| YouTube Channel

नमस्कारः (namaskAraH)

 
Spoken Sanskrit
English
नमस्कारः - namaskAraH - expr. - Goodevening.
नमस्कारः - namaskAraH - expr. - Goodafternoon
नमस्कारः, आगच्छ. - namaskAraH, Agaccha. - sentence - Goodmorning, pleasecome.
नमस्कारः, कुशलम् किम्? - namaskAraH, kuzalamkim? - sentence - Goodmorning.Howdoyoudo?
Apte Hindi
Hindi
नमस्कारः
पुं*
 नमस्- कारः -
"प्रणति, सादर प्रणाम, सादर अभिवादन"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नमस्कारः, नमनम्, नतिः
noun
नत्वा अभिवादनस्य क्रिया।
"तेन अतिथिं नमस्कारः कृतः।"
Synonyms:
 आदरः, सत्कारः, सम्मानः, मानः, अर्चनम्, अर्हा, अर्हणम्, अर्चा, अभ्यर्चा, अभ्यर्चनम्, पूजा, नमस्कारः, सेवा, सम्भावना, आराधनम्, पुरस्कारः, श्लाघा
noun
सा उक्तिः आचारो वा येन कस्यचित् गौरवो भवति।
"मातुः पितुः च आदरः करणीयः।"
Tamil
Tamil
நமஸ்கார: : நமஸ்க்ருதி: = வணங்குதல், நமஸ்கரித்தல்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नमस्कारः,
पुं,
 (नमः शब्दस्य कारः करणं यत्र ।)विषभेदः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
(नमः करःणम् । नमस् + कृ + घञ् ।) नतिः । स चत्रिविधः । कायिकः वाचिकः मानसिकश्च ।यथा, --“कायिको वाग्भवश्चैव मानसस्त्रिविधः स्मृतः ।नमस्कारस्तु तत्त्वज्ञैरुत्तमाधममध्यमः ॥
”कायिकादिरपि त्रिविधो यथा, --“प्रसार्य्य पादौ हस्तौ च पतित्वा दण्डवत् क्षितौ ।जानुभ्यां धरणीं गत्वा शिरसा स्पृश्य मेदिनीम् ॥
क्रियते यो नमस्कार उत्तमः कायिकस्तु सः ॥
जानुभ्याञ्च क्षितिं स्पृष्ट्वा शिरसा स्पृश्य मेदिनीम् ।क्रियते यो नमस्कारो मध्यमः कायिकस्तु सः ॥
पुटीकृत्य करौ शीर्षे दीयते यद्यथा तथा ।अस्पृष्ट्वा जानुशीर्षाभ्यां क्षितिं सोऽधम उच्यते ॥
या स्वयं गद्यपद्याभ्यां घटिताभ्यां नमस्कृतिः ।क्रियते भक्तियुक्तैर्व्वा वाचिकस्तूत्तभः स्मृतः ॥
पौराणिकैर्व्वेदिकैर्व्वा मन्त्रैर्या क्रियते नतिः ।मध्यमोऽसौ नमस्कारो भवेद्वाचनिकः सदा ॥
यत्तु मानुषवाक्येन नमनं क्रियते सदा ।स वाचिकोऽधमो ज्ञेयो नमस्कारेषु पुत्त्रकौ ॥
इष्टमध्यानिष्टगतैर्म्मनोभिस्त्रिविधं पुनः ।नमनं मानसं प्रोक्तसुत्तमाधममध्यमम् ॥
त्रिविधे चं नमस्कारे कायिकश्चोत्तमः स्मृतः ।कायिकैस्तु नमस्कारैर्देवास्तुष्यन्ति नित्यशः ॥
अयमेव नमस्कारो दण्डादिप्रतिपत्तिभिः ।प्रणाम इति विज्ञेयः स पूर्व्वप्रतिपादितः ॥
”इति कालिकापुराणे ७० अध्यायः ॥
* ॥
रात्रौ तन्निषेधो यथा, --“रात्रौ नैव नमस्कुर्य्यात्तेनाशीरभिचारिका ।अतः प्रातःपदं दत्त्वा प्रयोक्तव्ये च ते उभे ॥
”इति महाभारतमिति केचित् ॥
नतिकरणम् । तत्तु करशिरःसंयोगादि । स्वाप-कर्षबोधकव्यापारविशेषः । इति मुग्धबोध-टीकायां दुर्गादासः ॥
“सर्व्वे चापि नमस्कुर्य्युः सर्व्वावस्थासु सर्व्वदा ॥
”अभिवादयेदित्यनुवृत्तौ शङ्खः । नाप्रयताया-प्रयतश्च । इति शुद्धितत्त्वम् ॥
“स्त्रियो नमस्या वृद्धाश्च वयसा पत्युरेव ताः ॥
”इति स्मृत्यर्थसारः ॥
* ॥
“देवं विप्रं गुरुं दृष्ट्वा न नमेद्यस्तु सम्भ्रमात् ।स कालसूत्रं व्रजति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
ब्राह्मणञ्च गुरुं दृष्ट्वा न नमेद्यो नराधमः ।यावज्जीवनपर्य्यन्तमशुचिर्य्यवनो भवेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
“देवतायतनं दृष्ट्वा दृष्ट्वा तु दण्डिनन्तथा ।नमस्कारं न कुर्य्याद्यः प्रायश्चित्ती भवेन्नरः ॥
सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेषु च ।प्रत्येकन्तु नमस्कारो हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥
उपविश्य नमेत् शूद्रो दीर्घायुर्ब्राह्मणो वदेत् ।स शूद्रो नरकं याति ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ॥
दूरस्थं जलमध्यस्थं धावन्तं मदगर्व्वितम् ।क्रोधवन्तं विजानीयात् नमस्कारञ्च वर्ज्जयेत् ॥
पुष्पहस्तो वारिहस्तस्तैलाभ्यङ्गो जलस्थितः ।आशीःकर्त्ता नमस्कर्त्ता उभयोर्नरकं भवेत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
“मातुः पितुः कनीयांसं न नमेद्बयसाधिकः ।नमस्कुर्य्याद्गुरोः पत्नीं भ्रातृजायां विमातरम् ॥
”यमः ।“अभिवादयतः पूर्व्वमाशिषं न प्रयच्छति ।यद्दुष्कृतं भवेत्तस्य तस्माद्भागं प्रपद्यते ॥
स्वस्तीति ब्राह्मणे ब्रूयात् आयुष्मानिति राजनि ।वर्द्धतामिति वैश्येषु शूद्रे त्वारोग्यमेव च ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
“गुरुपत्नीन्तु युवतीं नाभिवाद्येत पादयोः ।कुर्व्वीत वन्दनं भूयो भगो वोऽहमिति ब्रुवन् ॥
विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभिवादनम् ।गुरुदारेषु कुर्व्वीत सतां धर्म्ममनुस्मरन् ॥
अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्म्मतः ।असावहम्भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्व्वकम् ॥
आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्ज्जितः ।आयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने ॥
अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्व्वाक्षरः प्लुतः ।यो न वेत्त्यभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् ।नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः ॥
सव्यस्तपाणिना कार्य्यमुपसंग्रहणं गुरोः ।सव्येन सव्यः प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥
लौकिकं वैदिकञ्चापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्व्वमभिवादयेत् ॥
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्त्रबन्धुमनामयम् ।वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु ॥
” * ॥
अभिवादनीया गुरवो यथा, --“उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः ।मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ ।वन्धुज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंस्येते गुरवः स्मृताः ॥
माता मातामही गुर्ब्बी पितुर्मातुश्च सोदराः ।श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियाम् ।इत्युक्तो गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्बिजाः ॥
अनुवर्त्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्म्मभिः ।गुरून् दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥
”इति कूर्म्मपुराणे ११ अध्यायः ॥
* ॥
अथ सप्तधा नतिलक्षणानि ।“त्रिकोणमथ षट्कोणमर्द्धचन्द्रं प्रदक्षिणम् ।दण्डमष्टाङ्गमुग्रञ्च सप्तधा नतिलक्षणम् ॥
ऐशानी वाथ कौवेरी दिक् कामाख्याप्रपूजने ।प्रशस्ता स्थण्डिलादौ च सर्व्वमूर्त्तेस्तु सर्व्वतः ॥
त्रिकोणादिव्यवस्थाञ्च यदि पूर्व्वमुखो यजेत् ।पश्चिमात् शाम्भवीं गत्वा व्यवस्थां निर्द्दिशेत्तदा ॥
यदोत्तरामुखः कुर्य्यात् साधको देवपूजनम् ।तदा याम्यात्तु वायव्यां गत्वा कुर्य्यात्तु संस्थितिम् ॥
दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्माच्च शाम्भवीम् ।ततोऽपि दक्षिणं गत्वा नमस्कारस्त्रिकोणवत् ।त्रिकोणो यो नमस्कारस्त्रिपुराप्रीतिदायकः ॥
१ ॥
दक्षिणाद्वायवीं गत्वा वायव्यात् शाम्भवीं ततः ।ततोऽपि दक्षिणं गत्वा तां त्यक्त्वाग्नौ प्रविश्य च ॥
अग्नितो राक्षसीं गत्वा ततश्चाप्युत्तरां दिशम् ।उत्तराच्च तथाग्नेयीं भ्रमणं द्बित्रिकोणवत् ।षट्कोणो यो नमस्कारः प्रीतिदः शिवदुर्गयोः ॥
२ ॥
दक्षिणाद्बायवीं गत्वा तस्माद्ब्यावृत्य दक्षिणम् ।गत्वा योऽसौ नमस्कारः सोऽर्द्धचन्द्रः प्रकी-र्त्तितः ॥
३ ॥
सकृत् प्रदक्षिणं कृत्वा वर्त्तुलाकृतिसाधकः ।नमस्कारः कथ्यतेऽसौ प्रदक्षिण इति द्विजैः ॥
४ ॥
त्यक्त्रा स्वमाननस्थानं पश्चाद्गत्या नमस्कृतिः ।प्रदक्षिणं विना या तु निपत्य भुवि दण्डवत् ।दण्ड इत्यच्यते देवैः सर्व्वदेवौघमोददः ॥
५ ॥
पूर्व्ववद्दण्डवद्भूमौ निपत्य हृदयेन तु ।चिवुकेन मुखेनाथ नासया त्वलिकेन च ॥
ब्रह्मरन्ध्रेण कर्णाभ्यां यद्भूमिस्पर्शनं क्रमात् ।तदष्टाङ्ग इति प्रोक्तो नमस्कारो मनीषिभिः ॥
६ ॥
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा साधको वर्त्तुलाकृतिः ।ब्रह्मरन्ध्रेण संस्पर्शः क्षितेर्यः स्यान्नमस्कृतौ ।स उग्र इति देवीघैरुच्यते विष्णुतुष्टिदः ॥
७ ॥
नदानां सागरो यादृग्द्विपदां ब्राह्मणो यथा ।नदीनां जाह्नवी यादृग्देवानामिव चक्रधृक् ।नमस्कारेषु सर्व्वेषु तथैवोग्रः प्रशस्यते ॥
त्रिकोणाद्यैर्नमस्कारैः कृतैरेव तु भक्तितः ।चतुर्वर्गं लभेद्भक्तो न चिरादेव साधकः ॥
नमस्कारो महायज्ञः प्रीतिदः सर्व्वतः सदा ।सर्व्वेषामपि देवानामन्येषामपि भैरव ! ॥
योऽसावुग्रो नमस्कारः प्रीतिदः सततं हरेः ।महामायाप्रीतिकरः स नमस्करणोत्तमः ॥
”इति कालीपुराणम् ॥