| YouTube Channel

नगरं (nagaraM)

 
Apte 1890
English
नगरं [नगा इव प्रासादाः संत्यत्र बा° र
cf. P. V. 2. 107 Vārt.] A town, city (opp. ग्राम)
नगरगमनाय मतिं न करोति Ś. 2.
Comp.
अधिकृतः,
अधिपः,
अध्यक्षः {1} the chief magistrate of a town, head police-officer. {2} governor or superintendent of a town.
अभ्याशः
सः the vicinity of a town.
उपांतः a suburb, the skirt of a town.
ओकस् m. a townsman.
काकः ‘a town-crow’, an expression of contempt.
कीर्तनं repeating the name of a god while wandering through a city.
घातः an elephant.
जनः {1} townsfolk. {2} a citizen.
प्रदक्षिणा carrying an idol round a city in procession.
प्रांतः a suburb.
मर्दिन् m. an intoxicated elephant.
मार्गः a principal road, high-way.
रक्षा superintendence or government of a town.
रक्षिन् m. {1} the superintendent of a town. {2} a town-watchman.
स्थः a townsman, citizen.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नगरं, नगरी, पुरम्, पुरी, नगरम्, नगरी, पट्टनम्, पट्टम्, पुरिः
noun
नगरवासिनः।
"पुरवासिनः नेतायाः हत्यायाः विरोधं कुर्वन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नगरं,
क्ली,
 नगा इव प्रासादादयः सन्ति यत्र ।(“नगपांसुपाण्डुभ्यश्च ।” ५ । २ । १०७ । इत्यस्यवार्त्तिकोक्त्या रः ।) बहुलोकवासस्थानम् ।शहर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पूः २ पुरी ३पुरिः ४ पुरम् ५ नगरी ६ पत्तनम् ७ पट्टनम् ८पट्टनी ९ पुटभेदनम् १० पटभेदनम् ११ स्थानी-यम् १२ निगमः १३ इत्यमरभरतौ ॥
कट-कम् १४ पट्टम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥
केचित्तु नगरपत्तनस्थानीयानां भेदमाहुः । तत्रपुरादित्रयं पुरे । पत्तनादिद्वयं पत्तने । स्थानी-यादिद्बयं स्थानीये । इति मन्यन्ते । यत्राष्टशत-ग्रामीयव्यवहारस्थानं मध्यवर्त्ति तत् नगरम् ।यत्र राजा तत्परिचारकाश्च तिष्ठन्ति तत् पत्त-नम् । प्राकारादिना दुर्गं योजनविस्तीर्णं नगरंस्थानीयम् । केचित्तु पुरनगरयोरपि भेदमाहुः ।बहुग्रामीयव्यवहारस्थानं पुरम् । तत्र प्रधान-भूतं नगरम् । इति भरतः ॥
* ॥
अथ नगरनिर्म्माणकालः ।“स्थिरराशिगते भानौ चन्द्रे च स्थिरभोदये ।शुद्धे काले दिने चैव नगरं कारयेन्नृपः ॥
” * ॥
तस्य लक्षणं भविष्योत्तरे ।“दीर्घं वा चतुरस्रं वा नगरं कारयेन्नृपः ।तत्त्र्यस्रं वर्त्तुलं वापि कदाचिदपि कारयेत् ॥
दीर्घं पादैकप्रसरञ्चतुरस्रं समोचितम् ।त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रं वर्त्तुलं बलयाकृति ॥
दीर्घं स्याद्दीर्घकालाय सुखसम्पत्तिहेतवे ।चतुरस्रं चतुर्वर्गफलाय पृथिवीभुजः ॥
त्र्यस्रं त्रिशक्तिनाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् ।राज्ञः स्वहस्तैर्दशभी राजहस्त उदाहृतः ॥
राजहस्तैश्च दशभी राजदण्ड उदाहृतः ।राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदाहृतम् ॥
राजच्छत्रैश्च दशभी राजकाण्ड उदाहृतः ।राजकाण्डैश्च दशभी राजपूरुष उच्यते ॥
राजधानी तु कथिता दशभी राजपूरुषैः ।राजधानी दशगुणा राजक्षेत्रमुदाहृतम् ॥
सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पुरपत्तने ।भयत्राभोगसम्पत्तिमर्त्त्यकीर्त्तिसुखार्थिनाम् ।राजक्षेत्रेण नृपतिः पूरपत्तनमारभेत् ॥
लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यं पञ्चत्वं भङ्ग एकता ।समृद्धिवित्तं नाशश्च मङ्गलञ्च बलं क्षयः ।साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति षोडश कीर्त्तिताः ॥
यथार्थसंज्ञा नगरा मुनिना तत्त्ववेदिना ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
* ॥
अपि च ।“नृपावासः पुरी प्रोक्ता विशाम्पुरमपीष्यते ।एकतो यत्र तु ग्रामो नगरञ्चैकतः स्थितम् ॥
मिश्रन्तु खर्व्वटं नाम नदीगिरिसमाश्रयम् ।विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्र चैव वसन्ति हि ॥
स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एव च ।पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् ॥
अनेकजातिसम्बन्धं नैकशिल्पसमाकुलम् ।सर्व्वदैवतसम्बन्धं नगरन्त्वभिधीयते ॥
”इति विष्णुपुराणटीकार्या श्रीधरस्वामिधृतभृगु-वचनम् ॥
* ॥
अन्यच्च ।“नगरं सर्व्वतोभद्रं कर्त्तव्यं रोधकं हि वा ।स्वस्तिकं मध्यगं कार्य्यं कुमारीपुरमेव वा ॥
चतुष्पथचतुर्युक्तं सर्व्वकामसुखावहम् ।छिन्नकर्णं विनासञ्च दुःस्थितं कृशदुर्ब्बलम् ॥
नगरं न प्रशंसन्ति गर्त्तविद्धं विभेदितम् ।अग्रतः स्वल्पप्रासादं छिन्नघ्राणं विदुर्बुधाः ॥
द्बिमुखं कर्णहीनन्तु कृशमध्यं कृशं विदुः ।दुःस्थितं निम्नयाम्यन्तु नैरृतं धनदुर्ब्बलम् ॥
सौम्यं सर्व्वसुखाह्लादपूरितं वारुणं वशम् ।याम्यमायुःप्रदं पूर्णनगरं प्रीतिवर्द्धनम् ॥
ईशवासवसंपूर्णं सर्व्वारोग्यसुखप्रदम् ।मध्यञ्चतुष्पथोपेतं न च तं पीडयेत् क्वचित् ॥
ब्रह्मस्थानं हि तं विप्र शिवस्तत्र सदा स्थितः ।चतुर्व्विंशतिनाड्यस्तु हस्तान्यष्टशतं परम् ॥
अत्र मध्यं प्रशंसन्ति ह्रस्वोत्कृष्टविवर्ज्जितम् ।अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् ॥
नगरार्द्धञ्च विष्कम्भं खेटं ग्रामं ततोऽर्द्धतः ।नगराद्योजनं खेटं खेटाद्ग्रामोऽर्द्धयोजनः ॥
द्विक्रोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्धनुः ।त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशो मार्गस्तु तैः कृतः ॥
विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु ।धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान्राजपथः कृतः ॥
नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः ।धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु निर्म्मिताः ॥
त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरथ्यिका ।जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादस्य गृहान्तरम् ॥
वृतीपादस्त्वर्द्धपादः प्राग्वंशपादकः स्मृतः ॥
”इति देवीपुराणम् ॥