| YouTube Channel

नल (nala)

 
शब्दसागरः
English
नल r. 10th cl. (नालयति)
1. To shine.
2. To bind or confine.
नल r. 10th cl. (-लः)
1. A reed, (Arundo karka, Rox.)
2. The name of a
king, son of NISHADHA, and hero of several poetical works famous
amongst the Hindus, especially the poem called Naishadha.
3.
Another prince, the son of VĪRASENA.
4. A deified progenitor or
Pitrideva.
5. The name of a monkey chief.
6. A demon.
f.
 (-ली)
Red arsenic.
2. A perfume, commonly called by the same name
of Nali.
n.
 (-लं)
1. The water lily, (Nelumbium speciosum. )
2.
Smell, odour.
E.
 नल् to shine, affix अच् ।
Capeller Eng
English
नल
m.
 a kind of reed-grass
N.
 of
sev.
 kings & my hol.
beings
f.
 ई a kind of fragrant substance.
Yates
English
नल (लः) 1.
m.
 A reed
name of a
king
of a monkey
of a demon.
f.
 (ली) Red arsenic
perfume.
n.
 (लं) Water-lily
colour.
Wilson
English
नल r. 10th cl. (नालयति)
1 To shine.
2 To bind or confine.
नल
m.
 (-लः)
1 A reed, (Arundo karka, Rox.)
2 The name of a king, son of NIṢADHA, and hero of several poetical works
famous amongst the Hindus, especially the poem called Naiṣadha.
3 Another prince, the son of VĪRASENA.
4 A deified progenitor or Pitṛdeva.
5 The name of a monkey chief.
6 A demon.
f.
 (-ली) Red arsenick.
2 A perfume, commonly called by the same name of Nali.
n.
 (-लं)
1 The water lily, (Nelumbium speciosum. )
2 Smell, odour.
E.
 नल to shine, affix अच्.
Apte
English
नलः [nalḥ], 1 A kind of reed
Bhāg.*
 1.6.13
एरण़्डभिण्डार्कनलैः प्रभूतैरपि संचितैः । दारुकृत्यं यथा नास्ति तथैवाज्ञैः प्रयोजनम् ॥
Pt.*
 1.96.
N.
 of a celebrated king of the Niṣadhas and hero of the poem called 'Naiṣadhacharita'. [Nala was a very noble-minded and virtuous king. He was chosen by Damayantī in spite of the opposition of gods, and they lived happily for some years. But Kaliwho was disappointed in securing her hand resolved to persecute Nala, and entered into his person. Thus affected he played at dice with his brother, and having lost everything, he, with his wife, was banished from the kingdom. One day, while wandering through the wilderness, he abandoned his wife, almost naked, and went away. Subsequently he was deformed by the serpent Karkoṭaka, and so deformed he entered the service of king Ṛituparṇa of Ayodhyā as a horse-groom under the name of Bāhuka. Subsequently with the assistance of the king he regained his beloved and they led a happy life
see ऋतुपर्ण and दमयन्ती also.]
N.
 of a monkey-chief, son of Viśvakarman, who, it is said, built the bridge of stones called Nalasetu or 'Adam's bridge' over which Rāma passed to Laṅkā with his army.
N.
 of a year (Nm. )
A measure of length (equal to 4 हस्तs)
वेदीमष्टनलोत्सेधाम्
Mb.
 * 7.7.16.
N.
 of divine being (पितृदेव).
लम् A blue lotus
नलनीलमूर्तेः Śrīkanthacharita 1.33.
Smell, odour.
Comp.
 -कीलः the knee. -कूब (व) रः
N.
 of a son of Kubera. -तूला a variety of the hides of aquatic animals
Kau.
A.
 2.11.
दम् a fragrant root (उशीर)
Ki.*
 12.5
N.*
 4.116. कतकं नक्रनखरं नलदं नागकेसरम् Śiva. B.3.14.
the honey of a flower.
the flower of Hibiscus Rosa Sinensis (Mar. जास्वंद).-पट्टिका a sort of mat made of reeds. -मीनः a shrimp or prawn
Rām.*
 3.73.14.
Apte 1890
English
नलः 1 A kind of reed
Pt. 1. 96.
2 N. of a celebrated king of the Niṣadhas and hero of the poem called ‘Naishadhacharita.’ [Nala was a very noble-minded and virtuous king. He was chosen by Damayantī in spite of the opposition of gods, and they lived happily for some years. But Kali-who was disappointed in securing her hand-resolved to persecute Nala, and entered into his person. Thus affected he played at dice with his brother, and having lost everything, he, with his wife, was banished from the kingdom. One day, while wandering through the wilderness, he abandoned his wife, almost naked, and went away. Subsequently he was deformed by the serpent Karkoṭaka, and so deformed he entered the service of king Ṛtuparṇa of Ayodhyā as a horsegroom under the name of Bāhuka. Subsequently with the assistance of the king he regained his beloved, and they led a happy life
see ऋतुपर्ण and दमयंती also].
3 N. of a monkey-chief, son of Viśvakarman, who, it is said, built the bridge of stones called Nalasetu or ‘Adam's bridge’ over which Rāma passed to Laṅkā with his army.
लं 1 A lotus.
2 Smell, odour.
Comp.
कीलः the knee.
कूब (व) रः N. of a son of Kubera.
दं {1} a fragrant root (उशीर)
Ki. 12. 50
N. 4. 116. {2} the honey of a flower.
पट्टिका a sort of mat made of reeds.
मीनः a shrimp or prawn.
Monier Williams Cologne
English
नल
m.
 (cf. नड॑, नळ॑) a species of reed, Amphidonax Karka (8-12 feet high),
Gobh.
MBh.
&c.
a measure of length,
MBh.
 (v.l. तल)
a partic. form of constellation in which all the planets or stars are grouped in double mansions,
Var.
the 50th year of the cycle of Jupiter which lasts 60 years,
Cat.
N.
 of a divine being mentioned with Yama,
Karmapr.
 (= पितृ-देव, or -दैव,
L.
a deified progenitor,
W.
 )
of a Daitya,
BrahmaP.
of a king of the Niṣadhas (son of Vīra-sena and husband of Damayantī),
MBh.
Pur.
of a son of Niṣadha and father of Nabha or Nabhas,
Hariv.
Ragh.
VP.
of a descendant of the latter Nala (s° of Su-dhanvan and f° of Uktha),
Hariv.
VP.
of a son of Yadu,
Pur.
of a monkey-chief (son of Tvaṣṭṛ or Viśva-karman
cf.
 -सेतु),
MBh.
R.
of a
medic.
 author,
Cat.
नल
n.
 the blossom of Nelumbium Speciosum,
L.
 (cf. नलिन, °नी)
smell, odour,
L.
 (cf. √ नल्).
Monier Williams 1872
English
नल नल, अस्, m. (for नड, q. v.), a species
of reed, Amphidonax Karka, eight to twelve feet
high [cf. नड, नाल, देव-नल]
N. of a king of
the Niṣadhas or of the country called Niṣadha, son
of Vīra-sena and husband of Damayantī and hero of
the celebrated tale called Nala and Damayantī
a son
of Niṣadha and father of Nabha or Nabhas
a
descendant of the latter Nala, son of Su-dhanvan and
father of Uktha [cf. नड]
N. of a son of Yadu
N. of a monkey-chief, son of Tvaṣṭṛ or Viśva-
karman, who made a bridge for Rāma from the
continent to Laṅkā
N. of a Daitya
N. of a
medical author
(in astrology) N. of a particular
form of constellation in which all the planets or stars
are grouped in double mansions
a deified proge-
nitor, wrongly written for नल्व
(ई), f. a kind of
fragrant substance, a perfume (= नटी)
red arsenic,
= मनः-सिला, कुनटी
(अम्), n. the blossom of
Nelumbium Speciosum (?)
smell, odour
[cf. rt. नल्।]
—नल-कानन, आस्, m. pl., N. of a people, (this
word may perhaps be separated into नलक-आनन
also read नल-कालक, नभ-कानन।)
—नल-
कील, अस्, m. the knee.
—नल-कूबर and नल-
कूवर, अस्, m., N. of a son of Kuvera.
—नल-
चम्पू, ऊस्, f., N. of a work by Tri-vikrama-bhaṭṭa,
also called Damayantī-kathā, describing the fortunes
of Nala and Damayantī in a highly artificial mixed
style, half prose, half verse
[cf. चम्पू।]
—नल-
द, अम्, आ, n. f. Indian spikenard, Nardostachys Ja-
tamansi (= जटामांसी)
(अम्), n. the root of Andro-
pogon Muricatus (= उशीर)
the honey or nectar
of a flower
(आ), f., N. of a daughter of Raudrāśva.
—नल-पट्टिका, f. a sort of mat made with reeds,
a coarse mat.
—नल-पुर, अम्, n., N. of a town.
—नल-मीन, अस्, m. a species of sprat or (according
to some) a shrimp or prawn
(also read तल-मीन।)
—नल-सेतु, उस्, m. ‘Nala's bridge, ’ the causeway
constructed by the monkey Nala, (a name given to
the rocks between Ramisseram and Ceylon, com-
monly called Adam's bridge.)
—नलेश्वर-तीर्थ
(°ल-ईश्°), अम्, n., N. of a sacred bathing-place.
—न-
लोत्तम (°ल-उत्°), अस्, m. a species of reed (= देव-
नल).
—नलोदय (°ल-उद्°), अस्, m. ‘Nala's rise, ’
N. of an artificial poem ascribed to Kāli-dāsa and
describing the restoration of the fallen Nala to pros-
perity and power.
—नलोपख्यान (°ल-उप्°), अम्,
n. ‘the story of Nala (and Damayantī), ’ N. of a
celebrated episode of the Mahā-bhārata.
Macdonell
English
नल nala,
m.
 kind of reed (Amphidonax karka)
🞄N. of a king, husband of Damayantī.
Benfey
English
नल नल (for नड, q. cf. ),
m.
1.
A kind of reed, Amphidonax karka
Lindl., MBh. 6, 4898.
2. A proper
name, Hariv. 823
the hero of the epi-
sode Nala and Damayantī.
Apte Hindi
Hindi
नलः
पुं*
 - नल् + अच्
एक प्रकार का नरकुल
नलः
पुं*
 - नल् + अच्
"निषधदेश का एक विख्यात राजा, ’नैषध चरित’ काव्य का नायक"
नलः
पुं*
 - नल् + अच्
"एक प्रमुख वानर जो विश्वकर्मा का पुत्र था तथा जिसने नलसेतु नामक एक पत्थरों का पुल बनाया, जिसके ऊपर से होकर राम ने अपने सैन्यदल समेत लंका में प्रवेश किया।"
नलम्
नपुं*
 - -
कमल
नलः
पुं*
 - नल्+अच्
संवत्सर
नलः
पुं*
 - नल्+अच्
लम्बाई की माप जो चार हाथ के बराबर होती है
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नड (ल)
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಾಳದ ಗಿಡ /ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಹುಲ್ಲು /ಜೊಂಡುಹುಲ್ಲು
नड (ल)
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೋತ್ರಪ್ರವರ್ತಕರಾದ ಒಬ್ಬ ಋಷಿ
नल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಾಳದ ಹುಲ್ಲು/ಜೊಂಡು ಹುಲ್ಲು
निष्पत्तिः - > णल (गन्धे) - "अच्" (३-१-१३४)
नल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭವ ಮೊದಲಾದ ಅರವತ್ತು ಸಂವತ್ಸರಗಳಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನೆಯ ಸಂವತ್ಸರ
नल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಗ್ರೀವನ ಒಬ್ಬ ಸೇನಾಪತಿ/ರಾಮಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಒಬ್ಬ ವಾನರ
नल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಷಧ ದೇಶದ ದೊರೆಯಾದ ವೀರಸೇನನ ಮಗ/ನಳ ಚಕ್ರವರ್ತಿ
नल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಮಲ/ಪದ್ಮ
विस्तारः - > अथ नलं स्यात्पद्मे - हेम०
L R Vaidya
English
nala {% (I) m. %} 1. A kind of reed
2. name of a celebrated king of the Nishādas (See App. II.)
3. name of a monkey-chief in the army of Rāma.
nala {% (II) n. %} A lotus.
Bopp
Latin
नल m.
1) arundo. DR. 5. 9.
2) nomen regis Nischadho-
rum. (Cf. नड.)
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
नल a medical author. Quoted W. p. 289. 306.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Nala (see also Nara-rāja), n. of a nāga king: Māy 〔246.18〕.
Indian Epigraphical Glossary
English
nala (IE 8-6), measuring rod
same as daṇḍa
sometimes
regarded as 12 cubits, 22 cubits, 56 cubits, etc., in length
cf.
Samataṭīya-nala, ‘the rod as used in the Samataṭa country’
Vṛṣabhaśaṅkara-nala, ‘the rod introduced by king Vṛṣabha-
śaṅkara’, ‘the rod of the village of Pattiyamattavura’, etc.
See kol, kolu, ghaḻe, etc.
(IE 8-6), cf. aṣṭaka-navaka-nala, ṣaṭka-nala, etc., the first
probably referring to the custom of measuring the length and
breadth of a plot of land by rods of different length.
(EI 28), used in some Orissan inscriptions in the sense of
measurement of the area [of the gift land] (Ep. Ind., Vol.
XXXI, p. 20).
(EI 21), a measure.
Lanman
English
nala, m. reed
Nala, name of a prince of
Nishadha. [cf. naḍá, Vedic naḻá.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 नल्
मूलधातुः:
 नल
धात्वर्थः:
 भाषायाम्
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 नालयति-ते
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
नल (nach dem Ko. *n.) °Schilfrohr, H 43, 176. — °Röhrenknochen, S I, 129, 12
150, 3. — ° = कमल (Nelumbium) nach dem Ko. zu S I, 30, 6.
Mahabharata
English
Nala^1, king of the Nishadhas, son of Vīrasena, and husband of Damayantī. § 5 (Anukram.): I, 1, 224 (in Nārada's enumeration).--§ 6 (do.): I, 1, 229 (the same? in Sañjaya's enumeration).--§ 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 436 (ºsya caritaṃ, i.e. Nalopākhyānaparvan).--§ 240 (Vaivāhikap.): I, 199, 7351 (Damayantī yathā Nºe).--§ 267 (Yamasabhāv.): II, 8, 322 (in the palace of Yama).--§ 343 (Nalopākhyānap.): III, 52, 2068 (son of the Nishadha king Vīrasena), 2071.-§ 344 (do.): III, 53, 2072 (Vīrasenasutaḥ), 2086, 2087 (Naishadhasya), 2089, 2091, 2098, 2101, 2102.--§ 345 (do.): III, 54, 2130, 2131, 2134
55, 2135, 2141, 2150, 2153, (2156)
56, 2160, 2164, 2177, 2181, (2184)
57, 2201, 2202, 2203, 2210, 2220, 2225, 2231, 2236 (in his marriage with Damayantī N. had the children Indrasena and Indrasenā). --§ 346 (do.): III, 58, 2242, 2245, 2246, 2249, 2250, 2252
59, 2257, 2258, 2260, 2262, 2271
60, 2274, 2276, 2277, 2280, 2281, 2286, 2290, 2292 (ºsārathiḥ, i.e. Vārshṇeya), 2295.--§ 347 (do.): III, 61, 2301, 2304, 2308, 2311, 2320, (2326)
62, (2333), 2335, 2340, 2349, 2350, 2357, 2358, 2360
63, 2362
64, 2410, 2419, 2429, 2430, 2433 (Nishadhādhipateḥ), 2434, 2435, 2450 (Puṇyaślokaḥ), 2453, 2455, 2477 (Nishadhādhipatiḥ), 2480, 2485, 2487, 2488, 2492, 2495, 2504, 2513 (ºpatnī, i.e. Damayantī), 2524 (Naishadhaḥ), 2525, 2527
65, 2573.--§ 348 (do.): III, 66, 2608, 2609, 2610, 2611, 2613, 2616, 2620, 2622, 2633. --§ 349 (do.): III, 67, 2634 (Naishadhaḥ), 2641, 2645.-§ 350 (do.): III, 68, 2654, 2655, 2657, 2659, 2673
69, 2695 (Vīrasenasutaḥ), 2722, 2727, 2741, 2742.--§ 351 (do.): III, 70, 2745 (Naishadhaṃ), 2761, 2762, 2769
71, 2773, 2790, 2793, 2799, 2800, 2801, 2804.--§ 352 (do.): III, 72, 2810, 2812, 2813, 2837, 2840 (Nishadhādhipatiḥ), 2845, 2850, 2851.--§ 353 (do.): III, 73, 2854, 2855, 2856, 2860, 2886, 2887, 2888
74, 2892, 2900, 2902, 2903, 2904, 2905, 2912, 2919
75, 2921, 2939, 2944
76, 2952, 2953, 2956, 2957, 2958, 2961 (Puṇyaślokaṃ), 2975, 2991, 2996, 2999, 3002, 3003, 3005
77, 3009, 3010, 3012, 3014, 3016, 3017, (3022), 3028.--§ 354 (do.): III, 78, 3033, 3046, 3047, 3048, 3055
79, 3065.--§ 355 (do.): III, 79, 3068, 3069, 3072, 3077 (ºsya caritaṃ, i.e. Nalopākhyānaparvan (III, ch. 53--79)).--§ 391 (Ṛshyaśṛṅga): III, 113, 10092 (ºsya vai Damayantī yathā).--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 56, 1769 (came in Indra's chariot to see the encounter).-§ 565 (Gālavacarita): V, 117, 3974 (reme…yathā …Damayantyāṃ Nºḥ).--§ 608 (Karṇap.): VIII, 91, †4761 (all. to Nalopākhyānaparvan
C. has by error Nelā instead of Nalo).--§ 761 (Ānuśāsanik.): XIII, 115, 5666 (among the kings who abstained from meat during the month of Kārttika).--§ 775 (do.): XIII, 166, 7683 (enumeration). Cf. also the following synonyms:-Naishadha (“king of the Nishadhas”): I, 229 (Nº)
III, 2087, 2092, 2133, 2137, 2143, 2144, 2149, 2172, 2189, 2207, 2213, 2216, 2217, 2225, 2226, 2227, 2228, 2232, 2239, 2254 (rājā), 2256, 2266, 2267, 2288, 2303, 2321, 2363, 2370, 2377, 2383, 2385, 2386, 2399, 2458, 2492, 2524 (Nº), 2618, 2634 (Nº), 2652 (rājā), 2659, 2676, 2678, 2695 (rājā…Vīrasenasuto Nalaḥ), 2745, 2846, 2847 (rājā), 2862, 2866, 2886, 2888, 2889, 2903, 2947, 2979, 3018, 3019, 3020, 3026, 3030, 3040, 3041, 3043, 3056, 8322
XIII, 3689. Nishadhādhipa (do.): III, 2209, 2337, 2352, 2427, 2656, 2976, 3061. Nishadhādhipati (do.): III, 2309, 2433 (ºer bhāryāṃ, i.e. Damayantī), 2477 (Nº), 2840 (Nº), 3027. Nishadharājendra (do.): III, 2134. Nishadheśvara (do.): III, 2628. Puṇyaśloka: III, 2212, 2215, 2233, 2271, 2272, 2280, 2300, 2313, 2450 (Nº), 2609 (Nº), 2695, 2726, 2805 (ºsya sārathiḥ, i.e. Vārshṇeya), 2868, 2900 (ºsya vai suto Vārshṇeya iti viśrutaḥ), 2939, 2951, 2961, 2998, 3056. Vīrasenasuta (“the son of Vīrasena”): III, 601, 2072 (Nº), 2220, 2466, 2695 (Naishadhaḥ…Nºḥ), 3033 (Nº)
Nala^2, a monkey. § 535 (Setubandhana): III, 283, 16287 (among the allies of Rāma Dāśarathi), 16309 (son of Tvashṭṛ), 16311 (Rāma caused him to construct a bridge to Laṅkā), 16313 (ºsetuḥ).--§ 537 (Rāma-Rāvaṇayuddha): III, 285, 16372 (fought with the Rākshasa Tuṇḍa).--§ 541 (Indrajidvadha): III, 289, 16468.--§ 542 (Rāvaṇavadha): III, 290, 16500
पुराणम्
English
नल १ / NALA I. nala the King of niṣadha. (As the history of nala is included under the word damayantī, some points which are not given there, are mentioned here).(i) nala was the son of vīrasena, the King of niṣadha. (M.B. Vana Parva, Chapter 52, Stanza 56).(ii) Once the hermit bṛhadaśva came to the Palace of vīrasena and praised nala a good deal and spoke highly of his good qualities to his father. (M.B. Vana Parva, Chapter 53, Stanza 2).(iii) When nala was playing in the garden some swans with golden wings flew to the lake in the garden. nala caught hold of one of them just for fun. The swan said to nala, “If you will let me off, I will tell damayantī about you.” So it was released. As a reward it flew to the country of vidarbha and persuaded damayantī to love nala. (M.B. Vana Parva, Chapter 53).(iv) After death nala sat in the aerial chariot of indra and witnessed the battle fought by arjuna with the kauravas at the end of the forest life of the pāṇḍavas. (M.B. Vana Parva, Chapter 56, Stanza 10).(v) Previous birth. Two different stories are narrated about the previous birth of nala.1) In the previous birth nala was a vaiśya of the city of pippala in the Gauḍa country. This vaiśya became abstinent and after leaving off everything he had, he went to the forest. There, according to the advice of a hermit he undertook the fast of Gaṇeśa. As a result he was born as nala in the next birth. (Gaṇeśa purāṇa).2) nala and damayantī were foresters named āhuka and Āhukā. śiva was pleased with the couple. So they were born in royal families in the next birth, and śiva in the form of a swan, helped them. (śiva purāṇa, śatarudra saṁhitā).
नल २ / NALA II. An ancient hermit. In Sabhā Parva, Chapter 7, Stanza 17, it is mentioned that this hermit lives in the palace of indra.
नल ३ / NALA III. A monkey. This monkey was the son of viśvakarmā. śrī rāma and the monkey-army went to redeem sītā from laṅkā and reached the sea-shore. A bridge had to be made to cross the sea and reach laṅkā. Immediately varuṇa the King of the seas appeared there and said, “Nala who is in the monkeyarmy, is the son of viśvakarmā. His father had given him a blessing that he would become as expert an architect as his father. So let the construction of the bridge be commenced under his supervision.” Accordingly under the supervision of nala, Rāma's bridge of rock was completed and śrī rāma and the army of monkeys reached laṅkā by walking over this bridge (vālmīki rāmāyaṇa, yuddha Kāṇḍa, sarga 22).
In the battle hetween rāma and rāvaṇa, nala fought with the giant Tuṇḍaka. (M.B. Vana Parva, Chapter 285, Stanza 9).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नल, ज बन्धे । इति नलशब्दस्य व्युत्पत्तौ भरतः ॥
(भ्वां-परं-सकं-सेट् ॥
)
नलं,
क्ली,
 (नलतीति । नल + अच् ।) पद्मम् ।इति राजनिर्घण्टः ॥
नलः,
पुं,
 (नल बन्धे + पचाद्यच् ।) तृणविशेषः ।तत्पर्य्यायः । धमनः २ पोटगलः ३ । इत्यमरः ।२ । ४ । १६२ ॥
नालः ४ नडः ५ कुक्षिरन्ध्रः ६कीचकः ७ दीर्घवंशः ८ शून्यमध्यः ९ विभीषणः१० छिद्रान्तः ११ मृदुपत्रः १२ वंशपत्रः १३मृदुच्छदः १४ नालवंशः १५ । अस्य गुणाः ।शीतत्वम् । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । रुचिकारि-त्वम् । रक्तपित्तप्रशमनत्वम् । दीपनत्वम् । वीर्य्य-वृद्धिदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तन्नामगुणाः ।“नलः पोटगलः शून्यमध्यश्च धमनस्तथा ।नलस्तु मधुरस्तिक्तः कषायः कफरक्तजित् ॥
उष्णो हृद्बस्तियोन्यर्त्तिदाहपित्तविसर्पहृत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
सूर्य्यवंशीयनिषधराजपुत्त्रः । यथा, --“अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः ।नलस्तु नैषधस्तस्मान्नभस्तस्मादजायत ॥
”वीरसेनराजपुत्त्रः । यथा, मात्स्ये १२ अध्याये ।“नलौ द्बावेव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे ।वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः ॥
”(तथा, हरिवंशे । १५ । ३४ ।“नलौ द्ववेव विख्यातौ पुराणे भरतर्षभ ! ।वीरसेनात्मजश्चैव यश्चैक्ष्वाकुकुलोद्बहः ॥
”एतौ द्वावेव सूर्य्यवंशीयौ ॥
) चन्द्रवंशीयनिषध-राजपुत्त्रः । (अयन्तु दमयन्तीपतिः ।) यथा, दमयन्तीं प्रति नलवाक्यम् ।“सुधांशुवंशस्य करीरमेव मांनिशम्य किन्नासि फलेग्रहि ग्रहा ॥
”इति नैषधः ॥
(यथा, महाभारते । ३ । ५३ । १ ।“आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः ॥
”अयं वीरसेनस्तु सूर्य्यवंशीयवीरसेनाद्भिन्न एवे-त्यवगन्तव्यम् ॥
* ॥
आसीत् पुरा निषधाधिपतिश्चन्द्रबंशीयो नलोनाम राजा । गच्छति काले स हि हंसमुखात्विदर्भेश्वरभीमराजकन्यां दमयन्तीं त्रिभुवनैक-सुन्दरीमाकर्ण्य हंसमुखादेवावगतनलसौन्दर्य्यांतन्मनस्कां दमयन्तीं स्वयंवरविधिना इन्द्रादि-देवसन्निधावेव उपयेमे । अस्य इन्द्रसेननामा पुत्त्रआसीत् । दमयन्तीपरिणयकामुकः कलिस्तुदमयन्तीमलभमान एनं प्रति रुष्टः सञ्जातः ।अथ कलिप्रविष्टशरीरोऽयं भ्रात्रा पुष्करेण सहद्यूतक्रीडनात् सर्व्वस्वमहारयत् । ततः स राज्य-च्युतो दमयन्त्या सह वनं गतवान् । कलिस्तुअस्य दमयन्तीसहवाससुखमसहिष्णुः दमयन्त्यासह एनं वियोजयितुमियेष । अथ कदाचित्कल्यावेशितचित्तोऽयं नलः सुप्तां दमयन्तींनिष्ठुरवत् परित्यज्य पलायाञ्चक्रे । दमयन्ती तुप्रबुध्य बहु विलप्य च पथिकसार्थवाहेन सहमातृश्वसृगृहं गतवती । नानाविधक्लेशात्शीर्णदेहा सा मातृश्वस्रापि अविज्ञाता तद्भवनेतस्थौ । अथ दमयन्तीपिता भीमनृपतिर्दम-यन्त्या अन्वेषणाय दूतान् नियोजयामास ।दूतास्तु चिह्नविशेषैर्दमयन्तीं परिज्ञाय भीमायन्यवेदयन् । भीमस्तु तां स्वगृहमानयत् । नलस्तुदमयन्तीं परित्यज्य गच्छन् दावानलमध्यगतंकर्कोटकनागं विपद उज्जहार । कर्कोटकस्तुनलस्य प्रत्युपकर्त्तुमिच्छन् शरीरस्थमस्य कलिंदष्ट्वा कलिमेव भृशं सन्तापयामास । नलस्तुकेवलं रूपान्तरत्वमाप्तवान् । ततोऽसौ ऋतु-पर्णस्य राज्ञः सारथ्ये नियुक्त आसीत् । अथगच्छति काले दमयन्ती पितृगेहस्था नला-न्वेषणाय ब्राह्मणान् संप्रेष्य कथञ्चित् ऋतुपर्ण-सारथिं नलत्वेनावगम्य पुनः स्वयंवरमिषेणससारथिं ऋतुपर्णं पितृवेश्मनि आनयामास ।दमयन्ती तु पाकादिकौशलेनान्यजनावेद्येनऋतुपर्णसारथिं नलं विज्ञाय स्वसमीपमानया-मास । अथ कलिपरित्यक्तेन नलेन स्वसौन्दर्य्येगृहीते भैम्या सह मेलनं सञ्जातम् । भीम-नृपतिस्तु एतत् सर्व्वमाकर्ण्यातिशयसन्तोषम-वाप्तवान् प्रेषयामास च तं बहुसमारोहेणनिषधदेशान् प्रति । ततोऽयं स्वदेशमागम्यभ्रातरं पुष्करं पुनर्द्यूताय आहूय पराजित्य चतं पुनर्लब्धराज्यो दमयन्त्या सह सुखमुवास ।एतद्विवरणविस्तृतिस्तु महाभारते वनपर्व्वणि५३ -- ७९ अध्यायेषु विशेषतो द्रष्टव्या ॥
* ॥
)वानरविशेषः । स तु ऋतध्वजमुनिशापात्वानररूपविश्वकर्म्मण औरसेन घृताच्यप्सरसो-गर्भे गोदावरीतीरे जातः । इति वामने ६२अध्यायः ॥
(अयन्तु रामवाक्येन समुद्रमध्येसेतुं बबन्ध । यथा, अध्यात्मरामायणे । ६ । ३ ।८४ -- ८६ ।“ततोऽब्रवीत् रघुश्रेष्ठं सागरो विनयान्वितः ।नलः सेतुं करोत्यस्मिन् जले मे विश्वकर्म्मणः ॥
सुतो धीमान् समर्थोऽस्मिन् कार्य्ये लब्धवरोहरिः ।कीर्त्तिं जानन्तु ते लोकाः सर्व्वलोकमलापहाम् ॥
इत्युक्त्रा राघवं नत्वा ययौ सिन्धुरदृश्यताम् ।ततो रामस्तु सुग्रीवलक्ष्मणाभ्यां समन्वितः ।नलमाज्ञापयच्छीघ्रं वानरैः सेतुबन्धने ॥
”)पितृदेवः । इति मेदिनी । ले, २७ ॥
दैत्य-विशेषः । यथा, --“दैत्यदानवसंयोगाज्जातास्तीव्रपराक्रमाः ।सैंहिकाया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः ॥
वंश्यः शल्यश्च बलवान् नलश्चैव तथा बलः ।वातापिर्न्नमुचिश्चैव इल्वलः स्वसृमस्तथा ॥
अञ्जको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च ।सवमानस्तथा चैव सुरकल्पश्च वीर्य्यवान् ॥
”इति ब्रह्मपुराणे २ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नड(ल)
पु०
 नल--बन्धे अच् वा डस्य लः । १ गोत्रप्रवर्त्तक-र्षिभेदे
पु०
 तस्य गोत्रापत्यम् नडादि० फक् । नाडायनतद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री० । २ नलतृणे च ।
नल
पु०
 नल--बन्धे अच् । १ तृणभेदे पोटगले अमरः ।“नलस्तु मधुरस्तिक्तः कषायः कफरक्तजित् । उष्णोहृद्वस्तियोन्यर्त्तिदाहपित्तविसर्पजित्” भावप्र० तद्गुणाः ।“जरठच्छेदा नलग्रन्थयः” सा० द० । २ सूर्यवंश्ये नृप-भेदे “रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः”इत्युपक्रमे “निषध्रस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्यतु” इति “सुधन्वनः सुतश्चैव ततो जज्ञे नलोनृपः । उक्थो नाम स धर्मात्मा नलपुत्रो बभूवतु” । “नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणे भरतर्षभ! ।वीरसेनात्मजश्चैकः यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्भवः” हरिवं० १५ अ०“नलौ द्वावेव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्मवे । वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः । एते वैवस्वते वंशे राजानीभूरिदक्षिणाः” मत्स्यपु० १२ अ० । एवं वीरसेनस्य सूर्यवं-श्यत्वे स्थितेऽपि नैषधचरिते “हिंमाशुवंशस्य करीर-मेव मामिति” उक्तेः चन्द्रवंश्यत्वम् तेन “आसीद्राजानलोनाम वीरसेनसुतो नृप!” इति भा० व० ५२ अ० उक्तोवीरसेनः सूर्यवंश्यात् भिन्नएव भा० व० ६० अ० तत्पुत्रनलस्य इन्द्रसेनाख्य पुत्र इत्युक्तं सूर्यवंश्ययोर्नलयोस्तुपुत्रनामनी भिन्ने हरिवं० १५ अ० इति नास्य सूर्यवंश्यताभा० व० ५२ अध्यावधि ७९ अ० पर्यन्ते नलोपाख्यानंदृश्यम् । तत० संक्षिप्य दिङ्मात्रमत्र तच्चरितं प्रद-र्श्यते । पुरा किल वीरसेनसुतः निषधदेशाधिपो नल-नामा आसीत् । स च कुण्डिनेश्वरभीमनृपसुतां दम-यन्तीं स्वयंवरविधिना उब्धामुपयेमे तस्य इन्द्रसेनः पुत्रोबभूव । स च कलिप्रवेशात् पाशाक्षदुर्व्यसनितया पुष्क-रेण भ्रात्रा सह द्यूतदेवनात् सर्वस्वमहारयत् । अथस हृतराज्यो दमयन्त्या सह वनं जगाम । तत्र महाक-ष्टमनुभवन् दयमन्तीं व्यसनासहिष्णुं मन्यमानश्च रात्रौसुप्तां तां व्यरित्यज्य पलायाञ्चक्रे । दमयन्ती तु प्रबुध्यबहु विलप्य पथिकसार्थेन सह मातृस्वसृगृहं गताऽपिलुप्तचिह्नतया मातृस्वस्राऽप्रत्यभिज्ञातेव तत्सदनमुवास ।अथ भीमादेशेन तदन्वेषणाय प्रेरिता द्वताश्चिह्नभेदेन तांदमयन्तीं ज्ञात्वा भीमाय न्यवेदयन् । ततस्तां ततःस्वगृहमानाथ्य भीमो नलान्वेषणाय द्वतान् प्रजिघाय ।नलोऽपि तत्समये अरण्ये सङ्कटापन्नं कर्कोटनागंसङ्कटादुज्जहार । अथ प्रत्युपकाराशया नागस्तद्देहस्थंकलिं तापयितुं तस्य पदे ददंश तेन तस्य विषज्वालयातद्देहस्थः कसिरेव नितान्तमुत्तापितः । नलस्तुं तेन रू-पान्तरमात्रमाप । स्वेच्छया पुनः स्वदेहप्राप्तिर्भविष्यतीतिनागेन तस्यै वरे दत्ते तदुपदेशेन ऋतुपर्णस्य नृपस्यबाहुकतया प्रसिद्ध आश्वसारथ्यं चकार । अथ भैमीद्वतेनतस्य वचनविशेषेण नलत्वं सम्भाष्य दमयन्तीं प्रतिनिवेदिते सा तेन स्वस्य पुनः स्वयंवरमिषेण दूतेन ऋतु-पर्णमाजुवाव । तस्याश्वचालननैपुण्यं पथि दृष्ट्वा तन्नैपुण्यंशिक्षितुमिच्छुः तस्मै स्वकीयाक्षहृदयज्ञानदानविनिमयंचक्रे । अथ नमस्य तस्मादक्षज्ञानमात्रादेव देहात्कर्कोटकविषदग्धः कलिनिर्जगाम । अथ कुण्डिनपुरेआगते दमयन्ती परिवर्त्तितरूपमपि नलं पाकादिकौ-शलेन तं नलं निश्चिकाय । अथ तेन रूपान्तरपरिव-र्त्तनेन स्वरूपे गृहीते भैम्याः सह मेलने जाते नितान्तंभीमस्तुतोष नलं च प्रेषयामास निषधदेशम् । स चस्वदेशमागत्य स्वभ्रातारं पुष्करं देवनायाजुहाव ।विदिताक्षज्ञानतया तं जिगाय च । इत्थं द्यूतहारि-तराज्योऽपि पुनर्लब्धराज्योऽभूदिति । “नलः सितच्छ-त्त्रितकीर्त्तिमण्डलः” “तृणेऽपि तन्व्या नलनामनि श्रुते”नैष० “कर्कोटस्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्यराज्ञश्च कीर्त्तनं कलिनाशनम्” भा० व० नलोपाख्याने ।“पुण्यश्लोको नलोराजा पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः” प्रातः-स्परणीयकीर्त्तने । ३ पितृदेवभेदे कव्यवालशब्दे १८३४ पृ०दृश्यम् । विश्वकर्मणः पुत्रे रामायणप्रसिद्धे ४ वानरभेदे“रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह । तस्मिन्दत्ते तदा कुक्षौ समुद्रः सरितां पतिः । राथवं सर्वशास्त्र-ज्ञमिदं वचनमब्रवीत् । अयं सोम्य! नलोनाम तनयोविश्वकर्मणः । पित्रा दत्तवरः श्रीमान् प्रीतिमान् विश्व-कर्मणः । एष सेतुं महोत्साही करोतु मयि वानरः ।तमहं धारयिष्यामि यथा ह्येष पिता तथा । एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः । अब्रवीद्वानरश्रेष्ठो वाक्यंरामो महाबलम् । अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णंमकरालये । पितुः सामर्थ्यमासाद्य तत्त्वमाह महो-दधिः” । “मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा ।मया तु सदृशः पुत्रस्तव देवि! भविष्यति । औरस-स्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा । न चाप्यहमनु-कतोवः प्रव्रूयामात्मनो गुणान् । समर्थश्चाप्यहं सेतुंकर्त्तुं वै बरुणालये । तस्मादद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपु-ङ्गवाः” रामा० लङ्का० २२ अ० । नलसेतुशब्देऽधिकं दृश्यम् ।५ पद्मे
न०
 राजनि० ।
Capeller
German
नल
m.
 Rohrschilf
N. mehrerer Könige.
f.
 ई ein best. wohlriechender Stoff.
Burnouf
French
नल नल
m.
 [? tube
étamine de fleur]
roseau, l'arundo
karka.
Np. d'un roi des Niṣadhas.
Np. d'un chef des singes.
Mms. que पितृदेव। -- N. odeur.
Nelumbium speciosum ou
lotus. -- F. नली arsenic rouge.
नलक
n.
 os creux.
नलकिनी
f.
 rotule du genou.
नलकील
m.
 jambe [? cheville du pied].
नलकूवेर
m.
 np. du fils de Kuvera.
नलद
n.
 (दा) miel, nectar des fleurs.
Racine de
l'andropogon muricatum. -- F. नलदा valeriana jaṭāmāṃsī ou
nard indien.
नलपट्टिका
f.
 natte de roseaux.
नलमीन
m.
 sardine [clupea cultrata].
नलिन
n.
 (sfx. इन) lotus.
Eau, cf. नार।
Indigo. -- F. नलिनी réunion de lotus
lieu plein de lotus.
Tige de lotus.
Vin de coco.
Surn. du Gange céleste.
नलिनेशय
m.
 (शी) Viṣṇu, qui dort sur le lotus.
Stchoupak
French
नल-
m.
 sorte de roseau (cf. नड-)
mesure de longueur (cf.
नल्व-)
n.
 d'un roi des Niṣadha, fils de Vīrasena et mari de Damayantī
de divers autres personnages dont un fils de Niṣadha et père de Nabha
d'un
singe, fils de Viśvakarman, qui construisit pour Rāma un pont donnant accès
à l'île de Laṅkā.
°कूबर-
m.
 fils de Kubera (cf. नद°).
°गिरि-
m.
n.
 de l'éléphant de Pradyota.
°शङ्कया adv. supposant qu'il est N.
°शालि-
m.
 sorte de riz.
°सेतु-
m.
 pont construit par le singe Nala (mod. Pont d'Adam).
नलोदय-
m.
 titre d'un poème décrivant les aventures de Nala et
Damayantī.
नलोपाख्यान- nt. Histoire de Nala, section du MhBh.