| YouTube Channel

नरमेध (naramedha)

 
शब्दसागरः
English
नरमेध
m.
 (-धः) A human sacrifice.
E.
 नर, and मेध a sacrifice. मिध आधारे
घञ् ।
Capeller Eng
English
नरमेध
m.
 = नरबलि.
Yates
English
नर-मेध (धः) 1.
m.
 A human sacrifice.
Wilson
English
नरमेध
m.
 (-धः) A human sacrifice.
E.
 नर, and मेध a sacrifice.
Monier Williams Cologne
English
नर—मेध
m.
=
 -बलि,
MBh.
R.
Apte Hindi
Hindi
नरमेधः
पुं*
 नरः-मेधः -
नरयज्ञ
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नरमेध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ಒಂದು ಯಾಗ
निष्पत्तिः - > मेधृ (मेधाहिंसनयोः) - "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > नरो मेध्यते हिंस्यतेऽत्र
प्रयोगाः - > राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत। नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर
उल्लेखाः - > भा० आश्व. ३-८
विस्तारः - > ब्राह्मणराजन्ययोरतिष्ठाकामयोः पुरुषमेधसञ्ज्ञको यज्ञो भवति। सर्वभूतान्यतिक्रम्य स्थानमतिष्ठा। चैत्रशुक्लदशम्यामारम्भः। ನರಮೇಧವು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ.
L R Vaidya
English
nara-meDa {% m. %} a human sacrifice.
Mahabharata
English
*naramedha (“human sacrifice”): III, 8133
IX, 2889
XIII, 4942 (pl.)
XIV, 48.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नरमेधः,
पुं,
 (मिध हिंसायाम् + भावे घञ् ।नराणां पुरुषाणां मेधो हिंसनं यत्र ।) नर-वधात्मकयज्ञविशेषः ॥
(यज्ञोऽयं वाजसनेय-संहितायाम् ३० -- ३१ अध्याययोर्दर्शितः । तत्रअधिकार्य्यादिकं ३० अध्याये वेददीपे उक्तम् ।यथा, --“ब्राह्मणराजन्ययोरतिष्ठाकामयोः पुरुषमेध-संज्ञ्को यज्ञो भवति । सर्व्वभूतान्यतिक्रम्यस्थानमतिष्ठा । चैत्रशुक्लदशम्यामारम्भः । अत्रत्रयोविंशतिर्दीक्षा भवन्ति द्वादशोपसदः पञ्चसुत्या इति चत्वारिंशद्दिनैः सिध्यति । अत्रयूपैकादशिनी भवति एकादशाग्निषोमीयाःपशवो भवन्ति तेषाञ्च प्रतियूपं मध्यमे वा यूपेयथेच्छं नियोजनम् । आज्येन सकृद्गृहीतेनदेव सवितरिति प्रत्यृचं तिस्र आहुतीराहव-नीये जुहोति ॥
”) स तु कलौ वर्ज्जनीयः ।यथा, --“समुद्रयात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम् ।द्बिजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥
देवरेण सुतोत्पत्तिर्म्मधुपर्के पशोर्व्वधः ।मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥
दत्तायाश्चैव कन्यायाः पुनर्दानं वरस्य च ।दीर्घकालं ब्रह्मचर्य्यं नरमेधाश्वमेधकौ ॥
महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः ।इमान् धर्म्मान् कलियुगे वर्ज्ज्यानाहुर्म्मनीषिणः ॥
”इत्युद्बाहतत्त्वे बृहन्नारदीयम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नरमेध
पु०
 नरा मिध्यन्ते हिंस्यन्ते यत्र मिघ--आधारेघञ् ६ त० । पुरुषमेधाख्ये यज्ञभेदे स च यज्ञः यजु०३० । ३१ अध्याययोर्दर्शितः तत्राधिकार्यादिकम् ३० अध्यायेवेददीपे उक्तं यथा “ब्राह्मणराजन्ययोरतिष्ठाकामयोःपुरुषमेधसंज्ञको यज्ञो भवति । सर्वभूतान्यतिक्रम्य-स्थानमतिष्ठा । चैत्रशुक्लदशम्यामारम्भः । अत्र त्रयो-विंशतिर्दीक्षा भवन्ति द्वादशोपसुदः पञ्चसुत्या इति चत्वा-रिंशद्दिनैः सिध्यति । अत्र यूपैकादशिनी भवति एका-दशाग्नीषोमीयाः पशवो भवन्ति तेषां च प्रतियूप”मध्यमे वा यूपे यथेच्छं नियोजनम् । आज्येन सकृद्-गृहीतेन देव सवितिरिति प्रत्यृचं तिस्र आहुतीराहव-नीये जुहोति” । देवताभेदेन तत्रालभ्यपशुभेदास्तत्र“ब्रह्मणे ब्राह्मणमित्यादिना” अध्यायसमाप्तिपर्यन्ते-नोक्ताः अष्टाचत्वारिंशत्सङ्ख्यकाश्च ब्राह्मणादयो ब्रह्मा-द्यष्टाचत्वारिंशद्देवदेवत्याः पशवः “स एतं पुरुषमेघंपञ्चरात्रं यज्ञक्रतुमदृश्यत्तमाहरत्तेनायजत तेनेष्ट्वात्य-तिष्ठत् सर्वाणि भूतानीदं सर्वमभवदतितिष्ठति सर्वाणिभूतानीदं सर्वं भवति य एवं विद्वान् पुरुषमेधेनयजते यो वैतदेवं वेद । तस्य त्रयोविंशतिर्दीक्षाः । द्वाद-शोपसदः पञ्चसुत्याः स एष चत्वारिंशद्रात्रः सदीक्षोप-सत्कः” शत० ब्रा० १३ । ६ । १ । २ । अत्र पञ्चरात्रत्वोक्तिःपञ्चसुत्याभिप्रायेणेति न विरोधः । “त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्म-न्नयजं यच्च नित्यदा । अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्चस-प्तिभिः” भा० अनु० १०३ अ० “राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधञ्चभारत! । नरमेधञ्च नृपते! त्वमाहर युधिष्ठिर ।”भा० आश्र० ३ अ० । १८०३ पृ० कलिशब्दे दर्शितेन वृह-न्नारदीयवचनेन नरमेधस्य कलौ “दीर्घकालं ब्रह्मचर्य्यनरमेघाश्वमेधकावित्यनेन” निषेधेऽपि कलियुगोत्पन्नयुधिष्ठिरं प्रति नरमेधाहरणे नियोजनं तु न विरुध्यतेहरेःस्वर्गारोहानन्तरमेव कलेः प्रकर्षेण प्रवृत्त्यवगमात्ततः प्राक्काले यथाविधानं सर्वे धर्मा व्यवस्थिता इत्य-वगमाच्च तदूर्द्ध्वमेव कलेः प्रबलत्वात् वृहन्नारदीयाद्यु-क्तकलिवर्ज्यस्यावकाश इत्यवधेयम् । भूमौ श्रीकृष्ण-स्थितिपर्यन्तं कलेः प्रादुर्भावाभावश्च भागवते उक्तःतच्च वाक्यं कलिशब्दे १७९५ पृ० दर्शितम् । अतो युधि-ष्ठिरादीनां नरमेधाश्वमेधमहाप्रस्थानादिकं न विरुध्यते
Capeller
German
नरमेध
m.
 = नरबलि.