| YouTube Channel

नक्षत्रं (nakSatraM)

 
Apte 1890
English
नक्षत्रं [न क्षरति
cf. Uṇ. 3. 105 also] 1 A star in general.
2 A constellation, an asterism in the moon's path, lunar mansion
नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि R. 6. 22
(they are twenty-seven).
3 A pearl.
4 A necklace of 27 pearls.
Comp.
ईशः, ईश्वरः,
नाथः,
पः,
पतिः,
राजः the moon
R. 6. 66.
कांतिविस्तारः the white Yāvanāla flower.
चक्रं {1} the sphere of the fixed stars. {2} the lunar asterisms taken collectively.
दर्शः an astronomer or astrologer.
नेमिः {1} the moon. {2} the pole-star. {3} an epithet of Viṣṇu. (
मिः f.) Revatī, the last asterism.
पथः the starry sky.
पाठकः an astrologer.
पुरुषः {1} (in astr.) the figure of a man's body on the limbs of which are shown the various asterisms.
माला {1} a group of stars. {2} a necklace of twentyseven pearls. {3} the table of the asterisms in the moon's path. {4} a kind of neck-ornament of elephants
अनंगवारणशिरोनक्षत्रमालायमानेन मेखलादाम्ना K. 11.
योगः the conjunction of the moon with the lunar mansions.
लोकः the starry region, the firmament.
वर्त्मन् n. the sky.
विद्या astronomy or astrology.
वृष्टिः f. shooting or falling stars.
सूचकः a bad astrologer
तिथ्युत्पत्तिं न जानंति ग्रहाणां नैव साधनं । परवाक्येन वर्तंते ते वै नक्षत्रसूचकाः ॥ or अविदित्वैव यः शास्त्रं दैवज्ञत्वं प्रपद्यते । स पंक्तिदूषकः पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ॥ Bṛ. S. 2. 17, 18.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
नक्षत्रं,
क्ली,
 (नक्षति शोभां गच्छति स्थानात्स्थानान्तरं गच्छति वा । नक्ष गतौ + “अमि-नक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन् ।” उणां । ३ । १०५ ।इति अत्रन् ।) मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः । तारा ।तत्पर्य्यायः । ऋक्षम्२ भम्३ तारा४ तारका५उडु ६ । इत्यमरः । १ । ३ । २१ । तारकम् ७ ।इति शाश्वतः ॥
तारः ८ । इति व्याडिः ॥
दाक्षायण्यः । तास्तु अश्विनी १ भरणी २कृत्तिका ३ रोहिणी ४ मृगशिरः ५ आर्द्रा ६पुनर्व्वसुः ७ पुष्यः ८ अश्लेषा ९ मघा १० पूर्व्वफल्-गुनी ११ उत्तरफल्गुनी १२ हस्ता १३ चित्रा १४स्वातिः १५ विशाखा १६ अनुराधा १७ ज्येष्ठा १८मूला १९ पूर्व्वाषाढा २० उत्तराषाढा २१श्रवणा २२ धनिष्ठा २३ शतभिषा २४ पूर्व्व-भाद्रपदा २५ उत्तरभाद्रपदा २६ रेवती २७इत्यमरः ज्योतिषश्च ॥
एता अभिजिता सहअष्टाविंशतिनक्षत्राणि भवन्ति ॥
* ॥
आसांक्रमेणाधिदेवता यथा । अश्वि-१ यम-२ दहन-३कमलज-४ शशि-५ शूलभृत्-६ अदिति-७ जीव-८फणि-९ पितरः-१० । योन्य-११ र्य्य्यम-१२दिनकृत्-१३ त्वष्टृ-१४ पवन-१५ शक्राग्नि-१६मित्राश्च १७ ॥
शक्रो १८ निरृति १९ स्तोयम् २०विश्वविरिञ्ची २१ हरि-२२ र्व्वसु-२३ र्व्वरुणः-२४ ।अजपदो २५ ऽहिब्रध्नः २६ पूषा २७ चेतीश्वराभानाम् ॥
* ॥
आसां गणा यथा ।“उग्रः पूर्व्वमघान्तकाः ११ । २० । २५ । १० ।२ । ध्रुवगणस्त्रीण्युत्तराणि स्वभू-१२ । २१ । २६ ।४ । र्व्वातादित्यहरित्रयं चरगणः १५ । ७ । १२ ।२३ । २४ । पुष्याश्विहस्ता ८ । १ । १३ । लघुः ।चित्रामित्रमृगान्त्यभम् १४ । १७ । ५ । २७ ।मृदुगणस्तीक्ष्णोऽहिरुद्रेन्द्रयुक् ९ । ६ । १८ । १९ ।मिश्रोऽग्निः सविशाखभः । ३ । १६ । शुभफलाःसर्व्वे स्वकृत्ये गणाः ॥
” * ॥
अधोमुखनक्षत्राणि यथा ।“अश्लेष-९ वह्नि-३ यम-२ पित्र्य-१० विशाख-१६युक्तम्पूर्व्वात्रयम् ११ । २० । २५ शतभिषा २४ चनवाप्युडूनि ।एतान्यधोमुखगणानि शिवानि नित्यंविद्यार्घ्यभूमिखननेषु च भूषितानि ॥
” * ॥
स्वनक्षत्रावधिनक्षत्राणां जन्मसम्पदादिकथनंयथा, --“जन्म सम्पद्विपत् क्षेमः प्रत्यरिः साधको वधः ।मित्रं परममित्रञ्च जन्मभाच्च पुनः पुनः ॥
सर्व्वमङ्गलकार्य्याणि त्रिषु जन्मसु कारयेत् ।विवादश्राद्धभैषज्ययात्राक्षौराणि वर्ज्जयेत् ॥
यात्रायां पथि बन्धनं कृषि विधौ सर्व्वार्थनाशोभवेत्भैषज्ये मरणं तथा सुनियतं दाहो गृहारम्भणे ।क्षौरे रोगसमागमो बहुविधः श्राद्धेऽर्थनाश-स्तथावादे बुद्धिविनाशनन्त्वरिभयं प्राप्नोत्यसौजन्मभे ॥
नक्षत्रोत्पन्नरोगेषु भोगादि यथा, --“जन्माधाने निधनभे प्रत्यरौ च विपत्करे ।यदि व्याधिः समुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा ॥
कृत्तिकासु यदा व्याधिर्नृणाञ्च प्रतिपद्यते ।नवरात्रं भवेत् पीडा त्रिरात्रं रोहिणीषु च ॥
मृगशीर्षे पञ्चरात्रमार्द्रायां मुच्यतेऽसुभिः ॥
पुनर्व्वसौ तथा पुष्ये सप्तरात्रं विधीयते ।नवरात्रं तथाश्लेषे मासमेकं मघासु च ॥
द्बौ मासौ पूर्व्वफल्गुन्यामुत्तरासु त्रिपञ्चकम् ।हस्तेषु सप्तमे मोक्षश्चित्रायामर्द्धमासकम् ॥
मासद्बयं तथा स्वात्यां विशाखे दिनविंशतिम् ।मैत्रे चैव दशाहानि ज्येष्ठायामर्द्धमासकम् ॥
मूले न जायते मोक्षः पूर्व्वाषाढे त्रिपञ्चकम् ।उत्तरा दिनविंशत्या श्रवणे द्वौ च मासकौ ॥
धनिष्ठायामर्द्धमासं वारुण्याञ्च दशाहकम् ।न च भाद्रपदे मोक्ष उत्तरासु त्रिपञ्चकम् ॥
रेवत्यां दिनविंशत्या चाहोरात्रं तथाश्विनी ।प्राणैर्व्विमुच्यते नित्यं भरण्यां नात्र संशयः ॥
कौशिकेन सदादिष्टा नक्षत्रव्याधिसम्भवाः ।नक्षत्रे प्रतिकर्त्तव्यं नक्षत्रपथजानता ॥
”नक्षत्रचतुर्भागबोधकानि चत्वारि नामाद्यक्ष-राणि यथा । अ इ उ ए ३ । ओ व वि वु ४ ।वे वो क कि ५ । कु घ ङ छ ६ । के को ह हि ७ ।हु हे हो ड ८ । डि डु डे डो ९ । म मिमु मे १० । मो ट टि टु ११ । टे टो प पि १२ ।पु ष ण ठ १३ । पे पो र रि १४ । रु रे रोत १५ । ति तु ते तो १६ । न नि नु ने १७ ।नो य यि यु १८ । ये यो भ भि १९ । भु ध फढ २० । भे भो ज जि २१ । जु जे जो ख । ०अभिजित् । खि खु खे खो २२ । ग गि गुगे २३ । गो श शि शु २४ । शे शो द दि २५ ।दु थ झ ञ २६ । दे दो च चि २७ । चु चेचो ल १ । लि लु ले लो २ । ऋ ऌ युक्त-श्चाकारयुक्तेन ज्ञेयः । ह्नस्वेन दीर्घो ज्ञेयः ।तालव्यशकारेण दन्त्यसकारो ज्ञेयः ।” इतिज्योतिस्तत्त्वम् ॥