नरसिंह (narasiMha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishनरसिंह - narasiMha - - Vishnu, fourth incarnation of
नरसिंह - narasiMha - - man-lion
नरसिंह - narasiMha - - great warrior [ 'man-lion' ]
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishHindi
Hindiआदमी शेर, विष्णु के चौथे अवतार
Apte Hindi
Hindiनरसिंहः
नरः-सिंहः -
’नरसिंह’ विष्णु का चौथा अवतार
Shabdartha Kaustubha
Kannadaनरसिंह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿಂಹದ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ
निष्पत्तिः - > "अच्" (५-२-१२७)
व्युत्पत्तिः - > नरश्च सिंहश्च आकारेऽस्त्यस्य
Aufrecht Catalogus Catalogorum
Englishनरसिंह son of Gadādhara, son of Kṛṣṇa Śarman, son
of Rucikara, son of Harihara, son of Kīrtikara:
Kāvyādarśamuktāvalī. L. 2394.
नरसिंह son of Nāgeśvara, father of Govinda, Madhusū-
dana (Jyotiṣpradīpāṅkura), Narahari and Vāsudeva
IO. 742.
Mahabharata
EnglishNarasiṃha (“man-lion”). § 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12968 (the fifth of Nārāyaṇa's (i.e. Vishṇu's) avatāras).
पुराणम्
Englishनरसिंह / NARASIṀHA. See under avatāra.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritनरसिंहः, (नर इव सिंह इव च आकृति-र्यस्य ।) विष्णुः । इति शब्दरत्नावली ॥
स तुहिरण्यकशिपुवधार्थं भगवद्दशावतारान्तर्गत-श्चतुर्थः पूर्णावतारः । इति वराहपुराणम् ॥
(नरेषु सिंहः । नरः सिंह इव इत्युपमित-समासो वा ।) नरश्रेष्ठः । यदुक्तम् ।“स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः ।सिंहशार्द्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥
”इति विशेष्यनिघ्ने अमरः ॥
(यथा, महाभारते । १० । १० । १६ ।“क्रुद्धस्य नरसिंहस्य संग्रामेष्वपलायिनः ।ये व्यमुञ्चन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritनरसिंह नरएव सिंहः नरश्च सिंहश्चाकारेऽस्त्यस्य अच्वा । अर्द्धनराकारे अर्द्धसिंहाकारे १ भगवच्छरीरभेदेतादृशशरीरग्रहणे कारणञ्च हरिवं० २३१ अ० उक्तं यथा“हिरण्यकशिपुरुवाच “न देवासुरगन्धर्वा न यक्षो-रगराक्षसाः । न मानुषाः पिशाचा वा निहन्युर्मांकथञ्च न । ऋषयोनैव मां क्रुद्धाः सर्वलोकपिता-मह! । शपेयुस्तपसा युक्ता वर एष वृतो मया । नशस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा । न शुष्केणव चार्द्रेण स्यान्न चान्येन मे बधः । न स्वर्गेऽप्यथ पा-ताले नाकाशे नावनिस्थले । न चाभ्यन्तररात्र्यह्नोर्नचाप्यन्यत्र मे वधः । पाणिप्रहारेणैकेन सुमृत्यबल-वाहनम् । यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर्भवि-ष्यति” तथा वरप्राप्तौ हिरण्यकशिपुना जगतां निष्पीडनेकृते तद्बधाय दैवैः प्रार्थितो भगवान् नरसिंहरूपेणाव-ततार यथाह तत्रैवाध्याये“एवमुक्ता स भगवान् विसृज्य त्रिदिवौकसः । बधंसंकल्पयामास हिरण्यकशिपोः प्रभुः । सोऽचिरेणैव का-लेन हिमवत्पार्श्वमागतः । किं नु रूपं समास्थाय निह-न्म्येनं महासुरम् । यत् सिद्धिकरमाशु स्याद्बधस्य विबु-धद्विषः । अनुत्पन्नस्ततश्चक्रे सोत्पन्नो रूपमीवृशम् । ना-रसिंहमनाधृष्यं दैत्यदानवरक्षसाम् । सहायन्तु म-हाबाहुर्जग्राहोङ्कारमेव च । अथोङ्कारसहायो वैभगवान् विष्णुरच्युतः । हिरण्यकशिपोः स्थानं जगामप्रभुरीश्वरः । तेजसा भास्कराकारः कान्त्या चन्द्र इवा-परः । नरस्य कृत्वाऽर्द्धननुं सिंहस्यार्द्धतनुं तथा ।नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना । ततोऽप-श्यत विस्तीर्णां दिव्यां रम्यां मनोरमाम्” । ततस्तद्बकथा“यदि दास्यस्यभिमतान् वरान् हे वरदोत्तम! । भूतेभ्य-स्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो! । नान्तर्बहिर्दिबानक्तमन्यस्मादपि चायुधैः । न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्ननरैर्न मृगैरपि । व्यसुभिर्वाऽसुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगैः ।अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐक्यपत्यञ्च देहिनाम्” भाग० ७ । ३ । ३४एवं प्रार्थितवरप्राप्तौ स्वभ्रातृहिरण्याक्षहन्तरि विष्णौद्वेषात् तद्भक्तेऽपि प्रह्लादेऽतीव द्वेषेण तेन विरुद्धमाचरि-तम् । अनन्तरं च तेनोक्तः प्रह्लादः सर्वत्र विष्णोः स्थायित्वंप्रतिजज्ञे तेन स्तम्भेऽपि तत्सत्त्वमुक्तवान् । तच्छ्रुत्वा तेनस्तम्भताडने कृते तत्र प्रह्लादकथां सत्यां चिकीर्षुः भग-वान् नरसिंहरूपेण प्रादुर्वभूव यथाह“सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिञ्चभूतेष्वखिलेषु चात्मनः । अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन्स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् । स सत्वमेवं परि-तोविपश्यत् स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहासनम् । नायंमृगो नापि नरोविचित्रमहो किमेतन्नृ मृगेन्द्ररूपम् ।मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो नृसिंहरूपं तदलं भया-नकम् । प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाके-शरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करबालचञ्चलक्षुरान्तजिह्वं भृकुटीमुखोल्वणम् । स्तब्धोर्द्धकर्णं गिरिकन्दरा-द्भुतव्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्काय-तदीर्घपीवरग्रीवोरुवक्षःस्थलमल्पमध्यमम् । चन्द्रांशुगोरै-म्छुरितं तनुरुहैर्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम्” तं श्येनयेगं शतचन्द्रवर्म्मभिश्चरन्तमच्छिद्रमुपर्य्यधोहरिः । कृ-त्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्वणं निमीलिताक्षं जगृहेमहाजवः । विष्वक् स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरिर्व्यालोयथाखुं कुलिशक्षतत्वचम् । द्वार्य्यूरुमापात्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम्” भाग० ७ । ८ अ० ।“द्वारि सभायां नान्तर्न बहिः” ऊरुं ऊरौ निपात्य न भूमौनचाम्बरे । नस्वैर्नच व्यसुभिरसुमद्भिर्वा । एवं दिवानक्तंपरिहाराय सायमिति द्रष्टव्यम्” श्रीधरस्वामी । नरसिं-हत्वं च तदीयदेहवृत्तिजातिभेदः यथोक्तं सि० मु०“अथवा चेष्टावदन्त्यावयविमात्रवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यव्याप्यजा-तिमत्त्वं तत् (शरीरत्वम्) मानुषत्वचैत्रत्वजातिमादायलक्षणसमन्वयः । न च नृसिंहशरीरे कथं लक्षणसम-न्वयः तत्र नृसिंहत्वस्यैकव्यक्तिवृत्तितया देवत्वस्वंवजातित्वाभावात् जलीयतैजसशरीरवृत्तितया देवत्वस्यजातित्वाभावादिति वाच्यं कल्पभेदेन नृसिंहशरीरस्यनानात्वेन नृसिंहत्वजात्या लक्षणसमन्वयात्” । नरःसिंह इव । २ मानवश्रेष्ठे नरहरिनृसिंहादयोऽप्यत्र ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.