| YouTube Channel

नकारः (nakAraH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नकारः
noun
वर्णमालायाः विंशतितमः वर्णः तवर्गस्य अन्तिमं व्यञ्जनञ्च।
"नकारस्य उच्चारणं दन्तनासिकयोः भवति।"
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
नकारः व्यञ्जनवर्णभेदः तवर्गीयपञ्चमवर्णः अस्योच्चारण-स्थानं दन्तमूलं नासिका च । “दन्त्याऌतुलसाः स्मृताः”“अमोऽनुनासिका नह्रौ” इति च शिक्षोक्तेः । तस्योच्चारणेआभ्यन्तरप्रयत्नः जिह्वाग्रेण दन्तमूलस्य सम्यक्स्पर्शः । अत-एव व्यञ्जनानां स्पर्शवर्णत्वव्यवहारः । बाह्यप्रयत्नाश्च संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च “खयां यमाः खयः + क पौ विसर्गःस्वर एव च । एते श्वासानुप्रदाना अघोषाश्च विवृण्वते ।कण्ठम्, अन्ये तु घोषाः स्युः संवारा नादभागिनः ।अयुग्मा वर्गयमगा यणश्चाल्पासवः स्मृताः” शिक्षाअस्य वाचकशब्दा वर्णामिधनातन्त्रे उक्ता यथा“नो गर्जिनी क्षमा सौरिर्वारुणी विश्वपावनी । मेषश्चसविता नेत्रं दन्तुरो नारदोऽञ्जनः । ऊर्द्ध्वगामी द्वि-रण्डश्च वामपादाङ्गुलेर्नखः । वैनतेयः स्तुतिर्वत्मभवाऽनर्वानिरागमः । वामनो ज्वालिनी दीर्घो निरीहः सुगति-र्वियत् । शब्दात्मा दीर्घघोणा च हस्तिनापुरमेचकौ ।गिरिनायकनीलौ च शिवोऽनादिर्महामतिः” ।अस्य ध्यानं यथा “ध्यानमस्य नकारस्य वक्ष्यते शृणुभाविनि! । दलिताञ्जनवर्णाभां ललज्जिह्वां सुलो-चनाम् । चतुर्भुजां कोटराक्षीं चारुचन्दनचर्चिताम् ।कृष्णाम्बरपरीधानामीषद्धास्यमुखीं सदा । एवं ध्यात्वानकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत्” तत्स्वरूपं यथा“नकारं शृणु चार्वङ्गि । कोटिविद्युल्लताकृतिम् । पञ्च-देवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली । पञ्चप्राणात्मकंवर्णं हृदि भावय पार्वति!” कामधेनुतन्त्रम् ।मातृकावर्णन्यासे अस्य वामपादाङ्गुलिनखे न्यास्यता ।काव्यादौ प्रथमप्रयोगे फलं यथा “दोधः सौख्यं मुदंनः” वृ० व० ढीकोक्तम् ।धातुपाठे ये णादितया पठितास्ते प्रयोगकाले नादि-पूर्वका भवन्ति, सति निमित्ते पुनर्णत्वमापद्यन्ते । ये चनादितया पठितास्ते न णत्वमापद्यन्ते इति विवेकः ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ओ लडि उत्क्षेपणे”@} 2 अत्र ओकारः इत्संज्ञक इति चान्द्रा आहुः।
धात्ववयव एव ओकार इति क्षीरस्वामिप्रभृतयः।
‘उलडि’ इति पठित्वा ‘उलण्डयति’ इति केचिदु- दाहरन्ति।
एवं बहुधा विप्रतिपत्तिरत्र।
ओकारो धात्ववयव इत्यभ्युपगत्या- स्माभिः पूर्वं 3 ओलण्डक इत्यादीनि रूपाणि ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिक- सन्नन्ताच्च प्रदर्शितानि।
ओकार इत्संज्ञक इति पक्षे-लण्डकः-ण्डिका इत्यादीनि रूपाणि यथासम्भवं स्वयमेवोह्यानि।
‘अनित्यण्यन्ताः चुरादयः’ इत्याश्रित्य ओकारेत्त्वपक्षे ‘ओदितश्च’ 4 इति निष्ठानत्वे लण्ड्नः इत्यपि निष्ठायां प्रदर्शयन्ति।
“दौर्गास्तु क्ते लण्डिन इत्युदाजह्रुः
तच्च पापात् पापीयः।
अव्यवहितस्य 5 नत्वात्” इति क्षीरस्वामी।
युक्तं चैतत्
अन्यथा विन्नादिवत् विदित इत्यत्रापि निष्ठातकारस्य नकारः स्यात्
इत्यलमत्राधुना।
‘ओलण्डितमिवापश्यत् उग्रं समरताण्डवम्’ 6 ‘ओलण्डिताद्रिरपि जालितदिव्यधामा--’ 7 इत्यादिषु ओकारो धात्वयव इत्येव प्रयोगा उपलभ्यन्ते इत्यपीहावधेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४६७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१५४२। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१३८)
04
=>
 (८-२-४५)
05
=>
 (निष्ठातकारस्यैव)
06
=>
 (यादवाभ्युदयः- १६-६४)
07
=>
 (धातुकाव्यम्-३-१४)