| YouTube Channel

नटः (naTaH)

 
Apte
English
नटः [naṭḥ], [नट्-अच्]
A dancer
न नटा न विटा न गायकाः
Bh.*
 3.27.
An actor
कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतो$सि
Bh.*
 3.126, 112
नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम् Sāṅ.
K.*
 42.
The son of a degraded Kṣatriya
Ms.*
 1.22.
The Aśoka tree.
A kind of reed.
Comp.
 -अन्तिका shame, modesty. -ईश्वरः an epithet of Śiva. -चर्या the performance of an actor. -भूषणः, -मण़्डनः (yellow) orpiment.
रङ्गः a theatrical stage.
anything illusory. -वरः 'the chief actor', the Sūtradhāra of a drama. -संज्ञकम् yellow orpiment. (-कः) an actor, dancer. -सूत्रम् directions or rules for actors. पाराशर्य- शिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः
P.
 IV.* 3.11.
Apte 1890
English
नटः [नट्-अच्] 1 A dancer
न नटा न विटा न गायकाः Bh. 3. 27.
2 An actor
कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतोऽसि Bh. 3. 126, 112.
3 The son of a degraded Kṣatriya.
4 The Aśoka tree.
5 A kind of reed.
Comp.
अंतिका shame, modesty.
ईश्वरः an epithet of Śiva.
चर्या the performance of an actor.
भूषणः,
मंडनः (yellow) orpiment.
रंगः a theatrical stage.
वरः ‘the chief actor’, the Sūtradhāra of a drama.
संज्ञकं yellow orpiment. (
कः) an actor, dancer.
सूत्रं directions or rules for actors.
Apte Hindi
Hindi
नटः
पुं*
 - नट् + अच्
नाचने वाला
नटः
पुं*
 - नट् + अच्
अभिनेता
नटः
पुं*
 - नट् + अच्
पतित क्षत्रिय का पुत्र
नटः
पुं*
 - नट् + अच्
अशोक वृक्ष
नटः
पुं*
 - नट् + अच्
एक प्रकार का नर कुल
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नदीकूलम्, तटम्, नटः, कूलम्, नदीतटम्
noun
नद्याः त्यक्तं क्षेत्रम्।
"नदीकूलेषु बहूनां संस्कृतीनाम् उदयः जातः।"
Synonyms:
 नटः
noun
सम्पूर्णजातेः एकः रागः।
"नटे सर्वे स्वराः शुद्धाः सन्ति।"
Synonyms:
 नर्तकः, नटः, पोटगलः, चारणः, केलकः, सर्ववेशः, लयालम्बः, तालरेचनकः, लष्वः, वीक्ष्यः, केकलः, वल्गकः, लास्यः, तालधारकः, वृषलः, कुशीलवः, शैलूषः, सुदन्तः, शैलाली, केलिकोशः, कलायनः, धर्षकः, भरतः, प्रहासः
noun
यः नृत्यति सः।
"बिरजूमहाराजः एकः प्रसिद्धः नर्तकः अस्ति।"
Synonyms:
 नटः, अभिनेता
noun
यः नाट्यादिषु अभिनयं करोति।
"श्यामदेवः कुशलः नटः अस्ति।"
Synonyms:
 अशोकः, शोकनाशः, विशोकः, वञ्जुलद्रुमः, वञ्जलः, मधुपुष्पः, अपशोकः, कङ्केल्लिः, केलिकः, रक्तपल्लवः, चित्रः, विचित्रः, कर्णपूरः, सुभगः, दोहली, ताम्रपल्लवः, रोगितरुः, हेमपुष्पः, रामा, वामाङ्गिघातनः, पिण्डीपुष्पः, नटः, पल्लवद्रुः
noun
स्वनामख्यातवृक्षविशेषः यः सदा हरितः अस्ति।
"अशोकः भारते सर्वत्र दृश्यते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: नटः
Root: नट
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of a Vrātya and of a Kṣatriyā who was formerly the wife of a Kṣatriya
Shloka(s):
3|5|55|1 ► व्रात्यापूर्वा तु सा मल्लं क्षत्रपूर्वा तु सा नटम्। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|55|1 ⇢ नटः (नट) (पुं) ⇒ Son of a Vrātya and of a Kṣatriyā who was formerly the wife of a Kṣatriya ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
நட: : நடிகன், நடனம் ஆடுபவன், அசோகமரம், நாணல்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: नटः
Root: नट
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mime
⇒ actor
⇒ dancer
⇒ sort of reed
⇒ bank of a river
⇒ Ashoka tree [ Jonesia Asoka - Bot. ]
⇒ tree of Damocles [Colosanthes Indica - Bot.]
Shloka(s):
2|10|12|1 ► शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः। (शूद्रवर्गः)
2|10|12|2 ► भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः॥ (शूद्रवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|10|12|1 ⇢ शैलाली (शैलालिन्) (पुं)
➠ 2|10|12|1 ⇢ शैलूषः (शैलूष) (पुं) ⇒ rogue, actor, tumbler, public dancer, leader of a band, one who beats time, wood apple [Aegle Marmelos - Bot.]
➠ 2|10|12|1 ⇢ जायाजीवः (जायाजीव) (पुं)
➠ 2|10|12|1 ⇢ कृशाश्वी (कृशाश्विन्) (पुं)
➠ 2|10|12|2 ⇢ भरतः (भरत) (पुं) ⇒ actor, dancer, priest, weaver, tumbler, hireling, mercenary, barbarian, mountaineer, name of a priest, to be or being maintained, fire in which the rice for Brahmans is boiled
➠ 2|10|12|2 ⇢ नटः (नट) (पुं) ⇒ mime, actor, dancer, sort of reed, bank of a river, Ashoka tree [ Jonesia Asoka - Bot. ], tree of Damocles [Colosanthes Indica - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्त्रीवेषधारी_पुरुषः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ नृत्यम्
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ वृत्तिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नटः,
पुं,
 (नमतीति । नम + “जनिदाच्युस्रिति ।”उणां ४ । १०४ । इति डटः ।) श्योणाक-वृक्षः । (नटति नृत्यतीति । नट + अच् । यद्वा, नमतीति । नम + डटः) नर्त्तकः । नेटुया इतिभाषा । (यथा, देवीभागवते । १ । ७ । ४२ ।“तं क्रीडसे निजविनिर्म्मितमोहजालेनाट्यो यथा विहरते स्वकृते नटो वै ॥
”)तत्पर्य्यायः । शैलाली २ शैलूषः ३ जाया-जीवः ४ कृशाश्वी ५ भरतः ६ । इत्यमरः । २ ।१० । १२ ॥
सर्व्ववेशी ७ भरतपुत्त्रकः ८ धात्री-पुत्त्रः ९ रङ्गजीबः १० रङ्गावतारकः ११ ।इति हेमचन्द्रः । २ । २४२ ॥
अशोकवृक्षः ।इति मेदिनी । टे, २० ॥
किष्कुपर्व्वा । इतिजटाधरः ॥
नल इति भाषा ॥
(मदनफलम् ।तत्पर्य्यायो यथा, --“मदनश्छर्द्दनः पिण्डी नटः पिण्डीतकस्तथा ।करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
अशोकः । अस्य पर्य्यायो यथा, --“अशोको हेमपुष्पश्च वञ्जुलस्ताम्रपल्लवः ।कङ्केलिः पिण्डपुष्पश्च गन्धपुष्पो नटस्तथा ॥
”)वर्णसङ्करजातिविशेषः । यथा, पराशरपद्धतौ ।“शौचिक्यां शौण्डिकाज्जातो नटो वरुड एव च ।”व्रात्यायां क्षत्त्रियाज्जातः । (यथा, मनुः । १० । २२ ।“झल्लो मल्लश्च राजन्यात् व्रात्यान्निच्छिविरेव च ।नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥
”हनूमन्मते दीपकरागस्य रागिणी । अस्याजातिः संपूर्णा । गृहं षड्जस्वरः । ग्रीष्मर्त्तौदिवसान्तो गानसमयः । रागमालायामस्याःस्वरूपं रक्तवर्णा नारी नवयौवना सालङ्कृताअश्वारूढा पुरुषवत् परिहितवस्रना निष्कोष-करवालं धृत्वा शत्रूनाक्रममाणा । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
नारदपुराणमते श्रीरागस्य पुत्त्रः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“णट नृत्तौ”@} 2 अक।
सेट्।
पर।) 3 घटादौ ‘णट नृत्तौ’ इति पठ्यते।
भ्वादावेव पूर्वमपि एवमेव पठितम्।
अत्र घटादिपठितस्य धातोः नृत्यं, नृत्तं चार्थः।
पदार्थाभिनयो नृत्यम्।
अभिनयशून्यः शास्त्रोक्ताङ्गभङ्गरूपः गात्रविक्षेपो नृत्तम्
यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः प्रसिद्धः।
अनयोरर्थयोर्मित्त्वप्रयुक्तं कार्यं भवति।
णोपदेशत्वमप्यस्मिन्नेवार्थे।
अवस्पन्दनरूपार्थे तु मित्त्वं न।
णोपदेशकारिकायाम्, ‘अणाटि’ इति दीर्घघटितनिर्देशेन, दीर्घार्हस्य णोपदेशत्वं प्रतिषिध्यते।
क्षीरस्वामी तु ‘नतौ’ इति पठित्वा, ‘नटयति’ शाखाम्’ इत्युदाहृत्य, ‘नृतौ तु नटति, नाटयति।’ इत्युक्तवान्।
‘नृत्तौ’ इत्यस्य, नाट्यमित्यर्थोऽभिमत इति वक्तव्यम्
नृत्तनृत्ययोस्त्वर्थयोर्मित्संज्ञायाः सर्वाभिमतत्वात्।
‘नट गतौ’ इत्यन्ये पठन्ति।]] घटादिः।
‘नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत्।’ 4 इति देवः।
नाटकः-टिका, 5 प्रणटकः-प्रनाटकः-टिका, निनटिषकः-षिका, नानटकः-टिका
नटिता-त्री, प्रणटयिता-प्रनाटयिता-त्री, निनटिषिता-त्री, नानटिता-त्री
नटन्, न्ती, 6 प्रणटयन्-नटयन्, प्रनाटयन्-न्ती, निनटिषन्-न्ती
-- नटिष्यन्-न्ती-ती, प्रणटयिष्यन्-प्रनाटयिष्यन्-न्ती-ती, निनटिषिष्यन्-न्ती-ती
व्यतिनटमानः, व्यतिनटिष्यमाणः, -- नानट्यमानः, नानटिष्यमाणः
नट्-नड्-नटौ-नटः
-- -- -- नटितम्-तः, नटितः-नाटितः, निनटिषितः, नानटितः-तवान्
7 नटः, 8 नटी, नटः-नाटः, निनटिषुः, नानटः
नटितव्यम्, नटयितव्यम्-नाटयितव्यम्, निनटिषितव्यम्, नानटितव्यम्
नटनीयम्, नटनीयम्-नाटनीयम्, निनटिषणीयम्, नानटनीयम्
नाट्यम्, नट्यम्, नाट्यम्, निनटिष्यम्, नानट्यम्
ईषन्नटः- 9 दुर्नटः-सुनटः
-- -- -- नट्यमानः, नट्यमानः-नाट्यमानः, निनटिष्यमाणः, नानट्यमानः
नाटः, नटः-नाटः, निनटिषः, नानटः
नटितुम्, नटयितुम्-नाटयितुम्, निनटिषितुम्, नानटितुम्
10 नट्टिः, नटना-नाटना, निनटिषा, नानटा
नटनम्, नटनम्-नाटनम्, निनटिषणम्, नानटनम्
नटित्वा, नटयित्वा-नाटयित्वा, निनटिषित्वा, नानटित्वा
प्रणट्य, 11 प्रणटय्य-प्रनाट्य, निनटिष्य, नानट्य
नटम् २, नटित्वा २, 12 नटम् २ -नाटम् २, नटयित्वा २ -नाटयित्वा २, निनटिषम् २, निनटिषित्वा २, नानटम् २
नानटित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६५७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-३१०। (७८१)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो। ७६)
05
=>
 [[१। नृत्तनृत्ययोरर्थयोः मित्त्वात् णौ परतः, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्युप- धाया ह्रस्वो भवति। णोपदेशत्वाच्च णत्वमपि भवति। अन्यत्र तु मित्त्वं, णोपदेशत्वं च न। अत एव ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयं प्रदर्शितम्।]]
06
=>
 [[२। ‘अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव, न शानच्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०६११+ २२]
08
=>
 [[१। पचाद्यचि गौरादिपाठात् (४-१-४१) स्त्रियां ङीष्।]]
09
=>
 [[२। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वाच्यः’ (वा। १-४-६०) इति वचनात् णत्वं न। एवं णोपदेशधातुषु सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधे, ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वम्।]]
11
=>
 [[४। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
12
=>
 [[५। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]