| YouTube Channel

नमः (namaH)

 
Spoken Sanskrit
English
नमः - namaH - interj. + dat. - hail
सर्वेभ्यो नमः. - sarvebhyo namaH. -
sent.
 - Salutation to everyone.
Hindi
Hindi
सलामी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नमः, [स्]
व्य,
 (नम शब्दनत्योः + भावेअसुन् ।) नतिः । इत्यमरः । ३ । ४ । १८ ॥
(यथा, मार्कण्डेये ।“नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥
”क्लीवलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, भागवते । ३ ।१३ । ४२ ।“विधेम चास्यै नमसा सह त्वयायस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः ॥
”)त्यागः । रुतम् । इत्युणादिकोषः ॥
(क्ली, अन्नम् । इति निघण्टुः । २ । ७ ॥
वज्रम् । इतिनिघण्टुः । २ । २० ॥
स्तोत्रम् । यथा, ऋग्वेदे ।७ । १६ । १ ।“एना वो अग्निं नमसोर्जो नपातमा हुवे ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णम प्रह्वत्वे, शब्दे च”@} 2 ‘--शब्दे च’ इत्यर्थः क्षीरस्वामिना न पठ्यते।
नामकः-मिका, 3 नमकः-नामकः- 4 प्रणमकः-मिका, 5 निनंसकः-सिका, 6 नंनमकः-नन्नमकः-मिका
7 नन्ता-त्री, नमयिता-नामयिता-प्रणमयिता-त्री, निनंसिता-त्री, नंनमिता-नन्नमिता-त्री
नमन्-न्ती, नमयन्-नामयन्-प्रणमयन्-न्ती, 8 उन्नामयन्, निनंसन्-न्ती
-- नंस्यन्-न्ती-ती, नमयिष्यन्-नामयिष्यन्-प्रणमयिष्यन्-न्ती-ती, निनंसिष्यन्-न्ती-ती
-- -- नमयमानः-नामयमानः-प्रणमयमानः, -- नंनम्यमानः
-- नमयिष्यमाणः-नामयिष्यमाणः-प्रणमयिष्यमाणः, -- नंनमिष्यमाणः
9 10 प्रणान्-प्रणामौ-प्रणामः
-- -- -- 11 नतम्-नतः-नतवान्, नमितः-नामितः-प्रणमितः, निनंसितः, नंनमितः-तवान्
नमः, 12 नृनमः, 13 प्रणामी, 14 नप्ता, 15 नेमिः, 16 नमनः, 17 नम्रः, -प्रणम्रः, 18 नमः-नामः-प्रणमः, निनंसुः, नंनमः
नन्तव्यम्, नमयितव्यम्-नामयितव्यम्-प्रणमयितव्यम्, निनंसितव्यम्, नंनमितव्यम्
नमनीयम्, नमनीयम्-नामनीयम्-प्रणमनीयम्, निनंसनीयम्, नंनमनीयम्
19 नम्यम्, नम्यम्-नाम्यम्-प्रणम्यम्, निनंस्यम्, नंनम्यम्
ईषन्नमः- 20 दुर्नमः-सुनमः
-- -- -- नम्यमानः-नम्यमानः-नाम्यमानः-प्रणम्यमानः, निनंस्यमानः, 21 नंनम्यमानः
22 उन्नामः-प्रणामः, नामः, नमः-नामः-प्रणमः, निनंसः, नंनमः
नन्तुम्, नमयितुम्-नामयितुम्-प्रणमयितुम्, निनंसितुम्, नंनमितुम्
नतिः, नमना-नामना-प्रणमना, निनंसा, नंनमा
नमनम्, नृनमनम्, नमनम्-नामनम्-प्रणमनम्, निनंसनम्, नंनमनम्
नत्वा, नमयित्वा-नामयित्वा, निनंसित्वा, नंनमित्वा
23 प्रणत्य-प्रणम्य, 24 प्रणमय्य, प्रणिनंस्य, प्रणंनम्य
नामम् २, नत्वा २, 25 नमम् २ -नामम् २ -नामम् २ -प्रणमम् २ -प्रणामम् २, नमयित्वा २ -नामयित्वा २, निनंसम् २, निनंसित्वा २, नंनमम् २
नंनमित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६६४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९८१। सक। अनि। पर। घटादिः।)
03
=>
 [[१। ‘ज्वलह्वलह्मलनमामनुपसर्गाद्वा’ (ग। सू। घटादौ) इति, उपसर्गसमभिव्या- हाराभावे मित्संज्ञा विकल्प्यते। मित्त्वपक्षे उपधाह्रस्वः। एवं ण्यन्ते सर्वत्रोपसर्ग- समभिव्याहाराभावे रूपद्वयं बोध्यम्।]]
04
=>
 [[२। उपसर्गसमभिव्याहारे तु ‘जनीजॄष्क्रसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। घटादौ) इत्यनेनामन्त- त्वात् नित्यं मित्त्वम्। तेन णौ उपधाह्रस्वः। ‘उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य’ (८-४-१४) इति णत्वम्। एवम् उपसर्गसमभिव्याहारे सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। सन्नन्तात् ण्वुलि, ‘नश्चापदान्तस्य झलि’ (८-३-२४) इति अनुस्वारः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[४। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति नुगागमः। ‘नुकाऽनुस्वारो लक्ष्यते’ इति भाष्ये उक्तम्। ‘स च पदान्तवद्वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति वचनात् पक्षे ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
07
=>
 [[५। अस्य घातोरनुदात्तत्वात् ‘एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्’ (७-२-१०) इतीण्णिषेधः। वलाद्यार्धधातुके सर्वत्र एवं बोध्यम्।]]
08
=>
 [[६। उपसर्गसमभिव्याहारे नित्यं मित्त्वात्, उन्नामयन् इत्यस्य साधुत्वाय घञन्ता- दुन्नामशब्दात् ‘तत्करोति तदाचष्टे’ (वा। ३-१-२६) इति णिजन्तात् शता कल्पनीयः इति सिद्धान्तकौमुदी।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०६१७+ २६]
10
=>
 [[१। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः--’ (६-४-१५) इति उपधादीर्घे, ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति नत्वे, णत्वे च रूपम्।]]
11
=>
 [[२। ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपः। एवं नतिः नत्वा इत्यात्रापि नलोपो बोध्यः।]]
12
=>
 [[३। नॄन् नमयतीति नृनमः। ण्यन्तात्, अन्तर्भावितण्यन्तात् शुद्धाद्वा धातोः पचाद्यच्। ‘क्ष्नुभ्नादिषु च’ (८-४-३९) इत्यत्र पाठात् णत्वं न। एवं नृनमनमित्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[४। ताच्छील्ये णिनिः। णत्वम्।]]
14
=>
 [[५। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिके तृनि, ‘अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृ--’ (६-४-११) इति सूत्रे निपातनात् मकारस्य पकार इति माधवधातुवृत्तिः। संज्ञाशब्दत्वान्ना- वयवार्थेऽभिनिवेशः कार्यः। पौत्रस्य अपत्यम् = नप्ता।]]
15
=>
 [[६। ‘भाषायां धाञ्कृञ्सृजनिगमिनमिभ्यः--’ (वा। ३-२-१७१) इति किः किन् वा प्रत्ययः। तस्य लिड्वद्भावातिदेशात् द्वित्वे, एत्वाभ्यासलोपयो रूपम्। नेमिः = रथनाभिः।]]
16
=>
 [[७। शब्दार्थकत्वादस्य ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति ताच्छी- लिको युच्।]]
17
=>
 [[८। ‘नमिकम्पि--’ (३-२-१६७) इति ताच्छीलिको रप्रत्ययः।]]
18
=>
 [[आ। ‘द्रुतविगमितविप्रयोगचिह्नामपि तनयां नृपतिः पदप्रणम्राम्।’ नैषधे ४। १८।]]
19
=>
 [[९। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्।]]
20
=>
 [[१०। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधः--’ (वा। १-४-६०) इति वचनान्न णत्वम्।]]
21
=>
 [[B। ‘नंनम्यमानाः फलदित्सयेव चकाशिरे तत्र लता विलोलाः।।’ भ। का। २। २५।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०६१८+ २१]
23
=>
 [[१। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इति अनुनासिकलोपविकल्पः। अनुनासिकलोपपक्षे ‘ह्रस्वस्य पिति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
24
=>
 [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
25
=>
 [[३। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]