| YouTube Channel

नक्षत्रव्रत (nakSatravrata)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नक्षत्रव्रत
न०
 नक्षत्रनिमित्तं व्रतम् शा० त० । नक्षत्रनिमित्रेव्रतभेदे तत्र मामान्यतः कालनिर्णयः ति० त० उक्तो यथा“नक्षत्रद्वेधे तु बौधायनमार्कण्डेयौ “तन्नक्षत्रमहोरात्रंयस्मिन्नस्तं गतोरविः । यस्मिन्नुदेति सविता तन्नक्षत्रंटिनं स्मृतम् पूर्वार्द्धमहोरात्रसाध्योपवासनक्तैकभक्तेषु“तत्रैवोपबसदृक्षं यन्निशीथादधोभवेत् । उपवासे यदृक्षंस्यात् तद्धि नक्तैकभक्तयोः” इति स्कन्दपुराणात् निशी-थादध इत्यनेन अर्द्धरामपूर्वकालत्वेन सूर्य्यास्तमयकाल-स्यापि लाभात् । “उपोषितष्यं नक्षत्रं येनास्तं यातिसास्करः । यत्र वा युज्यते राम! निशीथे शशिना सह”हति विष्णुधर्मोत्तराच्च उपवासवन्नक्तव्रतादीनामहोरा-त्रसाध्यता अहोरात्रसाध्यभोजनद्वयस्यैकतरपरित्याग-सहितकालविशेषनियामकत्वात् । यस्मिन्नुदेतीति तुदिवसकर्त्तव्यस्नानदानादाविति बोध्यं, पितृकार्येऽपि शु-क्लकृष्णपक्षाभ्यां व्यवस्थामाह बौधायनः “सा तिथिस्तच्चनक्षत्रं यस्मिन्नभ्युदितो रविः । वर्द्धमानस्य पक्षस्य हीने-त्वस्तमयं प्रति” हीने चन्द्रस्य हीनत्वात् कृष्णपक्षे बर्द्ध-मानस्य चन्द्रस्य बर्द्धमानत्वेन शुक्लपक्षस्य । जालमाधवी-योऽप्येवम्” ति० त० रघु० ।तदुव्रतानि च हेमा० व्र० भविष्यपु० उक्तानि यथा“इत्येते कथिताः कृष्ण! तिथियोगा मया तव । नक्षत्र-देवताः सर्वाः नक्षत्रेषु व्यवस्थिताः । इष्टान् कामान्प्रयच्छन्ति यथास्थानं सुरेश्वर! । चन्द्रमा यत्र नक्षत्रेयदा समधितिष्ठति । उक्तस्तु देवयज्ञस्तु तदा स सफलीभवेत् । देवताश्च प्रवक्ष्यामि नक्षत्राणां यथातथम् ।नक्षत्राणि च सर्वाणि यज्ञञ्चैव पृथक् पृथक् । अश्चिन्या-मश्विनाविष्ट्वा दीर्घायुर्जायते वरः । व्याधिभिर्मुच्यतेक्षिपं योऽत्यर्थं व्याधिपीडितः । भरण्यां यमराडिष्टःकृतमैरसितैः शुभैः । तथा गन्धादिभिः शुभ्रैरपमृत्युंविमोचयेत् । अनलः कृत्तिकायान्तु ऋद्धिं संपूजितःपराम् । रक्तमाल्यादिभिर्दद्याद्घृतहोमेन च ध्रुवम् ।प्रजाः प्रजापतिः प्रीत इष्टो दद्यात्पशूंस्तथा । रो-हिण्यां देवशार्दूल! गोजन्महा जगत्पते! । मृगशीर्षेतथा सोमं जातिमारोग्यमेव च । आर्द्रायान्तु शिवंपूज्य पशून् विजयमेव च । सितैः पद्मादिभिर्दिव्यैर्देवत्वंपयसा च वै । पुत्रान् पुनर्वसौ दद्याच्चरुणा तर्प्यिता-ऽदितिः । तिष्ये वृहस्पतिर्बुद्धिं विपुलं सुखमेव तु ।भोगान् गन्धादिभिर्नागा अश्लेषायां प्रपूजिताः । तर्पि-ताश्च प्रयच्छन्ति भक्षाद्यैर्मधुरैः शुभैः । मधासु पितरःपुष्टिं वृतपायसतर्पिताः । पूर्वायां ११ विजय दद्याद्भगोदेवः सुतर्पितः । भक्त्या प्रपूजितो दद्यादुत्तरायां १२ तथा-र्य्यषा । भर्त्तारमीप्सितं नार्य्याः पुंसश्च प्ररयोषितम् ।नीरोगत्वं तथायुष्यं सम्पद चारुरूपताम् । पुष्प-वस्त्रार्चितो हस्ते दद्यात्तेजोनिधिस्तथा । चित्रासुपूजितन्त्वष्टा दद्यादारोग्यमेव च । स्वात्यां संपूजितोवायुः पुत्रानिष्टान् प्रयच्छति । इन्द्राग्नी तु विशाखायांपीतरक्तैः प्रपूज्य च । धनं राज्यञ्च लज्ज्वेह तेजखीनिवसेत्सदा । रत्नैर्मित्रमनूराधास्वेवं संपूज्य भक्तितः ।प्रियो जनानां सर्वेषां चिरञ्जीवति सर्वदा । ज्येष्ठायापूर्ववत्त्विन्द्रमिष्ट्वा पुष्टिमवाप्नुयात् । गुणैः सर्वैस्तु संपूर्णःकर्मणा वचनेन च । मूले निरृतिमिष्ट्वा च भक्ष्यैस्तुपललादिभिः । पूर्ववत् फलमाप्नोति स्वस्थाने च ध्रुवोभवेत् । अथ इष्ट्वा जले २० चैतैर्हुत्वा तत्रैव पूर्ववत् ।सन्तापान्मुच्यते क्षिप्रं शारीरान्मानसात्तथा । आषाडासुतथा विश्वं विरिञ्च्युत्तरयोगनः । संपूज्य श्रियमाप्नोतिपरं विजयमेव तु । श्रवणे पूजितो विष्णुः सर्वात्कामान् प्रयच्छति । धनिष्ठासु वसूनिष्ट्वा न मयं प्राप्नु-यात् कचित् । महतोऽपि भयात्तीर्णो गन्धपुष्पादिभिःशुभैः । वरुणं शतभिषास्वर्च्य व्याधिभिर्मुच्यते नरः ।अजं भाद्रपदायान्तु २५ शुबस्फटिकसन्निभम् । संपूज्य मुक्ति-माप्नोति भात्र कार्य्या विचारणा । उत्तराया २६ महिर्ब्रध्नंपरां शान्तिमवाप्नुयात् । रेवत्यां पूजितः पूषा ददातिविविधान् पशून् । सितैः पुष्यैस्तथा दीपैर्धूपैर्विजय-बर्द्धनैः । य एते वै समाख्याता यज्ञाः संक्षेपतो मया ।नक्षत्रदेवतानां हि साधकानां हिताय वं । तस्माहित्ता-नुसारेण भवन्ति फलदायकाः । गन्तुमिच्छेद्यदान्यत्रक्रियापारस्य एव च । नक्षत्रदेवतायज्ञं कृत्वादौसर्वमाचरेत् । एवं कृते हि तत्सर्वं यात्राफलमवाप्नु-यात् । क्रियाफलन्तु संपूर्णमित्युक्तं भानुना स्वयम् ।”