| YouTube Channel

नन्द (nanda)

 
शब्दसागरः
English
नन्द mf. (-न्दः-न्दी) Happiness, pleasure, felicity.
m.
 (-न्दः)
1. One of
KUVERA'S nine inestimable gems or treasure.
2. The cow-
herd NANDA, the foster father of KRISHṆA.
3. A name of
VISHṆU.
4. A prince, the son of MAHĀNANDI.
5. A flute, one
eleven inches long.
f.
 (-न्दा)
1. An earthen water jar.
2. The first,
sixth, or eleventh day of the fortnight.
3. Prosperity, increase.
4.
A husband's sister.
f.
 (-न्दी) INDRA'S garden.
f.
 (-न्दा or -न्दी) A name
of DURGĀ.
E.
 नदि to be prosperous or happy, affixes अच् and टाप्
or भावे घञ् ।
Capeller Eng
English
न॑न्द
m.
 joy, happiness, a son (as the chief object of
joy)
E.
 of Kṛṣṇa,
N.
 of a cowherd (K.'s foster-father) etc.
f.
 आ
a woman's name, नन्दी a
cert.
 tree, a kind of musical instrument,
E.
of Durgā.
Yates
English
नन्द (न्दः) 1.
m.
 One of
Kuvera's
treasures,
Krishna's father
a
flute.
m.
f.
 (न्दः-न्दी) Happiness.
f.
 (न्दी)
Indra's garden.
f.
 (न्दा)
An earthen-jar
a husband's
sister.
f.
 (न्दा-न्दी)
Durgā.
Wilson
English
नन्द
mf. (-न्दः-न्दी) Happiness, pleasure, felicity.
m.
 (-न्दः)
1 One of KUVERA'S nine inestimable gems or treasure.
2 The cowherd NANDA, the foster father of KṚṢṆA.
3 A name of VIṢṆU.
4 A prince, the son of MAHĀNANDI.
5 A flute, one eleven inches long.
f.
 (-न्दा)
1 An earthen water jar.
2 The first, sixth, or eleventh day of the fortnight.
3 Prosperity, increase.
4 A husband's sister.
f.
 (-न्दी) INDRA'S garden.
f.
 (-न्दा or -न्दी)
A name of DURGĀ.
E.
 नदि to be prosperous or happy, affix अच् and टाप्.
Apte
English
नन्दः [nandḥ], [नन्द्-भावे घञ्]
Happiness, pleasure, joy.
A kind of lute (11 inches long). (MW. 7 inches).
A frog.
N.
 of Viṣṇu.
N.
 of a cowherd, husband of Yaśodā and foster-father of Kṛiṣṇa (to whose care the child was committed when Kaṁsa wanted to destroy it).
N.
 of the founder of the Nanda dynasty
or of nine brother-kings of Pāṭaliputra killed by the machinations of Chāṇakya, the minister of Chandragupta
समुत्खाता नन्दा नव हृदयरोगा इव भुवः
Mu.*
 1.13
अगृहीते राक्षसे किमुत्खातं नन्दवंशस्य
Mu.*
 1.27
3.28.
One of the nine treasures of Kubera.
Number 'nine' (from the nine Nandas.). -दी An epithet of Durgā.
Comp.
 -आत्मजः, -नन्दनः an epithet of Kṛiṣṇa-पालः an epithet of Varuṇa. -प्रयागः
N.
 of a sacred place.
Apte 1890
English
नंदः [नंद्-भावे घञ्] 1 Happiness, pleasure, joy.
2 A kind of lute (11 inches long).
3 A frog.
4 N. of Viṣṇu.
5 N. of a cowherd, husband of Yaśodā and foster-father of Kṛṣṇa (to whose care the child was committed when Kaṃsa wanted to destroy it).
6 N. of the founder of the Nanda dynasty
or of nine brother-kings of Pāṭaliputra killed by the machinations of Chāṇakya, the minister of Chandragupta
समुत्खाता नंदा नव हृदयरोगा इव भुवः Mu. 1. 13
अगृहीते राक्षसे किमुत्खातं नंदवंशस्य Mu. 1, 3. 27, 28.
7 One of the nine treasures of Kubera.
दी An epithet of Durgā.
Comp.
आत्मजः,
नंदनः an epithet of Kṛṣṇa.
पालः an epithet of Varuṇa.
Monier Williams Cologne
English
न॑न्द
m.
 joy, delight, happiness (also
pl.
 ),
AV.
VS.
&c.
(in mus.) a flute 7 inches long
N.
 of one of Yudhi-ṣṭhira's 2 drums,
MBh.
of one of Kubera's 9 gems,
L.
a son (in गोप- add.
cf.
 नन्दन)
N.
 of Viṣṇu,
MBh.
of one of Skanda's attendants, ib.
of a Nāga, ib.
(also -क)
of a,
Buddh.
 deity,
Lalit.
of an attendant on Dakṣa,
BhP.
of a son of Dhṛta-rāṣṭra (also -क),
MBh.
of a step-brother and disciple of Gautama Buddha,
MWB.
 441
of a son of Vasu-deva,
Pur.
of the foster-father of Kṛṣṇa and ancestor of Durgā,
MBh.
Hariv.
Pur.
&c.
 (also -क,
L.
 )
of a leader of the Sātvatas,
BhP.
of a king of Pāṭali-putra and founder of a dynasty consisting of 9 successive princes,
HPariś.
Pur.
Kathās.
Pañc.
&c.
of the number 9 (because of the 9 Nandas),
Jyot.
of sev. scholars and authors,
Cat.
of a mountain,
BhP.
 (cf. -पर्वत and नन्दि-गिरि)
न॑न्द
n.
 a kind of house,
Gal.
Monier Williams 1872
English
नन्द, अस्, m. happiness, pleasure, joy, felicity,
prosperity
a flute eleven inches long
N. of one
of the two drums of Yudhi-ṣṭhira
of one of the
nine inestimable gems or treasures of Kuvera
an
epithet of Viṣṇu
N. of one of Skanda's attendants
of a Buddhist deity, (also read नन्दन)
of a
Nāga [cf. नन्दक]
of a Nāga-rāja
of an attend-
ant on Dakṣa
of a son of king Dhṛta-rāṣṭra [cf.
नन्दक]
of a brother of Śākya-muni [cf. नन्-
दक]
of a son of Vasu-deva
of a cowherd who
was the foster-father of Kṛṣṇa and apparently also
of Durgā
of a leader of the Sātvatas
of a king of
Pāṭali-putra, cut off by the machinations of Candra-
gupta's minister Cāṇakya, and founder of the Nanda
dynasty
of a Buddhist writer on law [cf. नन्द-
पण्डित]
of a mountain [cf. नन्दि-गिरि]
(आ),
f. Delight, Felicity (personified as the wife of Har-
sha, cf. नन्दि), prosperity, happiness, joy
a small
earthen water-jar [cf. नन्दिका]
a husband's sister
[cf. ननान्दृ]
N. of one of the seven or five small
Kumārīs or staffs of Indra's standard, (according to
a commentator नन्दा and उप-नन्दा)
the first,
sixth, or eleventh day of the fortnight, considered as
three auspicious Tithis [cf. नन्दिका]
an epithet of
Gaurī
a form of Dākṣāyaṇī
N. of an Apsaras,
(also read काम्या)
of the eldest daughter of Vi-
bhīṣaṇa
N. of a girl connected with Śākya-muni,
(also read नन्दी)
of the mother of the tenth Arhat
of the present Ava-sarpiṇī
N. of a wife of Gopāla-
varman
of a river flowing near Kuvera's city Alakā,
(often mentioned with अपर-नन्दा
cf. नन्दा-
तीर्थ)
(ई), f. the tree Cedrela Toona [cf. नन्दी-
वृक्ष]
an epithet of Durgā
N. of Indra's resi-
dence, = अमरा-वती
[cf. आ-न्°, अलक-न्°, गो-न्°।]
—नन्द-किशोर, अस्, m., N. of the author of a
supplement to Vopa-deva's Mugdha-bodha.
—नन्द-
गोप, अस्, m. the cowherd Nanda.
—नन्दगोप-
कुमार, अस्, m. ‘son of the cowherd Nanda, ’ epi-
thet of Kṛṣṇa.
—नन्द-गोपिता, f., N. of a plant,
see रास्ना.
—नन्द-नन्दन, अस्, m. ‘the foster-
son of the cowherd Nanda, ’ epithet of Kṛṣṇa.
—नन्द-नन्दनी, f. ‘daughter of the cowherd
Nanda, ’ epithet of Durgā.
—नन्द-पण्डित, अस्,
m., N. of a writer on jurisprudence.
—नन्द-पद्र,
N. of a town.
—नन्द-पाल, अस्, m. ‘guardian of
the treasure Nanda, ’ epithet of Varuṇa.
—नन्द-
पुत्री, f. ‘daughter of the cowherd Nanda, ’ epithet
of Durgā.
—नन्द-पुत्रोत्सव (°र-उत्°), अस्, m.,
N. of the ninth chapter of the Kṛṣṇa-khaṇḍa or
fourth part of the Brahma-vaivarta-Purāṇa.
—नन्द-
प्रयाग, अस्, m., N. of a place mentioned in the
Rasika-ramaṇa by Raghu-nātha (at the confluence
of two rivers containing the word नन्द in their
names).
—नन्द-बला, f., N. of a girl connected
with Śākya-muni.
—नन्द-मित्र, अस्, m., N. of a
man.
—नन्द-वर्धन, अस्, m. ‘joy-increaser, ’
N. of a poet mentioned in the Śārṅgadhara-pad-
dhati.
—नन्द-शर्मन्, आ, m., N. of an author.
—नन्दा-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha (the river
Nandā?).
—नन्दात्मज (°द-आत्°), अस्, m. ‘son of
the cowherd Nanda, ’ epithet of Kṛṣṇa
(आ), f.
‘daughter of the cowherd Nanda, ’ epithet of Durgā.
—नन्दा-पुराण, अम्, n. ‘the Purāṇa treating of
Nandā, ’ N. of an Upa-Purāṇa.
—नन्दा-प्राची-
माहात्म्य, अम्, n., N. of the eighteenth chapter
of the Sṛṣṭi-khaṇḍa or first part of the Padma-
Purāṇa.
—नन्दाश्रम (°द-आश्°), अस्, m., N. of a
hermitage.
—नन्दा-ह्रद-तीर्थ, अम्, n., N. of a
sacred bathing-place.
—नन्दी-पुर, अम्, n., N. of
a town mentioned in the Kathārṇava.
—नन्दी-
वृक्ष, अस्, m., N. of several plants, = नन्दि-
वृक्ष, Cedrela Toona
= मेष-श्रिङ्गी, Thespe-
sia Populneoides
= स्थाली.
—नन्दी-सरस्, अस्, n.,
N. of Indra's lake.
Macdonell
English
नन्द nánd-a,
m.
 joy
son
N., esp. of Kṛṣṇaʼs 🞄foster-father and of a king of Pāṭaliputra, 🞄put to death by Cāṇakya (who raised 🞄Candragupta to the throne).
Benfey
English
नन्द नन्द् + अ,
I.
m.
 One of Yudhi-
ṣṭhira's drums, MBh. 7, 1032.
2. A
name of Viṣṇu, 13, 7005.
3. A proper
name (especially of the foster father
of Kṛṣṇa and Durgā), 4, 179
1, 2731.
4. The name of a mountain, Bhāg. P.
5, 20, 21.
II.
f.
 दा।
1. A proper name,
MBh. 1, 2597.
2. The name of a river,
7818.
III.
f.
 दी, A tree, Cedrela
toona Roxb., Suśr. 1, 219, 19.
--
Comp.
स-,
m.
 one of the four sons of Brah-
man.
सु-,
I.
adj.
 delighting.
II.
f.
 दा,
1. Umā. 2. a woman.
III.
n.
 the
club of Baladeva.
Apte Hindi
Hindi
नन्दः
पुं*
 - नन्द् + अच्
"आनन्द, सुख, हर्ष"
नन्दः
पुं*
 - नन्द् + अच्
एक प्रकार की बांसुरी
नन्दः
पुं*
 - नन्द् + अच्
मेढक
नन्दः
पुं*
 - नन्द् + अच्
विष्णु
नन्दः
पुं*
 - नन्द् + अच्
एक ग्वाले का नाम जो यशोदा का पति तथा कृष्ण का पालकपिता था।
नन्दः
पुं*
 - नन्द् + अच्
नंद वंश का प्रतिष्ठाता
Shabdartha Kaustubha
Kannada
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹರ್ಷ /ಸಂತೋಷ
निष्पत्तिः - > टुनदि (समृद्धौ) - भावे "घञ्"(३-३-१८)
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > णम (प्रह्वत्वे शब्दे) - अधि० "घञ्" (३-३-१२१)
प्रयोगाः - > "आनन्दो नन्दनो नन्दः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "भोग्यैर्भोग्योपकरणैर्भोगैर्भोक्तृभिरेव च । तस्मिन् समृध्यते नित्यमिति नन्दः प्रकीर्तितः ॥" - निरुक्तिः ।
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯ /ಕುಸುಮಪುರದ ಒಬ್ಬ ದೊರೆ /ನಂದರ ತಂದೆ
प्रयोगाः - > "नवनन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति"
उल्लेखाः - > भाग० १२
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೇಕ /ಕಪ್ಪೆ
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಂದಗೋಪ
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಒಬ್ಬ ಮಗ
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರೌಂಚದ್ವೀಪದ ಒಂದು ಪರ್ವತ
नन्द
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂಬತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆ
L R Vaidya
English
naMda {% m. %} 1. Happiness, pleasure, joy
2. a kind of lute
3. a frog
4. an epithet of Vishṇu
5. name of a cowherd who was the foster-father of Kṛishṇa
6. name of nine brother-kings of Pāṭalīputra murdered by the machinations of Chāṇakya, समुत्खाता नंदा नव हृदयरोगा इव भुवः Mud.i.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
९, अङ्क, अन्तर, अम्बुजासन, उपेन्द्र, ऋद्धि, कपाट, कवाट, कवि, कूप, केशव, क्षत, खग, खचर, खेगामी, खेचर, गम्भीर, गाम्भीर, गो, ग्रह, छिद्र, तामिस्र, तार्क्ष्यध्वज, दिविसद्, दुर्गा, द्वार, नन्द, नभोग, नव, निधान, निधि, पट, पदार्थ, बल, बिल, मिति, यन्त्र, रत्न, रन्ध्र, लब्ध, लब्धि, वट, विल, विवर, शुषिर, सुषिर, हरि
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
नन्द
Nandopakramāṇi Mānāni. Kṣīrasvāmin on Amara-
kośa.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Nanda,
(1) (= Pali id., DPPN Nanda Thera 1
also called Sundarananda, q.v.) n. of a monk, disciple of the Buddha, and his half-brother: Mv 〔iii.132.20〕 (mama, sc. Buddhaʼs, pitriyaputro)
prob. also meant by Mvy 〔1041〕
〔3604〕
LV 〔2.2〕
Sukh 〔2.11〕
〔92.7〕
is he also the Nanda of Mvy 〔9471〕? (one of the ṣaḍvārgika monks, cf. Upananda (1) and Nandopananda)
cf. also Nandana (1)
(2) n. of a nāga king, always associated and almost always compounded (regularly as dvandva, Nandopanandau or °nandakau) with Upananda(-ka), q.v.: SP 〔4.11〕 (here not a cpd.)
LV 〔83.21〕
〔204.10〕
Mvy 〔3278〕
Divy 〔162.9〕
〔395.11〕
Suv 〔162.9〕
Kv 〔2.13〕
Mmk 〔62.2〕
〔437.2〕
Gv 〔119.11〕
Karmav 〔72.18〕
Māy 〔221.18〕
〔246.17〕
〔247.33〕
(3) n. of a monk in a Jātaka story: Mv 〔i.36.6 ff.〕
(4) n. of a devaputra: Mv 〔ii.257.7, 12〕 etc.
LV 〔4.12〕
〔6.12〕
〔7.5〕
same (?) LV 〔438.16〕
(cf. DPPN Nanda 8?)
(5) n. of a teacher: Mvy 〔3501〕
(6) n. of a Śākya youth (same as 1 above?): LV 〔152.12〕, and perhaps Av 〔i.148.9〕
(7) n. of a king, said to be grand-father of Aśoka: Divy 〔369.12〕
(8) n. of a son of a śreṣṭhin of Śrāvastī, called ‘the lazy’: Av 〔i.15.10〕
(9) n. of a yakṣa: Māy 〔17〕
〔235.19〕
(10) n. of a cowherd, converted by Buddha: MSV 〔i.51.1 ff.〕
Indian Epigraphical Glossary
English
nanda (IE 7-1-2), ‘nine’.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[नन्द] , f. नन्दी = नन्दि, Freude, Divyāvad. 37, 24 ff.
Mahāvy. 244, 121.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dga'
१) अभिरत २) आराम ३) इच्छन्ति ४) इच्छा ५) इष्ट ६) कान्त ७) नन्द ८) नन्दयति ९) नन्दिन् १०) निरत ११) निर्वृति १२) प्रभुदित १३) प्रामोद्य १४) प्रिय १५) प्रीत १६) प्रीति १७) मुदित १८) रति १९) रमसे २०) रोचते २१) सुख २२) स्नेह २३) स्पृहा २४)
dga' ba
१) अभिरत २) ३) आनन्द ४) आमोद ५) आराम ६) उदग्र ७) उद्विग्नप्राप्त ८) कान्त ९) कौतुक १०) चित्तोल्लास ११) तुष्ट १२) तुष्टि १३) तृष्णा १४) तोष १५) तोषण १६) धृति १७) नन्द १८) १९) नन्दन २०) नन्दिन् २१) प्रणय २२) प्रमद २३) प्रमुदिता २४) प्रमोद २५) प्रसाद २६) प्रामोद्य २७) प्रिय २८) प्रीति २९) प्रेमन् ३०) भक्त ३१) मदन ३२) मुदित ३३) मुदिता ३४) मोद ३५) रत ३६) रति ३७) रभस ३८) रमण ३९) रमति ४०) रम्य ४१) रस ४२) रसिक ४३) रहस् ४४) रामता ४५) रुचि ४६) शौण्ड ४७) संतुष्ट ४८) संतोष ४९) संभोग ५०) सुख ५१) स्पृहा ५२) हर्ष ५३) हृष्ट ५४) हृष्टि ५५)
dga' bo
नन्द
Mahabharata
English
Nanda^1, a son of Dhṛtarāshṭra. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2731 (ºopanandakau, enumeration).--§ 182 (Dhṛtarāshṭraputranāmak.): I, 117, 4544 (do., do.).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 51, 2098 (ºopanandakaiḥ).--§ 608 (Karṇap.): VIII, 51, 2446 (ºopanandakau, among several sons of Dhṛtarāshṭra who attacked Bhīmasena), 2458 (ºopanandau, slain by Bhīmasena). Cf. Nandaka^1.
Nanda^2, a drum in Yudhishṭhira's standard. § 522 (Draupadīharaṇap.): III, 270, †15700 (mṛdaṅgau Nºopanandau).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 23, 1032 (mṛdaṅgau…Nºopanandakau).
Nanda^3, a cowherd. § 549f (Durgā): IV, 6, 179 (ºgopālakule jātāṃ, sc. Durgā (Umā)).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 23, 799 (ºgopākulodbhave, sc. Durgā (Umā)).
Nanda^4, a serpent. § 564 (Mātalīyop.): V, 103, 3628 (ºopanandakau, enumeration).
Nanda^5, two warriors of Skanda. § 615u (Skanda): IX, 45, 2566, 2567.
Nanda^6 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
नन्द १ / NANDA I. (nandaka). See under nandagopa.
नन्द २ / NANDA II. (See under vararuci).
नन्द ३ / NANDA III. A son of dhṛtarāṣṭra. In the battle of kurukṣetra, Bhīmasena killed him. (M.B. karṇa Parva, Chapter 51, Stanza 19).
नन्द ४ / NANDA IV. A serpent born in the family of kaśyapa (mahābhārata, Udyoga Parva, Chapter 103, Stanza 12).
नन्द ५ / NANDA V. A warrior of subrahmaṇya. (M.B. śalya Parva, Chapter 45, Stanza 64).
नन्द ६ / NANDA VI. A synonym of Bhagavān viṣṇu. (M.B. anuśāsana parva, Chapter 149, Stanza 69).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नन्दः,
पुं,
 (नन्दतीति । नन्द + पचाद्यच् ।)विष्णुः । यथा । “आनन्दो नन्दनो नन्दः ।” इतिमहाभारते । १३ । १४९ । ६९ ॥
नरपतिभेदः ।स तु महानन्दिसुतः क्षत्त्रियवंशान्तः । (यथा, भागवते । १२ । १ । ७ -- ११ ।“महानन्दिसुतो राजन् ! शूद्रागर्भोद्भवो बली ।महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्त्रविनाशकृत् ।ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्म्मिकाः ॥
स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्घितशासनः ।शासिष्यति महापद्गो द्वितीय इव भार्गवः ॥
तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखाः सुताः ।य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः ॥
नव नन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नाबुद्धरिष्यति ।तेषामभावे जगतीं मौर्य्या भक्ष्यन्ति वै कलौ ॥
”)आनन्दः । निधिविशेषः । इति पुराणशब्द-रत्नावल्यौ ॥
गोपभेदः । स च श्रीकृष्णपिता ।नन्दः पुरा द्रोणनामा वसुरासीत् । यथा, --“द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया सह भार्य्यया ।करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥
जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ ।भक्तिः स्यात् परमा लोको ययाञ्जो दुर्गतिन्तरेत् ॥
स्वस्तीत्युक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महायशाः ।जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥
”इति श्रीभागवते । १० । ८ । ४८-५० ॥
वेणुविशेषः । यथा, --“महानन्दस्तथा नन्दो विजयोऽथ जयस्तथा ।चत्वार उत्तमा वंशा मातङ्गमुनिसम्मताः ॥
दशाङ्गुलो महानन्दो नन्द एकादशाङ्गुलः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(मृदङ्गविशेषः । यथा, महाभारते । ७ । २२ । ८५ ।“मृदङ्गौ चात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ ॥
”स्कन्दस्यानुचरविशेषः । इति महाभारते । ९ ।४५ । ६१ ॥
नागविशेषः । इति महाभारते ।५ । १०३ । १२ ॥
यज्ञेश्वरस्यानुचरविशेषः ।यथा, भागवते । ४ । ७ । २२ ।“दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमंयज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् ।सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदागृणन् प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः ॥
”धृतराष्ट्रस्य पुत्त्राणामन्यतमः । इति महा-मारतम् । १ । ६७ । ९६ । मदिरागर्भजातोवसुदेवस्य पुत्त्रविशेषः । इति भागवतम् । ९ ।२४ । ४८ ॥
क्रौञ्चद्वीपस्य वर्षपर्व्वतविशेषः ।इति भागवतम् । ५ । २० । २१ ॥
स्वनाम-ख्यातो दत्तकमीमांसाग्रन्थप्रणेता । यथा, --“अभिवन्द्य जगद्बन्द्यपदद्बन्द्वविनायकम् ।पुत्त्रीकरणमीमांसां कुरुते नन्दपण्डितः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नन्द
पु०
 नन्द--भावे घञ् । १ हर्षे आनन्दे २ तदात्मके परमे-श्वरे च “आनन्दो नन्दनो नन्दः” विष्णुसं० । “सर्वाभि-रुपपत्तिभिः समृद्धो नन्दः” भा० । नन्दति मेघवर्षणात्नन्द--अच् । ३ भेके शब्दरत्ना० । ४ क्षत्रियभेदे “नव नन्दाभविष्यन्ति चाणक्यो यान् हनिष्यति” स्कन्दपु० ।“महानन्दिसुतो राजन्! शूद्रागर्भोद्भवो बली । महा-पद्मपतिः कश्चित् नन्दः क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपाभविष्यन्ति शूद्रप्राया ह्यधार्मिकाः । स एकच्छत्रां पृथिवी-मनुल्लङ्घितशासनः । शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इवभार्गवः । तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखाःसुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतंसमाः । नव नन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति ।तेषामभावे जगतीं मौर्य्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ । स एवचन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽमिषेक्ष्यति” भाग० १२ । १ । ४“नव नन्दान् नन्दं तत्पुत्रांश्चाष्टौ इत्येवं नव, प्रपन्नान्विश्वस्तान् विख्यातान् वा द्विजः कौटिल्यवात्स्यायनादि-पर्य्यायः चाणक्य उद्धरिष्यति उन्मूलयिष्यति” श्रीधरस्वामीविस्तरेण तत्कथा वृहत्कथायां दृश्या । तेषां सपुत्राणांनवसंख्यत्वेन तत्तुल्यसंख्याके ५ नवसंख्यायुक्ते च “नन्दत्रिषड्लग्नभवर्क्षपुत्रव्यया इनाद्धर्षपदं स्वभोच्चम्” नी० ता०६ कुमारातुचरभेदे “वृषो मेषप्रवाहश्च तथा नन्दो-पनन्दकौ” भा० श० ४६ अ० । ७ मृदङ्गभेदे “मृदङ्गौचात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ” भा० द्रो० २३ अ० ।८ धृतराष्ट्रपुत्रभेदे “ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोप-नन्दकौ” भा० आ० ६७ अ० । ९ वसुदेवस्य मदिरायांजाते पुत्रभेदे “पौरषी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचनाइला । देवकीप्रमुखाश्चासन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः ।“वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् । सुभद्रोवहुवाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च । पौरव्यास्तनया ह्येतेभूताद्या द्वादशाभवन् । नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदि-रात्मजाः” भाग० ९ । २४ । २४ । १० क्रौञ्चद्वीपस्थ वर्षपर्वतभेदे“तेषां वर्षगिरयः सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याताः । शुक्लोवर्द्धमानो भोजन उपवर्हणो नन्दो नन्दनः सर्वतोभद्र इति” भाग० ५ । २० । १५ । तद्वर्षवर्णने ११ वेणुभेदे सङ्गीत-दामोदरः यथा “महानन्दस्तथा नन्दो विजयोऽथ जय-स्तथा । चत्वार उत्तमा वंशा मातङ्गमुनिसम्मताः ।दशाङ्गुलो महानन्दो नन्द एकादशाङ्गुलः” । वसुनामकद्रोणावतारे ब्रजस्थिते १२ गोपभेदे “द्रोणो वसूनां प्रवरोधरया सह भार्य्यया । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मण-स्तमुवाच ह । जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरेहरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जोदुस्तरं तरेत् ।अस्त्वित्युक्तः स एवेह व्रजे द्रोणो महायशाः । जज्ञेनन्द इति ख्यातो यशोदा सा धरा भवत्” भाग० १० । ८ अ०१३ यज्ञेश्वरानुचरभेदे “दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञे-श्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदागृणन् प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः” भाग० ४ । ७ । २२ ।
Capeller
German
न॑न्द
m.
 Lust, sohn
männl. Name, bes.
des Pflegevaters Kṛṣṇa's u. eines Königs,
Pl. seiner Dynastie.
f.
 आ weibl. Name,
f.
 नन्दी ein best. musikalisches Instrument.
Burnouf
French
नन्द नन्द
m.
 np. du père nourricier de Kṛṣṇa.
Un des
9 trésors de Kuvera. -- F. नन्दा joie.
Belle-sœur, sœur du
mari.
Cruche à eau.
Le 1ᵉʳ, 6ᵉ ou 11ᵉ jour de la
quinzaine.
Surn. de Pārvatī. -- F. नन्दी joie.
Le
paradis d'Indra.
नन्दक a. (sfx. अक) qui réjouit. -- S.
m.
 grenouille.
Le glaive de Kṛṣṇa.
नन्दकि
f.
 (sfx. अकि) poivre long.
नन्दथु
m.
 (sfx. अत्ऽउ) joie, allégresse.
नन्दन a. (sfx. अन) qui réjouit. -- S.
m.
 celui qui
réjouit, qui égaie.
Fils.
Grenouille. -- S.
n.
 le paradis ou
jardin d'Indra. -- S.
f.
 नन्दना fille.
नन्दयामि (c. de नन्द्) réjouir, remplir de joie.
नन्दपाल
m.
 surn. de Varuṇa.
नन्दपुत्री
f.
 Durgā, fille de Nanda.
Stchoupak
French
नन्द-
m.
 joie, plaisir
tambour de Yudhiṣṭhira
n.
 d'un berger, père
adoptif de Kṛṣṇa et de Durgā
d'un fils de Dhṛtarāṣṭra
d'un roi de
Pāṭaliputra et de sa dynastie renversée par Candragupta
du demi-frère du
Buddha
de divers autres personnages
-आ-
f.
 Félicité personnifiée
(femme de Harṣa)
n.
 de diverses femmes dont la fille aînée de Vibhīṣaṇa
d'une rivière près d'Alakā.
°गोप-कुमार-
m.
 fils du berger Nanda, Kṛṣṇa
°गोप-कुल- nt.
famille du berger N.
°गोप-कुलोद्भवा-
f.
 sa fille, Durgā.
°पर्वत-
m.
 roi Nanda comparé à une montagne.
°पुत्री-
f.
 fille du berger Nanda, Durgā.
नन्दात्मज-
m.
 fils de Nanda, Kṛṣṇa.