नट (naTa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 नट r. 1st and 10th cls. (नटति नाटयति-ते)
	 1. To dance,  to dance as an
actor,  to act.
	 2. To drop or fall.
	 3. To shake,  to move slightly.
	 4.
To injure.
	 5. To shine. भ्वा० प० चुरा० उभ० अक० सेट् ।

 नट m.
  (-टः)
	 1. A dancer,  a mime,  an actor,  a Nata,  &c. in modern times:
in caste,  the son of a degraded Kshetriya by a woman of the
second caste.
	 4. A sort of reed,  (Arundo tibialis,  or latterly called
A. karka,  Roxburgh's Catalogue
) also नड and नल,  5. A subordi-
nate mode of music.
	 f.
  (-टा) A sort of shrub,  (Cæsalpinia bonduc-
cella.)
	 f.
  (-टी)
	 1. A medicinal plant: see नली.
	 2. A whore.
	 3. A Nautch-
girl,  a dancer,  an actress.
	 2. Red arsenic: see नली.
	 5. A Rāgini. E.
 
नट् to dance,  affixes अच्,  and टाप् or ङीष्
 otherwise,  नश् to destroy
Uṇadi affix डट,  &c.

Capeller Eng

English

 नट m.
  नटी f.
  a dancer or mime (also as a caste).

Yates

English

 नट (टः) 1.
m.
  A dancer,  actor
 a
reed
 a mode of music. (टा)
f.
 
A shrub. (टी)
f.
  A medical plant
a whore
 an actress
 a
Rāginī
red arsenic.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

नट 	-	 naTa 	-	 m.
  	-	 actor
नटक 	-	 naTaka 	-	 m.
  	-	 actor
अभिनेता 	-	  abhinetA 	-	 m.
  	-	 actor
नर्तक 	-	  nartaka 	-	 m.
  	-	 actor
सुदन्त 	-	  sudanta 	-	 m.
  	-	 actor
अनुकर्तृ 	-	  anukartR 	-	 m.
  	-	 actor
अभ्रफुल्लक 	-	  abhraphullaka 	-	 m.
  	-	 actor
कथाप्राण 	-	  kathAprANa 	-	 m.
  	-	 actor
कुशीलव 	-	  kuzIlava 	-	 m.
  	-	 actor
केलिकोश 	-	  kelikoza 	-	 m.
  	-	 actor
कृशाश्विन् 	-	  kRzAzvin 	-	 m.
  	-	 actor
गिष्णु 	-	  giSNu 	-	 m.
  	-	 actor
गेष्णु 	-	  geSNu 	-	 m.
  	-	 actor
घटन 	-	  ghaTana 	-	 m.
  	-	 actor
धर्मीपुत्र 	-	  dharmIputra 	-	 m.
  	-	 actor
धर्षक 	-	  dharSaka 	-	 m.
  	-	 actor
धात्रीपुत्र 	-	  dhAtrIputra 	-	 m.
  	-	 actor
नमत 	-	  namata 	-	 m.
  	-	 actor
नृतु 	-	  nRtu 	-	 m.
  	-	 actor
पञ्चजनीन 	-	  paJcajanIna 	-	 m.
  	-	 actor

नट 	-	 naTa 	-	 m.
  	-	 dancer
नर्तक 	-	 nartaka 	-	 m.
  	-	 dancer
जायाजीव 	-	  jAyAjIva 	-	 adj.
  	-	 dancer
नर्तकी 	-	  nartakI 	-	 f.
  	-	 dancer
नटी 	-	  naTI 	-	 f.
  	-	 dancer
वाणिनी 	-	  vANinI 	-	 f.
  	-	 dancer
सुदन्त 	-	  sudanta 	-	 m.
  	-	 dancer
कलायन 	-	  kalAyana 	-	 m.
  	-	 dancer
केकल 	-	  kekala 	-	 m.
  	-	 dancer
केलक 	-	  kelaka 	-	 m.
  	-	 dancer
केलिकोश 	-	  kelikoza 	-	 m.
  	-	 dancer
केवल 	-	  kevala 	-	 m.
  	-	 dancer
कृशाश्विन् 	-	  kRzAzvin 	-	 m.
  	-	 dancer
तालधारक 	-	  tAladhAraka 	-	 m.
  	-	 dancer
तालरेचनक 	-	  tAlarecanaka 	-	 m.
  	-	 dancer
धर्षक 	-	  dharSaka 	-	 m.
  	-	 dancer
नर्तन 	-	  nartana 	-	 m.
  	-	 dancer
नाटक 	-	  nATaka 	-	 m.
  	-	 dancer
नृतु 	-	  nRtu 	-	 m.
  	-	 dancer
भरत 	-	  bharata 	-	 m.
  	-	 dancer

Wilson

English

 नट r. 1st and 10th cls. (नटति नाटयति)
To dance,  to dance as an actor,  to act.
To drop or fall.
To shake,  to move slightly.
To injure.
To shine.

 नट
m.
  (-टः)
1 A dancer,  a mime,  an actor,  a Nut,  &c. in modern times: in caste,  the
son of a degraded Kṣatriya by a woman of the second caste.
4 A sort of reed,  (Arundo tibialis,  or latterly called A. karka,  Roxburgh's
Catalogue
) also नड and नल.
5 A subordinate mode of music.
f.
  (-टा) A sort of shrub,  (Cæsalpinia bonduccella.)
(-टी)
1 A medicinal plant: see नली.
2 A whore.
3 A Nach girl,  a dancer,  an actress.
4 Red arsenick: see नली.
5 A Rāgiṇī.
E.
  नट to dance,  affix अच्,  and टाप् or ङीष्
 otherwise,  नश
to destroy,  Uṇādi affix डट,  &c.

Apte

English

नटः [naṭḥ],  [नट्-अच्]

A dancer
 न नटा न विटा न गायकाः Bh.*
  3.27.

An actor
 कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतो$सि Bh.*
  3.126, 112
 नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम् Sāṅ. K.*
  42.

The son of a degraded Kṣatriya
 Ms.*
  1.22.

The Aśoka tree.

A kind of reed. Comp.
   -अन्तिका shame,  modesty. -ईश्वरः an epithet of Śiva.  -चर्या the performance of an actor. -भूषणः,  -मण़्डनः (yellow) orpiment.

रङ्गः a theatrical stage.

anything illusory. -वरः 'the chief actor',  the Sūtradhāra of a drama.  -संज्ञकम् yellow orpiment. (-कः) an actor,  dancer. -सूत्रम् directions or rules for actors. पाराशर्य- शिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः P.
 IV.*  3.11.

Apte 1890

English

 नटः [नट्-अच्] 1 A dancer
 न नटा न विटा न गायकाः Bh. 3. 27. 
2 An actor
 कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतोऽसि Bh. 3. 126,  112. 
3 The son of a degraded Kṣatriya. 
4 The Aśoka tree. 
5 A kind of reed. 
Comp. 
अंतिका shame,  modesty. 
ईश्वरः an epithet of Śiva. 
चर्या the performance of an actor. 
भूषणः,  
मंडनः (yellow) orpiment. 
रंगः a theatrical stage. 
वरः ‘the chief actor’,  the Sūtradhāra of a drama. 
संज्ञकं yellow orpiment. (
कः) an actor,  dancer. 
सूत्रं directions or rules for actors. 

Monier Williams Cologne

English

 नट m.
  (fr.  prec. 
 but cf.
   Uṇ.
  iv,  104) actor,  dancer,  mime,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 N.
  of a partic.  caste (sons of degraded Kṣatriyas,  Mn.
   x,  22)

 Calosanthes Indica,  L.
 

 Jonesia Asoka,  L.
 

 a sort of reed (=  किष्कु-पर्वन्),  L.
 

 (in music) N.
  of a Rāga

 N.
  of a man (who with his brother Bhaṭa built a Vihāra),  Buddh.
 

Monier Williams 1872

English

 नट,  अस्,  m. (said to be fr. rt. नम्,  Uṇādi-s.
IV. 104),  a dancer,  mime,  actor,  &c.
 (in modern
times) N. for a particular caste,  the son of a degraded
Kṣatriya by a woman of the second caste
 the tree
Calosanthes Indica [cf. कुटन्नट]
 Jonesia Asoka
(= अशोक)
 a sort of reed,  Arundo Tibialis,  or latterly
called Arundo Karka (= किष्कु-पर्वन्)
 a subor-
dinate mode of music
 N. of a man who with his
brother Bhaṭa built a Vihāra
 (आ),  f. a species of
shrub,  Cæsalpina Banducella
 (ई),  f. an actress,  a
dancer,  a Nauch girl
 a courtezan,  harlot
 a species
of fragrant plant (= नली)
 red arsenic
 N. of a
Rāgiṇī.
—नट-गति,  इस्,  f. a kind of metre con-
sisting of four times fourteen syllables.
—नट-
चर्या,  f. the performance of an actor.
—नट-ता, 
f. the office or state of a player,  condition of an
actor.
—नट-नारायण,  अस्,  m. a Rāga or mode
of music,  (according to some) the sixth,  (or according
to others) a subdivision of that called Dīpaka or of
Megha.
—नट-पत्त्रिका,  f. Solanum Melongena.
—नट-पर्ण,  अम्,  n. the skin (?).
—नट-भ-
टिक-विहार,  अस्,  m. ‘the temple of Naṭa and
Bhaṭa, ’ N. of a temple on the mountain Uru-muṇḍa.
—नट-भूषण,  अम्,  n. ‘actor's ornament or
pigment, ’ orpiment.
—नट-मण्डन,  अम्,  n.
‘actor's ornament, ’ yellow orpiment.
—नट-रङ्ग, 
अस्,  m. ‘actor's’ stage,  a theatrical stage, ’ a meta-
phorical N. for anything illusory.
—नट-वटु,  उस्, 
m. (वटु said to be fr. rt. वट्),  the son of an actor, 
a young actor.
—नट-वर,  अस्,  m. a chief dancer
or actor.
—नट-श्रेष्ठ,  अस्,  m. a chief or excel-
lent dancer or actor.
—नट-सञ्ज्ञक,  अस्,  m. yellow
orpiment
 an actor,  a dancer,  &c.
 [cf. नट-भू-
षण and नट-मण्डन।]
—नट-सूत्र,  अम्,  n.
rules or directions for actors.
—नटान्तिका (°ट-अन्°), 
f. shame,  modesty
 (also read नटान्धिका।)
—नटी-
सुत,  अस्,  m. the son of a dancing girl.
—नटेश्वर
(°ट-ईश्°),  अस्,  m. ‘the lord of dancers, ’ an epithet
of Śiva.

Macdonell

English

 नट naṭ-a,  m.
  dancer,  actor,  mime
 -ī,  f.
  🞄actress
 -ana,  n.
  dancing
 dance,  acting
 🞄-anīya,  fp. impl.  one must dance.

Benfey

English

 नट नट (a form of नर्त), 
 1. m.
 
A mime,  MBh. 1,  6940.
 2. f.
  टी,  An
actress,  Śāk. 3,  9.
 3. m.
  A tree,  Ca-
loranthes indica,  Jonesia asoca,  Rām. 
5,  74,  4.
 -- Comp.
 
महा-,  m.
  Śiva.

Apte Hindi

Hindi

नट
भ्वा* पर* नटति- ’चोट पहुंचाने’ के अर्थ में ’पुं*  - -
नाचना

नट
भ्वा* पर* नटति- ’चोट पहुंचाने’ के अर्थ में ’पुं*  - -
अभिनय करना

नट
भ्वा* पर* नटति- ’चोट पहुंचाने’ के अर्थ में ’पुं*  - -
क्षति पहुँचाना

नट
भ्वा*प्रेर*  - -
"अभिनय करना,  हाव-भाव व्यक्त करना,   नाटक के रूप में वर्णन करना"

नट
भ्वा*प्रेर*  - -
"अनुकरण करना,  नकल करना"

नट
"चुरा* उभ* ,  " - -
"गिर पड़ना,  गिरना"

नट
"चुरा* उभ* ,  " - -
चमकना

नट
"चुरा* उभ* ,  " - -
क्षति पहुँचाना

नटः
पुं*
  - नट् +  अच्
नाचने वाला

नटः
पुं*
  - नट् +  अच्
अभिनेता

नटः
पुं*
  - नट् +  अच्
पतित क्षत्रिय का पुत्र

नटः
पुं*
  - नट् +  अच्
अशोक वृक्ष

नटः
पुं*
  - नट् +  अच्
एक प्रकार का नर कुल

Shabdartha Kaustubha

Kannada

नट - नृत्तौ (भ्वा० पर० अक० से०) नटति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಕುಣಿದಾಡು /ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳ ಸಮೇತ ಕುಣಿದಾಡು

नट - अवस्पन्दने (चुरा० उभ० सक० से०) नाटयति-ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಲ್ಪ ಚಲಿಸು /ಸ್ವಲ್ಪ ಅಲುಗಾಡು

नट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೈಲೂಷ /ಅಭಿನಯಪೂರ್ವಕ ಸಂಗೀತ ಮೇಳಗಳೊಡನೆ ಕುಣಿದಾಡುವವನು
निष्पत्तिः - > नट (नृत्तौ) - "अच्" (३-१-१३४)
नट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ರಾತ್ಯನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಸವರ್ಣ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗ
प्रयोगाः - > "झल्लो मल्लश्च राजन्याद्व्रात्यान्निच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥"
उल्लेखाः - > मनु० १०-२२
नट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಮ್ಮರ
नट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿ ತೋರಿಸುವ ನರ್ತಕ
नट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶೋಕವೃಕ್ಷ
नट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಾಳದ ಗಿಡ

L R Vaidya

English

 nawa {% m. %} 1. A dancer,  न नटा न विटा न गायकाः Bhartr.iii.27
an actor
the son of a degraded Kshatriya
the aśoka tree.

Bopp

Latin

 नट m. (r. नट् s. अ) histrio. BHAR. 3. 51.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Naṭa,  n. of a śreṣṭhin: Divy 〔349.11〕
 MSV 〔i.3.17〕.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Naṭa (EI 31),  a dancer
 sometimes mentioned in the list
of officials probably indicating ‘the chief dancer’.

Lanman

English

 naṭa,  m. dancer,  mime,  actor (these form
a very despised caste). [√nṛt.]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  नट्
मूलधातुः:
   नट
धात्वर्थः:
  नृत्तौ
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  नटति
अनुबन्धादिविशेषः:
  घटादि-भिन्नः

धातुः:
  नट्
मूलधातुः:
   नट
धात्वर्थः:
  भाषायाम्, अवस्कन्दने च
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  नाटयति-ते

धातुप्रदीपः

Sanskrit

नटँ नट अवस्यन्दने 
- चौरस्योन्नाटयति  प्रनाटयति (4)  12

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  नृत्,  आनृत्,  नट
verb
 
नर्तनानुकूलः व्यापारः।
 "सा साधु अनृत्यत्।"

Synonyms:
  कुनटः, श्योनाकः, मण्डूकपर्णः, पत्रोर्ण:, नट:, कट्वङ्गः, टुण्टुकः, शुकनासः, ऋक्षः, दीर्घवृन्तः, कुटन्नटः, शोणकः, अरलुः
noun
 
वृक्षविशेषः अस्य गुणाः तिक्तं शीतलं च त्रिदोषजित् पित्तश्लेष्मातिसारघ्नं सन्निपातज्वरापाहम्/ ।
 "श्योनाकस्य प्रभेदः कुनट: नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति"

Synonyms:
  कुनटः, श्योनाकः, मण्डूकपर्णः, पत्रोर्ण:, नट:, कट्वङ्गः, टुण्टुकः, शुकनासः, ऋक्षः, दीर्घवृन्तः, कुटन्नटः, शोणकः, अरलुः, 
noun
 
वृक्षविशेषः - अस्य गुणाः तिक्तं शीतलं च त्रिदोषजित् पित्तश्लेष्मातिसारघ्नं सन्निपातज्वरापाहम्  ।
 "श्योनाकस्य प्रभेदः कुनट: नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

gar mkhan
नट

gar
१) कुत्र २) कुह ३) क्व ४) ताण्डव ५) नट ६) नृत्य ७) भाव ८) यत्र

gar mkhan
१) नट २) नर्तक

gar bro
१) नट २) नृत्य ३) भाव

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शैलूषो भरतः सर्वकेशी भरतपुत्रकः ।
धात्रीपुत्रो रङ्गाजायाजीवो रङ्गावतारकः ॥ ३२८ ॥
नटः कृशाश्वी शैलाली चारणस्तु कुशीलवः ।
-wordlist-
 
शैलूष (पुं),  भरत (पुं),  सर्वकेशिन् (पुं),  भरतपुत्रक (पुं),  धात्रीपुत्र (पुं),  रङ्गाजीव (पुं),  जायाजीव (पुं),  रङ्गावतारक (पुं),  नट (पुं),  कृशाश्विन् (पुं),  शैलालिन् (पुं),  चारण (पुं),  कुशीलव (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

शैलालिन्
शैलालिन्,  शैलूष,  कुशीलव,  चारण,  कृशाश्विन्,  जायाजीव,  भरत,  नट
शैलाली शैलूषः कुशीलवश्चारणः कृशाश्वी च ।
जायाजीवो भरतो नटस्तथा स्यान्नटी क्षुद्रा ॥ ५९२ ॥
verse 2.1.1.592
page 0067

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: नटः
Root: नट
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Son of a Vrātya and of a Kṣatriyā who was formerly the wife of a Kṣatriya
Shloka(s):
3|5|55|1 ► व्रात्यापूर्वा तु सा मल्लं क्षत्रपूर्वा तु सा नटम्। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|55|1 ⇢ नटः (नट) (पुं) ⇒ Son of a Vrātya and of a Kṣatriyā who was formerly the wife of a Kṣatriya ⇒ 
Related word(s):
    

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  नटः
Root:  नट
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ mime
⇒ actor
⇒ dancer
⇒ sort of reed
⇒ bank of a river
⇒ Ashoka tree [ Jonesia Asoka - Bot. ]
⇒ tree of Damocles  [Colosanthes Indica - Bot.]
Shloka(s): 
2|10|12|1 ► शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः। (शूद्रवर्गः)
2|10|12|2 ► भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः॥ (शूद्रवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|10|12|1 ⇢ शैलाली (शैलालिन्) (पुं)
➠ 2|10|12|1 ⇢ शैलूषः (शैलूष) (पुं) ⇒ rogue, actor, tumbler, public dancer, leader of a band, one who beats time, wood apple [Aegle Marmelos - Bot.]
➠ 2|10|12|1 ⇢ जायाजीवः (जायाजीव) (पुं)
➠ 2|10|12|1 ⇢ कृशाश्वी (कृशाश्विन्) (पुं)
➠ 2|10|12|2 ⇢ भरतः (भरत) (पुं) ⇒ actor, dancer, priest, weaver, tumbler, hireling, mercenary, barbarian, mountaineer, name of a priest, to be or being maintained, fire in which the rice for Brahmans is boiled
➠ 2|10|12|2 ⇢ नटः (नट) (पुं) ⇒ mime, actor, dancer, sort of reed, bank of a river, Ashoka tree [ Jonesia Asoka - Bot. ], tree of Damocles  [Colosanthes Indica - Bot.]
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्त्रीवेषधारी_पुरुषः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ नृत्यम्
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ वृत्तिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 नट,  नृत्ये । हिंसे ! इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-नृत्ये अकं-हिंसे सकं-सेट् ।) नटति ।इति दुर्गादासः ॥

 नट,  क भ्रंशे । त्विषि । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-अकं-सेट् ।) भ्रंशोऽधःपतनम् ।स्पन्दनार्थोऽयमिति रामः । क,  नाटयति ।इति दुर्गादासः ॥

 नट,  म नृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) म,  प्रणटयति । इति दुर्गादासः ॥

 नटः,  पुं,
   (नमतीति । नम + “जनिदाच्युस्रिति ।”उणां ४ । १०४ । इति डटः ।) श्योणाक-वृक्षः । (नटति नृत्यतीति । नट + अच् । यद्वा, नमतीति । नम + डटः) नर्त्तकः । नेटुया इतिभाषा । (यथा,  देवीभागवते । १ । ७ । ४२ ।“तं क्रीडसे निजविनिर्म्मितमोहजालेनाट्यो यथा विहरते स्वकृते नटो वै ॥
”)तत्पर्य्यायः । शैलाली २ शैलूषः ३ जाया-जीवः ४ कृशाश्वी ५ भरतः ६ । इत्यमरः । २ ।१० । १२ ॥
 सर्व्ववेशी ७ भरतपुत्त्रकः ८ धात्री-पुत्त्रः ९ रङ्गजीबः १० रङ्गावतारकः ११ ।इति हेमचन्द्रः । २ । २४२ ॥
 अशोकवृक्षः ।इति मेदिनी । टे,  २० ॥
 किष्कुपर्व्वा । इतिजटाधरः ॥
 नल इति भाषा ॥
 (मदनफलम् ।तत्पर्य्यायो यथा,  --“मदनश्छर्द्दनः पिण्डी नटः पिण्डीतकस्तथा ।करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
अशोकः । अस्य पर्य्यायो यथा,  --“अशोको हेमपुष्पश्च वञ्जुलस्ताम्रपल्लवः ।कङ्केलिः पिण्डपुष्पश्च गन्धपुष्पो नटस्तथा ॥
”)वर्णसङ्करजातिविशेषः । यथा,  पराशरपद्धतौ ।“शौचिक्यां शौण्डिकाज्जातो नटो वरुड एव च ।”व्रात्यायां क्षत्त्रियाज्जातः । (यथा,  मनुः । १० । २२ ।“झल्लो मल्लश्च राजन्यात् व्रात्यान्निच्छिविरेव च ।नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥
”हनूमन्मते दीपकरागस्य रागिणी । अस्याजातिः संपूर्णा । गृहं षड्जस्वरः । ग्रीष्मर्त्तौदिवसान्तो गानसमयः । रागमालायामस्याःस्वरूपं रक्तवर्णा नारी नवयौवना सालङ्कृताअश्वारूढा पुरुषवत् परिहितवस्रना निष्कोष-करवालं धृत्वा शत्रूनाक्रममाणा । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
 नारदपुराणमते श्रीरागस्य पुत्त्रः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 नट णट धातुवत् सर्वं विशेषस्तु णटधातौ ३१९ पृ० दृश्यः ।नट अवस्कन्दने (नटकृत्ये) णिचि नाटयति अनुकरोती-त्यर्थः “नवनगवनलेखाश्याममध्याभिराभिः स्फटिकक-टकभूमीर्नाटयत्येष शैलः” माघः ।

 नट भ्रंशे त्विषि चु०
  उभ०
  अक० सेट् । नाटयति ते अनीननटत् त न णत्वम् ।

 नट पुंस्त्री नम--उणा० डट--नट--अच् वा । १ शैलूषे स्त्रियांगौरा० ङीष् । “नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विकएव वा” सा० द० । २ नलीनामगन्धद्रव्ये स्त्री ङीष् ।३ वेश्यायां च शब्दर० । ४ दृश्यकाव्यार्थाभिनयकर्त्तरिनर्त्तके त्रि०
  “प्रकृतेर्विभुत्वयोगान्नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम्”सा० का० “यथा नटस्तां तां भूमिकां विधाय रामो वाअजातशबुर्वा वत्सराजो वा भवति एवं तत्तत्स्थूल-शरीरग्रहणात् देवो वा मनुष्यो पशुर्वा वनस्पतिर्वाभवति सूक्ष्मशरीरम्” तत्त्वकौ० । ५ शोनाकवृक्षे पु०
 अमरः । “शौचिक्यां शौण्डिकाज्जातो नटो द्रविडएव च” पराशरपद्धत्युक्ते ६ वर्णसङ्करजातिभेदे पुंस्त्रीस्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “नटी कपिलिनी वेश्याकुलटा नापिताङ्गना” तन्त्रसा० । “झल्लो मल्लश्च राजन्यात्व्रात्यात् निच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविडएव च” मनूक्ते व्रात्यक्षत्रियजाते ७ व्रात्यक्षत्रियभेदेपुंस्त्री० । ८ अशोकवृक्षे पु०
  मेदि० । ९ किष्कुपर्वणि नलाख्येतृणेपु०  जटा० । दीपकरागस्य १० रागिणीभेदे स्त्री ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

नटँ नट अवस्यन्दने
- (अर्थविवरणम्) अवस्यन्दनं भ्रंशनम् 
नाटक्राथपिषाम् (2356) इति चौरस्योन्नाटयति  नाटकः  भ्वादौ घटादौ नट नतौ (1528)-नटयति शाखाम्  नट नृतौ (1209)-नटति नाटयति  नड इति नन्दी-नडः,  नाडी प्रणाली  12

धातुवृत्तिः

Sanskrit

नटँ नट  (अर्थः)  अवस्यन्दने
(अर्थविवरणम्) अवस्यन्दनं नाट्यम् 
नाट्यइत्येव चन्द्रः (चौरस्योज्जासनम्) "जासिनिप्रहण'' इति कर्मणि शेषे षष्ठी अनेकार्थत्वाद्धिंसार्थत्वमुत्पूर्वस्य,  जास्यादीनां विकृतनिर्द्देशाण्णौ चङि ह्रस्वेनायं विधिरित्युक्तं न्यासे तत्फलं चोरमनीनटदित्यत्रषष्ठ्यभावः अयं पक्षो भवादौ दूषितः 12

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“नट अवस्पन्दने”@} 2 अयं धातुः न णोपदेशः। 
 ‘णोपदेशास्त्वनर्द् नाट्’ इति पर्युदासात्। 
 अतः,  ‘उपसर्गादसमासेऽपि--’ 3 इति णत्वं सोपसर्गे न भवति। 
 ‘अवस्यन्दने’ इत्येके। 
 4 ‘नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत्।’ 5 इति देवः। 
 नाटकः-टिका,  निनाटयिषकः-षिका
   नाटयिता-त्री,  निनाटयिषिता-त्री
   प्रनाटयन्-न्ती,  निनाटयिषन्-न्ती
   नाटयिष्यन्-न्ती-ती,  निनाटयिषिष्यन्- न्ती-ती
   नाटयमानः,  निनाटयिषमाणः
   नाटयिष्यमाणः,  निनाटयिषिष्यमाणः
   नाड्-नाड्-नाटौ-नाटः
   नाटितम्- 6 तः,  निनाटयिषितः-तवान्
   नाटः,  निनाटयिषुः
   नाटयितव्यम्,  निनाटयिषितव्यम्
   नाटनीयम्,  निनाटयिषणीयम्
   नाट्यम्,  निनाटयिष्यम्
   ईषन्नाटः- 7 दुर्नाटः,  सुनाटः
   नाट्यमानः,  निनाटयिष्यमाणः
   नाटः,  निनाटयिषः
   नाटयितुम्,  निनाटयिषितुम्
   नाटना,  निनाटयिषा
   नाटनम्,  निनाटयिषणम्
   नाटयित्वा,  निनाटयिषित्वा
   प्रनाट्य,  प्रनिनाटयिष्य
   नाटम् २,  नाटयित्वा २,  निनाटयिषम् २
   निनाटयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (६५८)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५४५। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (८-४-१४)
 04 =>
  [पृष्ठम्०६१२+ २५]
 05 =>
  (श्लो। ७६)
 06 =>
  [[आ। ‘ओलण्डिताद्रिरपि जालितदिव्यधामा निष्पीडितारिरनुनाटितमर्त्यभावः।’ धा। का। ३। १४।]]
 07 =>
  [[१। ‘दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वाच्यः’ (वा। १-४-६०) इति वचनात् णत्वं न भवति।]]

1 {@“नट अवस्पन्दने”@} 2 अयं धातुः पूर्वम् 3 प्रसङ्गाल्लिखितः। 
 तत्रैव द्रष्टव्यश्च।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९४६)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५४५। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (६५८ संख्याकधातौ)

1 {@“नट भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः। 
 ‘नल--’ इति ‘नड--’ इति च केचित्। 
 ‘नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत्।’ 3 इति देवः। 
 नाटकः-टिका,  निनाटयिषकः-षिका
   इत्यादीनि रूपाणि चौरादिक- नाटयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९४७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७९२। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। ७६)
 04 =>
  (६५९)

Capeller

German

 नट u.
°क m.
 ,  नटी f.
  Schauspieler,  -in. 

Burnouf

French

 नट नट m.
  histrion,  danseur,  mime.
		 Esp. de roseau
bignonia indica
		 jonesia asoca,  bot. -- F. नटा cesalpinia
bonducella
		 F. नटी danseuse
		 fille de joie.
		 La plante
nommée नीली।
नटन n.
  (sfx. अन) danse,  pantomime.
नटमण्डन n.
  orpiment jaune.
नटसज्ञक m.
  mms.
नटान्लिका f.
  (अन्त 
 sfx. इक) pudeur,  modestie.
नटाश्वर m.
  (ईश्वर) Śiva,  dieu de la danse.

Stchoupak

French

 नट-
 m.
  danseur,  acteur,  mime 
 fils d'un Kṣatriya déchu de sa caste 
-ई- f.
  danseuse,  actrice,  not. celle qui tient le rôle principal.
°चर्या- f.
  jeu ou fonctions de l'acteur.
°सूत्र- nt. pl.
  règles pour les acteurs.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.