| YouTube Channel

नक्षत्रदान (nakSatradAna)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नक्षत्रदान
न०
 नक्षत्रभेदे दानम् । नक्षत्रभेदे द्रव्यभेदस्यदाने तच्च हेमा० दा० उक्तं यथा भारते“नारद उवाच कृत्तिकासु महाभाग! पायसेन समर्पिषा ।सन्तर्प्य ब्राह्मणान् साधून् लोकान् प्राप्नोत्यनुत्तमान् ।रोहिण्यां पाण्डवश्रेष्ठ! माषैरत्नेन सर्पिषा । पयोनु-पानाद्दातव्यमानृण्यार्थं द्विजातये । दोग्ध्रीं सवत्सान्तुनरो नक्षत्रे सोमदैवते ५ । दत्त्वादित्यविमानस्थः स्वर्गंप्राप्नोत्यनुत्तमम्” सोमदैवतं नक्षत्रं, मृगशीर्षम् । “आर्द्रायांकृशरं दत्त्वा तिलमिश्रं समाहितः । नरस्तरतिदुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान् । पूपं पुनर्वसौ दत्त्वाघृतपूर्णं सुपाचितम् । यशस्वी रूपसम्पन्नो बह्वन्नेजायते कुले । पुष्ये तु काञ्चनं दत्त्वा कृतं चाकृतमेवच । अनालोकेषु लोकेसु सोमवत् स विराजते” । कृतंघटितम् अकृतमघटितम् । “अश्लेषासु तथा रौप्यंवृषभं यः प्रयच्छति । स सर्वमयनिर्मुक्तः शास्त्रवानभि-जायते । मघासु तिलपूर्णानि वर्द्धमानानि मानवः ।प्रदाय पशुमांश्चैव पुत्रवांश्च प्रजायते । फाल्गुनीपूर्वसमयेब्राह्मणानामुपोषितः । मक्ष्यान् फाणितसंयुक्तान् दत्त्वासौभाग्यमृच्छति । घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत् षष्टि-फौदनम् । उत्तराविषये दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते ।यद्वा प्रदीयते दानमुत्तराविषये नरैः । सदा फलमन-न्तञ्च भवतीह विनिश्चयः” । फाल्गुनीपूर्वसमये, पूर्व-फल्गुनीसमय इत्यर्थः । फाणितं गुडविकारः उत्तरा-विषये उत्तरफाल्गुनीसमय इत्यर्थः । “हस्ते हस्ति-रधं दत्त्वा चतुर्युक्तसुपोषितः । नरस्तरति दुर्गाणिक्षुरधारांश्च पर्वतान्” । चतुर्युक्तं, चतुर्भिर्हस्तिभिर्युक्तम् ।“चित्रायां वृषभं दत्त्वा पुण्याङ्गाङ्गां च भारत! । चर-त्यप्चरसां लोके रमते नन्दने वने” । पुण्याङ्गाङ्गामितिशुभलक्षणलक्षितशरीरां धेनुमित्यर्थः । “स्वातीष्यथ धनंदत्त्वा यदिष्टतममात्मनः । प्राप्नोति लोकान् सुशुभा-निह चैव महद्यशः । विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्त्वाथदुग्धदाम् । सप्रासङ्गञ्च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम्” ।प्रासङ्गो युगान्तरणाष्ठम् । “पितॄन् देवांश्च प्रीणाति प्रेत्यचानन्त्ययक्षुते । न च दुर्गाण्यवाप्नोति स्वर्गलोकं चगच्छति । दत्त्वा यधोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिष्टा स विन्दति ।नारकीयांश्च स क्लेक्षान्नाप्नोतीति विनिश्चयः । अनुराधासुप्रावारवस्त्रीत्तरमुपोषितः । दत्त्वा युगशतं चापि नरःस्वर्गे महीयते” । प्रावारः प्रवारपटः, वस्त्रोत्तरंपरिधानवस्त्रादिकम् । “कालशाकन्तु विप्रेभ्यो दत्त्वामर्त्त्यः समूलकम् । ज्येष्ठायां मृत्युमुत्साद्य गति-मिष्टाञ्च गच्छति । मूले मूलफलं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यःसमाहितः । स्वपितॄन् प्रीणयेदेव गतिमिष्टाञ्च गच्छति ।अथ पूर्वास्वाषाढासु दधिपात्राण्युपोषितः । कुलवृत्तोप-सम्पन्ने व्राह्मणे वेदपारगे । प्रदाय जायते श्रेष्ठकुलेबहुगुणाकुले । पुत्रपौत्रैः परिवृतः पशुमान् धनवां-स्तथा । उदमन्यं ससर्पिष्कं प्रभूतमधुफाणितम् ।दत्त्वीत्तरास्यापाढासु सर्वलोकानवाप्नुयात्” । उदमन्यःउदकमिश्राः सक्तवः । फाणितं दुग्धखण्डविकारः ।“दुग्धन्त्यभिजितो योगे दत्त्वा मधुवृतप्लुतम् । धर्मनिष्ठोमनीषिभ्यः स्वर्गलोके महीयते” । अयमर्थः । उत्तरा-षाढानक्षत्रचतुर्थपादः श्रवणस्याद्यघटिकाचतुष्टयमभि-जिद्योगः । “श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव च ।श्वेतेन याति यानेन स्वर्गलोकानसंवृतान् । गोप्रयुक्तंधनिष्ठसु यानं दत्त्वा समाहितः । वस्त्रमस्मिन्नवं दत्त्वाप्रेत्य राज्यं प्रपद्यते । गन्धं शतभिषायोगे दत्त्वासागुरुचन्दनम् । प्राप्नोत्यप्सरसां लोकं प्रेत्य गन्धांञ्चशाश्वतान् । पूर्वभाष्ट्रपदायोगे राजमाषान् प्रदाय वै ।सर्वभक्ष्यफलोपेतः स वै प्रेत्य सुखी भवेत् । औरभ्र-मुत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति । पितॄन् प्रीणातिसकलान् प्रेत्यानन्त्यं रुमश्नुते” । उरभ्रो, मेषस्तस्यमांसमौरभ्रम् । “कांस्योपदोहनीं धेनुं रेवत्यां यः प्रय-च्छति । स प्रैत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठति ।रथमश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरोत्तभः । हस्त्यश्वरथ-सम्पन्ने वर्चखी जायते कुले । भरणीषु द्विजातिभ्य-स्तिलधेनुं प्रदाय वै । गाः प्रसूताश्च प्राप्नोति नरः प्रेत्ययशस्तथा । भीष्म उवाच । इत्येष लक्षणोद्देशः प्रोक्तोनक्षत्रयोगतः । देवक्या नारदेनेह स्तुषाभ्यः साऽव्रवीदि-दम्” । विष्णुधर्मोत्तरे “कृत्तिकासु सुवर्णस्य दानं बहु-फलं स्मृतम् । रक्तवस्त्रस्य रोहिण्यां सौम्ये ५ भे लवणस्यच । कृशरस्य तथार्द्रायामादित्ये ७ रजतस्य च । घृतस्यतु तथा पुष्ये गन्धानामथ सर्पभे ९ । तिलानाञ्च तथापैत्र्ये १० प्रियगोर्भगदैवते ११ । आर्यम्णे १२ चाज्यपूपानांसावित्रे १३ पायसस्य तु । चित्रायां चित्रवस्त्राणां सक्तूनांवायुदैवते १५ । ऐन्द्राग्न्ये १६ चैव लोहानां मैत्रे १७ माल्य-फलस्य च । छत्रस्य च तथा शाक्रे १८ मले मूलफलस्य च ।हेम्नश्च मधुयुक्तस्य दानमाप्ये २० महाफलम् । विश्वेश्वरे २२ऽन्नपानस्य श्रवणे वसनस्य च । धान्यस्य वासवे २३ विप्राबारुणे २४ चौषधस्य च । आजे २५ पुराणवीजानां सस्यानांतदनन्तरे २६ । गोरसानां तथा पौष्णे २७ स्रानानामथ-याश्विने । तिलानाञ्च सदा दानं भरणीषु महाफलम्” ।