| YouTube Channel

नक्षत्रपुरुष (nakSatrapuruSa)

 
Spoken Sanskrit
English
नक्षत्रपुरुष nakSatrapuruSa
m.
 ceremony in which such a figure is worshipped
नक्षत्रपुरुष nakSatrapuruSa
m.
 human figure representing the nakSatras
Monier Williams Cologne
English
नक्षत्र—पुरुष
m.
 (astrol. ) a human figure representing the N°s (also -क)
a ceremony in which such a figure is worshipped
N.
 of ch. of the
VāmP.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नक्षत्रपुरुषः,
पुं,
 (नक्षत्रैः पुरुष इव ।) व्रत-विशेषः । यथा, --“श्रूयतां कथयिष्यामि नक्षत्रपुरुषव्रतम् ।नक्षत्राङ्गाणि देवस्य यानि यानीह नारद ! ॥
मूलर्क्षं चरणौ विष्णोर्जङ्घे द्वे रोहिणी स्थिता ।द्वे जानुनी तथाश्विन्यौ संस्थिते रूपधारिणः ॥
आषाढे द्वे तथा चोरू गुह्यस्थं फल्गुनीद्वयम् ।कटिस्थाः कृत्तिकाश्चैव वासुदेवस्य संस्थिताः ॥
प्रोष्ठपद्यद्वयं पार्श्वं कुक्षिभ्यां रेवती स्थिता ।उरःसंस्था त्वनुराधा श्रविष्ठा पृष्ठसंस्थिता ॥
विशाखा भुजयोर्हस्तः करद्बयमुदाहृतम् ।पुनर्व्वसुरथाङ्गुल्यो नखाः सर्व्वं तथोच्यते ॥
ग्रीवास्थिता तथा ज्येष्ठा श्रवणः कर्णयोः स्थितः ।मुखसंस्थस्तथा पुष्यः स्वातिर्द्दन्ताः प्रकीर्त्तिताः ॥
हनू द्वे वारुणश्चोक्तो नासा पैत्र्यमुदाहृतम् ।प्राजापत्यञ्च नेत्राभ्यां रूपद्याम्नः प्रतिष्ठितम् ॥
शिरो रौद्रस्तथा चैव नक्षत्राङ्गमिदं हरेः ।विधानं संप्रवक्ष्यामि यथायोगेन नारद ! ॥
संपूजितो हरिः कामान् विदधाति यथेप्सितान् ।चैत्रे मास्यसिताष्टम्यां यदा मूलगतः शशी ॥
भगवन्तं सह लक्ष्म्या पूजयेच्च विधानतः ।नक्षत्रसन्निधौ दद्याद्बिप्रेन्द्राय च भोजनम् ॥
जानुनी चाश्विनीयोगे पूजयेदथ भक्तितः ।दोहदे च हविष्यान्नं पूर्व्ववद्द्बिजभोजनम् ॥
आषाढाभ्यां तथा द्बाभ्यां द्वावूरू पूजयेद्बुधः ।सलिलं शिशिरं तत्र दोहदे च प्रकीर्त्तितम् ॥
फल्गुनीद्वितये गुह्यं पूजनीयं विचक्षणः ।दोहदे च पयो गव्यं देयञ्च द्विजभोजनम् ॥
कृत्तिकासु कटिः पूज्या सोपहारैर्ज्जितेन्द्रियैः ।देयञ्च दोहदे विष्णोः सुगन्धिकुसुमोदकम् ॥
पार्श्वे भाद्रपदायुग्मे पूजयित्वा विधानतः ।गुडं सशालिकं दद्याद्दोहदे देवप्रीतिदम् ॥
द्बे कुक्षी रेवतीयोगे दोहदे शुद्धमोदकम् ।अनुराधासु जठरं कुलत्थांस्तत्र दोहदे ॥
श्रविष्ठायां तथा पृष्ठं शालिभक्तञ्च दोहदे ।पुष्ये मुखं पूजयेत दोहदे घृतपायसम् ॥
स्वातियोगे च दशनान् दोहदे तिलशक्तुनी ।भुजयुग्मं विशाखासु दोहदे परमोदनम् ॥
हस्ते हस्तौ तथा पूज्यौ यावकं दोहदे स्मृतम् ।पुनर्व्वसावङ्गुलीश्च पटोलं तत्र दोहदे ॥
दातव्यं केशवप्रीत्यै ब्राह्मणस्य च भोजनम् ।हनू शतभिषायां वै पूजयेत्तु प्रयत्नतः ॥
प्रियङ्गुरक्तशाल्यन्नं दोहदञ्च मधुद्विषः ।मघासु नासिका पूज्या मधु दद्याच्च भोजनम्मृगोत्तमाङ्गे नयने मृगमांसञ्च दोहदे ।चित्रायोगे ललाटञ्च दोहदे चारु भोजनम् ॥
भरणीषु शिरः पूज्यं चारु भक्तञ्च दोहदे ।सम्पूजनीया विद्बद्भिरार्द्रायोगे शिरोरुहाः ॥
विप्रांश्च भोजयेद्भक्त्या दोहदे च गुडार्द्रकम् ।नक्षत्रयोगेष्वेतेषु संपूज्य जगतः पतिम् ॥
ततस्तु दक्षिणां दद्यात् स्त्रीपुंसोश्चारु वाससम्छत्रोपानद्युगञ्चैव सप्त धान्यानि काञ्चनम् ॥
घृतपात्रञ्च गां दोग्ध्रीं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।प्रतिनक्षत्रयोगेन पूजनीया द्विजातयः ॥
नक्षत्रज्ञाय विप्राय पृथग्दद्याच्च दक्षिणाम् ।नक्षत्रपुरुषाख्यं हि व्रतानां व्रतमुत्तमम् ॥
एवं विधानतो ब्रह्मन् ! नक्षत्राङ्गो जनार्द्दनः ।पूजितो रूपधारी यैस्तैः प्राप्ता च सुकामिता ॥
एतत्तवोक्तं परमं पवित्रंधन्यं यशस्यं शुभरूपदायि ।नक्षत्रपुंसः परमं विधानंशृणुष्व पुण्यामिह तीर्थयात्राम् ॥
”इति वामनपुराणे ७७ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नक्षत्रपुरुष
पु०
 नक्षत्रैरेवाङ्गविशेषैः पुरुष इव । नक्षत्र-विशेषैरङ्गविशेषात्मकैः तन्नामघ्रताङ्गे पुरुषे अस्यव्रताङ्गता व्रतनिमित्तकालश्च वृ० स० १०५ अ० उक्तो यथा“पादौ म्लं, जङ्घे च रोहिणी तथाश्विन्यः । ऊरू-चाषाढाद्वयमथ गुह्यं फाल्गुनीयुग्मम् । कटिरपि चकृत्तिकाः, पार्श्वयोश्च यमला भवन्ति भाद्रपदाः । कुक्षिस्थारेवत्यो, विज्ञेयमुरो ऽनुराधा च । पृष्ठं विद्धि धनिष्ठा, भुजौ विशाखा, स्मृतौ करौ हस्तः । अङ्गुल्यश्च पुनर्वसु, रश्लेषासंज्ञिताश्च नखाः । ग्रीवा ज्येष्ठा, श्रवणौ श्रवणः, पुष्यो मुखं, द्विजाः (दन्ताः) स्वातिः । हसितं शतभिषगथगासिका मघा, मृगशिरा नेत्रे । चित्रा लघाटसंस्था, शिरो भरण्यः, शिरोरुहाश्चार्द्रा । नक्षत्रपुरुषकोऽयंकर्तव्यो रूपमिच्छद्भिः । चैत्रस्य बहुलपक्षे ह्यष्टम्यां मूल-संयुते चन्द्रे । उपवासः कर्तव्यो विष्णुं सम्पूज्यधिष्ण्यं च । दद्याद्ध्रते समाप्ते वृतपूर्णंभाजनं सुवर्णयु-तम् । विप्राय कालविदुषे सरत्नवस्त्रं स्वशक्त्या वा” ।वामनपु० ७७ अ० विस्तारो दृश्यः ।