-श्चरति वै वर्षं राशौ राशौ वृहस्पतिः” ।शनेः “आकाशसम्भवैरश्वैः शवलैः स्यन्दनं युतम् । समारुह्यशनैर्याति मन्दगामी शनैश्चरः” ।राहोः “स्वर्मानोस्तुरगाह्यष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम् । सकृद्-युक्तास्तु मैत्रेय! वहन्त्यविरतं सदा । आदित्यान्निःसृतोराहुः सोमं गच्छति पर्वसु । आदित्यमेति सोमाच्चपुनः सौरेषु पर्वसु” ।केतोः “तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः । पलाल-धूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः । एते मया ग्रहाणांवै तवाख्याता रथा नव” विष्णुपु० ।सुश्रुतोक्ते नवविधे स्कन्धाद्यभिधे २ नवग्रहभेदे ग्रह-शब्दे २७४५ पृ० दृश्यम् । तेषामुत्पत्यादिकं उत्तर-तन्त्रे तत्रोक्तं यथा“अथातो ग्रहोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः । नवस्कन्दादयः प्रोक्ता बालानां य इमे ग्रहाः । श्रीमन्तोदिव्यवपुषो नारीपुरुषविग्रहाः । एते गुहस्य रक्षार्थांकृत्तिकोमाग्निशूलिभिः । सृष्टाः शरवणस्थस्य रक्षित-स्यात्मतेजसा । स्त्रीविग्रहा ग्रहा ये तु नानारूपामयेरिताः । गङ्गोमाकृत्तिकानाञ्च ते भागा राजसामताः । नैगमेयस्तु पार्वत्या सृष्टो मेषाननो ग्रहः ।कुमारधारी देवस्य गुहस्यात्मसमः सखा । स्कन्दाप-स्मारसंज्ञो यः सोऽग्निनाग्निसमद्युतिः । स च स्कन्द-सखो नाम विशाख इति चोच्यते । स्कन्दः सृष्टो भग-वता देवेन त्रिपुरारिणा । बिभर्त्ति चापरां संज्ञांकुमार इति स ग्रहः । बाललीलाधरो योऽयं देवोरुद्राग्निसम्भवः । मिथ्याचारेषु भगवान् स्वयं मैत्रप्रवर्त्तते । कुमारः स्कन्दसामान्यादत्र केचिदपण्डिताः ।गृह्णन्तीत्यल्पविज्ञाना ब्रुवते देहचिन्तकाः । ततोभगवति स्कन्दे सुरसेनापतौ कृते । उपतस्थुर्ग्रहाः सर्वेदीप्तशक्तिधरं गुहम् । ऊचुः प्राञ्जलयश्चैनं वृत्तिं नःसंविधत्स्व वै । तेषामर्थे ततः स्कन्दः शिवं देवमचो-दयत् । ततो ग्रहांस्तानुवाच भगवान् भगनेत्रहृत् ।तिर्य्यग्योनिं मानुषञ्च दैवञ्च त्रितयं जगत् । परस्प-रोपकारेण वर्त्तते धार्य्यतेऽपि च । देवा मनुष्यान्प्रीणन्ति तैर्य्यग्योनींस्तथैव च । वर्त्तमानैर्यथाकालंशीतवर्षोष्णमारुतैः । इज्याञ्जलिनमस्कारजपहोमव्रता-दिभिः । नराः सम्यक् प्रयुक्तैश्च प्रीणन्ति त्रिदिवेश्वरान् ।भागधेयं विभक्तञ्च शेषं किञ्चिन्न विद्यते । तद्युष्मार्कंशुभा वृत्तिर्बालेष्वेव भविष्यति । कुलेषु येषु नेज्यन्तोदेवाः पितर एव च । ब्राह्मणाः साधवश्चैव गुरवोऽति-थयस्तथा । निवृत्ताचारशौचेषु परपाकोपभोजिषु ।उच्छन्नबलिभिक्षेषु भिन्नकांस्योपभोजिषु । गृहेषु तेषु येबालास्तान् गृह्णीध्वमशङ्किताः । तत्र वो विपुला वृत्तिःपूजा चैव भविष्यति । एवं ग्रहाः समुत्पन्ना बालान्गृह्णन्ति चाप्यतः । ग्रहोपसृष्टा बालास्तु दुश्चिकित्स्य-तमा मताः । वैकल्यं मरणं चाशु ध्रुवं स्कन्दग्रहेमतम् । स्कन्दग्रहोऽत्युग्रतमः सर्वेष्वेव यतः स्मृतः ।अन्यो वा सर्वरूपस्तु न साध्यो ग्रह उच्यते” ।अथ सूर्य्यादिग्रहाणां स्वरूपादि वृहज्जातकोक्तं प्रदर्श्यते“कालात्मा दिनकृन्मनस्तुहिनगुः सत्वं कुजौ ज्ञो वचोजीवो ज्ञानसुखे सितश्च मदनो दुःखं दिनेशात्मजः ।राजानौ रविशीतगू क्षितिसुतो नेता कुमारो बुधः सूरि-र्दानवपूजितश्च सचियी प्रेष्यः सहस्रांशुजः” वृहज्जा० ।“कालस्यात्मा कालात्मा दिनकृत् सूर्यः । अस्यैव तुहिनगु-श्चन्द्रोमनः तुहिनेन हिमेन सदृशाः शीतलागावोरश्मयोयस्य स तुहिनगुः । सत्वं कुजो भौमः सत्वस्य लक्षणं“अधिकारकरं सत्वं व्यसनाभ्युदयागमे” सत्वशब्दोऽत्रशौर्यपर्य्यायः तच्च सिंहादीनामस्ति तथा च एकाकिनिबनवासिन्यराजलक्ष्मण्यतीतशास्त्रज्ञे । सत्वस्थिते मृग-पतौ राजेति गिरः परिणमन्ति । उत्कृष्टतरस्वभावइत्यर्थः ज्ञो बुधो वचो गीः जीवो वृहस्पतिः ज्ञान-सुखे ज्ञानञ्च सुखञ्च ज्ञानसुखे । सितः शुक्रो मदनःकामः । दिनस्येशो दिनेशः सूर्यः तस्यात्मजः पुत्रः शनै-श्चरो दुःखम् । अत्र कालग्रहणं कालस्य सर्वगतस्य प्रदर्श-नार्थम् । अत्र न केवलं कालपुरुषस्य मेषाद्याराशयः शिरःप्रमृत्यङ्गविभागेन स्थिताः यावदादित्यादयश्चास्य विभा-गेन सर्वस्य त्नगतः स्थिताः । प्रयोजनम् पीडितैर्ग्रहै-र्देहवतोऽपि तदङ्गभवात्मगुणपीडनं कर्तव्यम् पुष्टैः पुष्टि-रिति । न केवलं यावत् जन्मनि बलवद्भिर्ग्रहैरेत एव भावाआत्मादयः शुमा भवन्ति दुर्बलैर्दुर्बलाः किन्तु सौरस्यविपरीतम् तथा च सारावल्पाम “आत्मादयो गगनगैर्ब-लिभिर्बलवत्तराः । दुर्बलैर्दुर्बला ज्ञेया विपरीतं शनेःस्मृतमिति” राजानातित्यादि रविरादित्यः शीतगुश्चन्द्रःएतौ राजानौ नृपौ । क्षितिर्भूमिरस्याः सुतः पुत्रोऽङ्गा-रकः स नेता सेनापतिः । बुधः कुमारो युबराजः रा-जपुत्र इति केचित् । स्ररिर्वृहस्पतिः दानवपूजितःशुक्रः च एती सचिवौ मन्त्रिणौ । सहस्रांशुः सूर्यस्त-स्माज्जातः शनैश्चरः स प्रेष्यो दासः । ननु जगत्पालन-करणे शनैश्चरः प्रेष्यः किमत्रोच्यते प्रेष्योऽपि स्वकर्मणांपालक एव । प्रयोजनम् जन्मनि प्रश्नकाले बलवानु-पचयस्थो ग्रहो भवति तदुक्तो राजादिकस्तस्य कार्यसाध-नको भवति अन्यथा हानिकरः” “रक्तश्यामो भास्करोगौर इन्दुर्नात्युच्चाङ्गोरक्तगौरश्च वक्रः । दूर्वाश्यामोज्ञोगुरुर्गौरगात्रः श्यामः शुक्रो भास्करिः कृष्णदेहः ।वर्णास्ताम्रसिताऽतिरक्तहरीतव्यापीतचित्रासितावह्न्यम्बु-ग्निजकेशवेन्द्रशचिकाः सूर्यादिनाथाः क्रमात् । प्रागा-द्यारविशुक्रलोहिततमः सौरेन्दुवित्सूरयः क्षीणेन्द्वर्क-महीसुतार्कतनयाःपापा बुधस्तैर्युतः । बुधसूर्यसुतौनपुंसकाख्यौ शशिशुक्रौ युवती नराश्च शेषाः” शिखि-मूखपयोमरुद्गणानां वशिनो मूमिसुतादयः क्रमेणः”