| YouTube Channel

नर्मदासम्भव (narmadAsambhava)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नर्मदासम्भव
न०
 नर्मदायां सम्भवति सम्--भू--अच् । द्यार्मदेवाणलिङ्गभेदे तल्लणादिकन्तु याज्ञवल्क्यसंहितायां देवींप्रति शिववाक्ये “प्रशस्तं नार्मदं लिङ्गं पकजम्बु फलाकृति ।मधुवर्णं तथा शुक्लं नीलं मरकतप्रभम् । हंसडिम्बाकृतिपुनः स्थापनायां प्रशस्यते । स्वयं संस्रवते लिङ्गं गिरितोनर्मदाजले । पुरा वाणासुरेणाहं प्रार्थितो नर्मदातटे ।अध्यवात्सं गिरौ तत्र लिङ्गरूपी महेश्वरः । वाणलिङ्ग-मपि ख्यातमतोऽर्थाज्जगतीतले । अन्येषां कोटिलि-ङ्गानां पूजने यत् फलं लभेत् । तत् फलं लभते मर्त्त्योवाद्यलिङ्गैकपूजनात्” । तथा “ताम्री वा स्फाटिकीस्वार्णी पाषाणी राजती तथा । वेदिका च प्रकर्त्तव्या तत्रसस्थाप्य पूजयेत् । प्रत्यहं योऽर्चयेल्लिङ्गं नार्मदं भक्तिभावतः । ऐहिकं किं फलं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता”नर्भदेशशब्दे तत्तीरस्थपाषाणमात्रस्य शिवलिङ्गरूपित्वंवक्ष्यते । प्रसङ्गात्तस्य लक्षणपरीक्षाद्रिकमुच्यते वीरमित्रो-द्रवधृतकालोत्तरे “वाणलिङ्गं तथा ज्ञेयं भुक्तिमुक्तिप्रदा-यकम् । उत्पत्तिं वाणलिङ्गस्य लक्षण नदतः शृणु ।नर्मदादेविकयोश्च गङ्गायमुनयोस्तथा । सन्ति पुण्यन-दीनाञ्च वाणलिङ्गानि षण्मुख! । इन्द्रादिपूजितान्यत्रतच्चिह्नैर्विहितानि च । सदा सन्निहितस्तत्र शिवः सर्वार्थदा-यकः । इन्द्रलिङ्गानि तान्याहुः साम्राज्यार्थप्रदानि च”आग्नेयं तच्छक्तिनिभमथवा शक्तिलाञ्छितम् । इदंलिङ्गवरं स्थाप्य तेजसाधिपतिर्भवेत्” “दण्डाकारं भवेद्याम्यमथवा रसनाकृति । यद्युक्तं सह तेनैव निर्णिक्तंज्ञायते तदा । निषिक्तं निधनन्तेन क्रियते स्थापितेनतु” “राक्षसं खड्गसदृशं ज्ञानयोगफलप्रदम् । कर्क-रादिप्रलिप्तन्तु कुण्टकुक्षियुतं तथा । राक्षसं निरृते-र्लिङ्गं गार्हस्थ्ये न सुखप्रदम्” “वारुणं वर्त्तुलाकारंप्राशाङ्कं चालिवर्चसम् । वृद्धिःसुखादेः स्वत्वस्य संभोगा-प्तन्तु मध्यगे” “कृष्णं धूम्रं च वायव्यं ध्वजगं ध्वजभू-षणम् । मस्तकेस्थापितं तस्य न्यूनन्यूनमितस्ततः”“चतुर्वर्णमयं वापि वैष्णवं ज्ञायतेऽग्रतः ।वैष्णवं शङ्खचक्राङ्कगदाब्जादिविभूषितम् । श्रीवत्संकास्तुभाङ्कञ्च सर्वसिंहासनाङ्कितम् । वैनतेयसमाङ्कं वातथा विष्णुपदाङ्कितम् । वैष्णवं नाम तत्प्रोक्तं सर्वैश्व-र्य्यफलप्रदम्” “शालग्रामादिसंस्थन्तु शशाङ्कं श्रीवि-वर्द्धनम् । पद्माङ्कं स्वस्तिकाङ्कं वा श्रीवत्साङ्कं विभूतये”हेमाद्रिधृतलक्षणकाण्डे नारद उवाच “अथ वक्ष्यामिते विप्र चिह्नमेकादशं (पूर्वोक्तदशापेक्षया एकादशम्)परम् । श्रवणाद्यस्य पापानि नाशमायान्ति तत्क्षणात् । मधुपिङ्गलवर्णाभं कृष्णकुण्डलिकायुतम् ।स्वयम्भु १ लिङ्गमाख्यातं सर्वसिद्धैर्निषेवितम् । नाना-वर्णसमाकीर्णं जटाशूलसमन्वितम् । मृत्युञ्जयाह्वयं २लिङ्गं सुरासुरनमस्कृतम् । दीर्घाकारं” शूभ्रवर्णंकृष्णविन्दुसमन्वितम् । नीलकण्ठं ३ समाख्यातं लिङ्गंपूज्यं सुरामरैः । शुक्लाभं शुक्लकेशञ्च नेत्रत्रयसमन्वितम् ।त्रिलोचनं ४ महादेवं सर्वपापप्रमोदनम् । ज्वलल्लिङ्गंजटाजूटं कृष्णाभं स्थूलविग्रहम् । कालाग्निरुद्र ५ माख्यातंसर्वसत्वैर्निषेवितम् । मधुपिङ्गलवर्णाभं श्वेतयज्ञोपवी-तिनम् । श्वेतपद्मसमासीनं चन्द्ररेखाविभूषिगम् । प्रल-यास्त्रसमायुक्तं त्रिपुरारि ६ समाह्वयम् । शूभ्राभं पिङ्ग-लङ्गटं मुण्डमालाधरं परम् । त्रिशूलधरमीशानं ७ लिङ्गंसर्वार्थसाधनम् । त्रिशूलडमरुधरं शूभ्ररक्तार्द्धभागतः ।अर्द्धनारीश्वराङ्खानं ८ सर्वदेवैरभीष्टदम् । ईषद्रक्तमयं कान्तंस्थूलदीर्षं समुज्ज्वलम् । सहाकालं ९ समाख्यातंधर्मकामार्थमोक्षदम् । एतत्तु कथितं तुभ्यं लिङ्गचिह्नणहेशितुः । एकेनैव कृतार्थः स्यात् बहुभिः किमु सु-व्रत!” वीरसित्रोदयधृतकालोत्तरे “उक्ताङ्कं श्रेयसेयोज्यं शीर्षमन्त्रं विवर्जयेत् । यमवर्णन्तु यल्लिङ्गं यमाङ्कंवा कमण्डलुम् । दण्डाङ्कं सूत्रचिह्नं वा ब्रह्मज्ञानान्वितंमतम् । शशिवर्णं महाकालं नन्दीशं पद्मरागवत् ।पद्मरागनिभं सर्वं महाभं सिद्धिपूजितम् । मौक्तिकाभंनीलनिभं रुद्रादित्यैः प्रपूजितम् । वसुदैः सेन्द्रयक्षेशंगुह्यकैर्यातुधानकैः । नानावर्णमयं नीलं शशाङ्कमण्ड-लप्रभम्” “इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं परीक्षा तत्त्वकोविदैः ।त्रिःसप्तपञ्चवारं वा तुलासाम्यं न जायते । तदावाणं समाख्यातं शेषं पाषाणसम्भवम्” । तुलाकरणन्तुतण्डुलेन अपरतुलादिषु तण्डुला यद्यधिकाः स्युस्तदातल्लिङ्गं गृहिणां पूज्यम् लिङ्गञ्चेदधिकं तदोदा-सीनैः पूज्यमिति किंवदन्ती । हेमाद्रिधृतलक्षणकाण्डेसूतसंहितायान्तु “सप्तकृत्वस्तुलारूढं वृद्धिमेति न ही-यते । बाणलिङ्गमिति ख्यातं शेषं नार्मदमुच्यते । त्रिपञ्चवारं यस्यैव तुलासाम्यं न जायते । तदा वाणं समा-ख्यातं शेषं पाषाणसम्भवम्” । वीरमित्रोदये “नद्यां वाप्रक्षिपेद्भूयो यदा तदुपलभ्यते । वाणलिङ्गं तदा विद्धिन्यूनं सुखविवर्द्धनम्” । वाणशब्दव्युत्पत्तिरपि तत्रैव“अथ वाणं समाख्यातं यथा वक्ष्ये तथादितः । बाणःसदा शिवो देवो वाणोवाणासुरोऽपि च । तेन यस्मात्कृतं तस्माद्वाणलिङ्गमुदाहृतम् । सदा सन्निहितस्तत्रशिवः सर्वार्थदायकः । कृतप्रतिष्ठं तल्लिङ्गं वाणाख्येनशिवेन च । पङ्कजस्य फलाकारं कुण्डलस्य समाकृति”पङ्कजफलं पद्मवीजम् “पक्वजम्बुफलाकारं कुक्कुटाण्ड-समाकृति” इति हेमाद्रिधृतलक्षणकाण्डे पाटः । “भुक्ति-मुक्तिप्रदञ्चैव वाणलिङ्गमुदाहृतम्” ।सूतसंहितायान् “संस्थाप्य श्रीबाणलिङ्गं रत्नकोटिगुणं भवेत् । रसलिङ्गे ततो वाणात् फलं कोटिगुणंस्मृतम् । गुणांस्तु रसलिङ्गस्य वक्तुं शक्नोति शङ्करी ।सिद्धयो रसलिङ्गे स्युरणिमाद्याः सुसंस्थिताः” । केदा-रखण्डे “रत्नधातुमयान्येव लिङ्गानि कथितान्यपि ।पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपिसर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते । काश्मीरादपि लिङ्गाच्चबाणलिङ्गं विशिष्यते । बाणलिङ्गात् परं नान्यत् पबि-त्रमिह दृश्यते । ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्त्तुः प्रय-च्छति” । निन्द्यलिङ्गमाह तत्रैव “कर्कशे वाणलिङ्गेतु पुत्रदारक्षयो भवेत् । चिपिटे पूजिते तस्मिन् गृह-भङ्गो भवेद्ध्रुवम् । एकपार्श्वस्थिते धेनुपुत्रदारध-नक्षयः । शिरसि स्फुटिते वाणे व्याधिर्मरणमेव च ।छिद्रलिङ्गेऽर्चिते वाणे विदेशगमनं भवेत् । लिङ्गे चकर्णिकां दृष्ट्वा व्याधिमान् जायते पुमान् । अत्युन्नतवि-लाग्रे तु गोधनानां क्षयो भवेत्” । हेमाद्रिधृतम् “ती-क्ष्णाग्रं वक्रशीर्षञ्च त्र्यस्रलिङ्गं विवर्जयेत् । अतिस्थूलंचातिकृशं स्वल्पं वा भूषणान्वितम् । गृही विवर्जये-त्तादृक् तद्धि मोक्षार्थमीहितम्” वीरमित्रोदये “अर्थदंकपिलं लिङ्गं घनाभं मोक्षकाङ्क्षिणाम् । मधुवत् कपिलंस्थूलं गृही नैवार्चयेत् क्वचित् । पूजितव्यं गृहस्थेनवर्णेन भ्रमरोपमम् । तत्सपीठमपीठं वा मन्त्रसंस्कार-वर्जितम् । सिद्धिमुक्तिप्रदं लिङ्गं सर्वप्रसादपीठगम्”सूतसंहितायां भैरववाक्यम् “वाणासुरः पुरा भद्रे!शिवस्यातीव वल्लभः । जितक्रोधोऽनुरक्तश्च शिवपूजा-विधौ रतः । विधिज्ञो निपुणश्चैव शिल्पज्ञो लक्षणा-न्वितः । दिने दिने स्वयं कृत्वा लिङ्गं स्थाप्याप्य-पूजयत् । एवं वर्षशतं देवि! दिव्यमानेनापूजयत् ।तदा तद्भक्तिसुलभः प्रत्यक्षः शङ्करोऽभवत्” शङ्कर उवाचतुष्टोऽहं तव हे वाण! वरं व्रूहि किमिच्छसि । शङ्करस्यवचः श्रुत्वा वाणोवचनमब्रवीत् । यदि तुष्टोऽसि हे नाथ!मह्यं त्वं मन्दभागिने । क्लिष्टोऽहं तव देवेश! लिङ्गंकृत्वा दिने दिने । तत्तल्लक्षणसंसिद्धलक्षणं शास्त्रनि-र्मितम् । शास्त्रार्थो दुर्लभो देव! सिद्धश्चार्थश्च दुर्लभः ।तस्मात्त्वं यदि मे तुष्टो लिङ्गं देहि सुलक्षणम् । सर्व-कामकृतार्थञ्च सर्वसत्वानुकम्पनम् । सर्वेषाञ्च हितार्थायप्रसादं कुरु शङ्कर! । इत्येवं वचनं तस्य शिवः परम-कारणम् । श्रुत्वा कैलासमूर्द्धभ्यः शङ्करेण विनिर्निताः ।लिङ्गानां कोटिसंख्याश्च तथा चैव चतुर्दश । सिद्धलिङ्गंतदा तत्तत्सर्वं सदोदयं स्वयम् । आयोज्यैवं सुसम्पूर्णंवाणस्य च सपर्पितम् । अक्षयफलदं बाणः स्थाप्यमानञ्चनित्यशः । संपूज्य बाणः सद्भावं कृत्वा प्रणयनन्तदा ।तद्भावं सपुरं नीत्वा नूनं चिन्तयते शुतिः । अक्षयांयदि संसिद्धिं स्थाप्यमानं दिने दिने । सत्वानां सिद्विहे-त्वर्थं वाणस्थाने सुसंस्तवे । लिङ्गानां कालिकागर्त्ते स-ञ्चितास्तु त्रिकोटयः । श्रीशैले कोटयस्तिस्रः कीट्येकाकन्थकाश्रमे । माहेश्वरे च कोटिस्तु कन्दातीर्थे तु को-टिका । माहेन्द्रे चैव नेपाले एकैका कीटिरेव च । वा-णाच्चार्थं कृतं लिङ्गं वाणलिङ्गमतः स्मृतम् । वाणो वाशिव इत्युक्तस्तत्कृतं वाणमुच्यते । तस्मात्तेषु प्रदेशेषुपुण्यस्थानेषु तेषु वा । स्थितं तच्छिवसद्भावं शिवस्याकृतिविग्रहे” । हेमाद्रौ तदाकृतिलक्षणसमुच्चयेऽपि “स्ययम्भु-लिङ्गवत् बाणलिङ्गं भुक्त्यैस्वमुक्तये “सहस्रफलमन्यस्माद्यथास्थापनपूजने । श्रीशैले कालिकागर्त्ते लिङ्गाद्रौकन्यकाश्रमे । कन्यातीर्थे वने शैले माहेन्द्रे वा सुरेश्वरे ।स्थितानि वाणलिङ्गानि शिवेनैव कृतानि तु” सिद्धान्त-शेखरे वाणलिङ्गान्यधिकृत्य “तदानेकप्रकारं स्यादभ्यवर्ण-मपीठकम् । लक्ष्ममूर्त्तिविहीनञ्च वाणं तत् पृथुलाग्र-कम्” वाणलिङ्गेष्वावाहनादि न कर्त्तव्यं तदुक्तंभविष्ये “वाणलिङ्गानि राजेन्द्र! स्थितानि भुवनत्रये ।न प्रतिष्ठा न संस्कारस्तेषाभावाहनं न चेति” । रौद्र-लिङ्गलक्षणं वीरमित्रोदयधृते “नदीसमुद्भवं रौद्रमन्यो-न्यस्य विघर्षणात् । नदीवेगात् समं स्निग्धं सञ्जातं रौद्र-मुच्यते” लक्षणसमुच्चयेऽपि “सरित्प्रवाहसंस्थानं वाणलिङ्गसमाकृति । तदन्यदपि बोद्धव्यं रौद्रलिङ्गं सुखावहम् ।नदीसारनर्मदाया वाणलिङ्गसमाकृति । तदन्यदपि बो-द्धव्यं लिङ्गं रौद्रं भविष्यति” । रौद्रलिङ्गं तथा ख्यातंवाणलिङ्गसमाकृति । श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णं विप्रा-दिपूजितम् । स्वभावात् कृष्णवर्णं वा सर्वजातिषु सिद्धि-दम् । नर्मदासम्भवं रौद्रं वाणलिङ्गवदीरितमिति” ।अधिकं नर्मदेशशब्दे दृश्यम् ।