ध्वज (dhvaja)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ध्वज r. 1st cl. (ध्वजति) also (इ) ध्वजि r. 1st cl. (ध्वंजति) To go,  to move.
भ्व० पर० सक० सेट् ।

 ध्वज mn.  (-जः-जं)
	 1. A flag or banner.
	 2. A mark,  a sign or symbol.
3. The penis.
	 4. The upper part of a skull carried on a stick,  as
a penance for the murder of a Brāhman. 
	 5. A house situated to
the east of any object.
	 6. A flag-staff.  
	 7. (In Prosody, ) An Iam-
bic.
	 m.
  (-जः)
	 1. A distiller.
	 2. Pride.
	 3. Hypocrisy,  fraud.
 E.
  ध्वज
to go,  affix अच् ।

Capeller Eng

English

 ध्वज॑ m.
  (n. ) banner,  standard,  flag,  sign of any trade, 
mark,  emblem,  symbol,  characteristic
 the ornament of (—°).

Yates

English

 ध्वज (जः-जं)
m.
  n.
  A flag,  a banner, 
a mark
 a flag-staff
 a skull
carried on a stick for penance
an iambic
 penis.
m.
  A distil-
ler
 pride
 fraud,  hypocrisy.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ध्वज 	-	 dhvaja 	-	 m.
  	-	 flag
पिशुन 	-	 pizuna 	-	 n.
  	-	 flag  [ computer ]
व्यञ्जक 	-	 vyaJjaka 	-	 n.
  	-	 flag  [ computer ]
पताका 	-	  patAkA 	-	 f.
  	-	 flag
कदली 	-	  kadalI 	-	 f.
  	-	 flag
जयन्ति 	-	  jayanti 	-	 f.
  	-	 flag
वैजयन्ती 	-	  vaijayantI 	-	 f.
  	-	 flag
वैजयन्तिका 	-	  vaijayantikA 	-	 f.
  	-	 flag
केनु 	-	  kenu 	-	 m.
  	-	 flag
कन्दल 	-	  kandala 	-	 m.
  	-	 flag
केतु 	-	  ketu 	-	 m.
  	-	 flag
द्रप्स 	-	  drapsa 	-	 m.
  	-	 flag
ध्वजपट 	-	  dhvajapaTa 	-	 m.
  	-	 flag
पताकिन् 	-	  patAkin 	-	 m.
  	-	 flag
प्रतीनाह 	-	  pratInAha 	-	 m.
  	-	 flag
वैजयन्त 	-	  vaijayanta 	-	 m.
  	-	 flag
शूल 	-	  zUla 	-	 m.
 n.
  	-	 flag
पताकांशुक 	-	  patAkAMzuka 	-	 n.
  	-	 flag
ललाम 	-	  lalAma 	-	 n.
  	-	 flag
ललामन् 	-	  lalAman 	-	 n.
  	-	 flag

 
   ध्वज   dhvaja   m.
   flag   
   ध्वज   dhvaja   m.
   banner    
   ध्वज  dhvaja  m.
   particular kind of kramapATha  
   ध्वज  dhvaja  m.
   characteristic   
   ध्वज  dhvaja  m.
   skull carried on a staff  
   ध्वज  dhvaja  m.
   hypocrisy   
   ध्वज  dhvaja  m.
   place prepared in a peculiar way for building an iambic  
   ध्वज  dhvaja  m.
   distiller or vendor of spirituous liquors   
   ध्वज  dhvaja  m.
   standard  
   ध्वज  dhvaja  m.
   mark   
   ध्वज  dhvaja  m.
   standard (banner)  
   ध्वज  dhvaja  m.
   pride   
   ध्वज  dhvaja  m.
   emblem  
   ध्वज  dhvaja  m.
   organ of generation   
   ध्वज  dhvaja  m.
   arrogance  
   ध्वज  dhvaja  m.
   sign   
   ध्वज  dhvaja  m.
   ensign  
   ध्वज  dhvaja  m.
   ornament of   
   ध्वज  dhvaja  m.
   attribute of a deity  
   ध्वज  dhvaja  m.
   sign of any trade and the business there carried on   
   ध्वज  dhvaja  m.
   flag-staff     
            

Wilson

English

 ध्वज r. 1st cl. (ध्वजति) also (इ) ध्वजि r. 1st cl.
(ध्वंजति) To go,  to move.

 ध्वज
mn.  (-जः-जं)
1 A flag or banner.
2 A mark,  a sign or symbol.
3 The penis.
4 The upper part of a skull carried on a stick,  as a penance for the murder of
a Brahman. 
5 A house situated to the east of any object.
6 A flag-staff.  
7 (In Prosody, ) An Iambic.
m.
  (-जः)
1 A distiller.
2 Pride.
3 Hypocrisy,  fraud.
E.
  ध्वज to go,  affix अच्.

Apte

English

ध्वजः [dhvajḥ],  [ध्वज्-अच्]

A flag,  banner,  standard,  ensign
 R.*
  7.4
17.32
 आरोहति न यः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा Pt.*
  1.26
 ध्वजं चक्रे च भगवानुपरि स्थास्यतीति तम् Mb.
 

A distinguished or eminent person,  the flag or ornament (at the end of comp.
 )
 as in कुलध्वजः 'the head,  ornament,  or distinguished person of a family'.

A flagstaff. 

A mark,  emblem,  sign,  a symbol
 वृषभ˚,  मकर˚ &c.
 

the attribute of a deity.

The sign of a tavern. 

The sign of a trade,  any trademark.

The organ of generation (of any animal,  male or female).

One who prepares and sells liquors
 Ms.*
  4.85
 सुरापाने सुराध्वजः Ms.

A house situated to the east of any object.

Pride.

Hypocrisy.

A skull carried on a staff (as a mark of ascetics) or as a penance for the murder of a Brāhmaṇa
 see खट्वाङ्ग.

(In prosody) An iambic foot. (ध्वजीकृ to hoist a flag
 (fig. ) to use as a plea or pretext.)

part of a sword
 श्रेष्ठखड्गाङ्गयोरपि Nm.  Comp.
   -अंशुकम्,  -पटः,  -टम् a flag
 तमाधूतध्वजपटं व्योमगङ्गोर्मिवायुभिः R.*
  12.85. -आरोपणम्,  -आरोहणम् raising a flag. -आरोहः a kind of ornament on a flag
 काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः । अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त ध्वजारोहा सहस्रशः ॥ Mb.
 *  6.16.12. (v. l. ).-आहृत a.
  seized on the battle-field
 Ms.*
  8.415.-उच्छ्रयः hypocrisy
 Mb.
 *  3.3/3.1. -उत्थानम् a festival in honour of Indra.  -गृहम् a room in which banners are kept. -द्रुमः the palm tree. -प्रहरणः air,  wind. -भङ्गः,  -पातः inability to beget children.  -यन्त्रम् any contrivance to which a flag-staff is fastened. -यष्टिः a flag-staff
 संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः Ms.*
  9.285.

Apte 1890

English

 ध्वजः [ध्वज्-अच्] 1 A flag,  banner,  standard,  ensign
 R. 7. 40
 17. 32
 Pt. 1. 26. 
2 A distinguished or eminent person,  the flag or ornament (at the end of comp.)
 as in कुलध्वजः ‘the head,  ornament,  or distinguished person of a family.’ 
3 A flag-staff. 
4 A mark,  emblem,  sign,  a symbol
 वृषभ°,  मकर° &c. 
5 The attribute of a deity. 
6 The sign of a tavern. 
7 The sign of a trade,  any trademark. 
8 The organ of generation,  (of any animal,  male or female). 
9 One who prepares and sells liquors. 
10 A house situated to the east of any object. 
11 Pride. 
12 Hypocrisy. 
13 A skull carried on a staff (as a mark of ascetics). 
14 (In prosody) An iambic foot. (‘ध्वजीकृ to hoist a flag
 fig. to use as a a plea or pretext). 
Comp. 
अंशुकं,  
पटः,  
टं a flag
 R. 12. 85. 
आहृत a. seized on the battle-field. 
उत्थानं a festival in honor of Indra. 
गृहं a room in which banners are kept. 
द्रुमः the palm tree. 
प्रहरणः air,  wind. 
भंगः 
पातः inability to beget children. 
यंत्रं any contrivance to which a flag-staff is fastened. 
यष्टिः a flag-staff
 Ms. 9. 285. 

Monier Williams Cologne

English

 ध्वज॑ m.
  (n.  only,  Hariv.
  9245 and g. अर्धर्चादि
 fr.
  2. ध्वज्) a banner,  flag,  standard (ifc.  f(आ). ),  RV.
   &c.
   &c.
  

 a flag-staff,  W.
 

 mark,  emblem,  ensign,  characteristic,  sign,  MBh.
  
 Hariv.

 attribute of a deity (cf.   मकर-,  वृषभ- &c.
  )

 the sign of any trade (esp.   of a distillery or tavern) and the business there carried on Mn.
   iv,  85

 a distiller or vendor of spirituous liquors,  L.
 

 (ifc. ) the ornament of (e.g. कुल-ध्वज),  L.
 

 the organ of generation (of any animal,  male or female),  Suśr.
 
 L.
  (cf.   पुं-,  स्त्री-)

 a skull carried on a staff (as a penance for the murder of a Brāhman,  W.
 
 as a mark of ascetics and Yogīs,  MW.
  )

 N.
  of a tree (=  -वृक्ष),  Cat.
 

 a place prepared in a peculiar way for building,  L.
  (in pros.) an iambic

 (in Gr.
 ) a partic.  kind of Krama-pāṭha

 (in astrol.
 ) N.
  of a Yoga

 pride,  arrogance,  hypocrisy,  L.
 

 N.
  of a Grāma,  Pāṇ.
  iv,  2,  109,  Sch.

Monier Williams 1872

English

 ध्वज,  अस्,  rarely अम्,  n. (connected with rt.
1. ध्वज् and perhaps with rt. 1. धू),  a banner, 
standard,  flag-staff,  flag,  ensign,  pennon
 (meta-
phorically) a distinguished or eminent personage
(e. g. कुल-ध्वज,  the head or ornament of a
family)
 a mark,  emblem,  sign,  symbol,  character-
istic mark [cf. कज्जल-ध्°,  धर्म-ध्°,  धूम-
ध्°,  धूलि-ध्°,  वृषभ-ध्°,  &c.]
 the attribute
of a deity
 the sign of any trade
 the sign of
a distillery or of a tavern [cf. सुरा-ध्°]
 the
business there carried on
 the penis &c.,  the organ
of generation (of any animal,  male or female)
 a
skull carried on a staff as a mark of ascetics and
Yogis
 a house situated to the east of any object
a place prepared in a peculiar way for building
 (in
prosody) an iambic
 (in Vedic grammar) N. of a
peculiar kind of Krama-pāṭha
 (in astronomy) N.
of a Yoga
 N. of a Grāma situated towards the
north
 (अस्),  m. one who prepares or sells spirituous
liquors
 (according to some) pride,  hypocrisy.
—ध्वज-गृह,  अम्,  n. a room in which banners
are kept or from which flags wave.
—ध्वज-ग्रीव, 
अस्,  m. ‘having a neck erect as a banner, ’ N. of a
Rakṣas.
—ध्वज-द्रुम,  अस्,  m. the palm tree
(used for making flag-staffs,  = ताल).
—ध्वज-न-
वमी,  f.,  N. of a particular festival.
—ध्वज-पट, 
अस्,  m. ‘banner-cloth, ’ the cloth of the flag,  a flag.
—ध्वज-प्रहरण,  अस्,  m. ‘striking banners or
flags, ’ air,  wind,  gale.
—ध्वज-भङ्ग or ध्वज-
पात,  अस्,  m. ‘fall or impotence of the male organ, ’
inability to procreate children
 fracture or fall of a
banner.
—ध्वज-यन्त्र,  अम्,  n. ‘banner-instru-
ment, ’ any contrivance to which a flag-staff is fastened.
—ध्वज-यष्टि,  इस्,  f. a flag-staff.
—ध्वज-राजिन्, 
ई,  इनी,  इ,  displaying flags or ensigns.
—ध्वज-वत्, 
आन्,  अती,  अत्,  decorated or adorned with flags
 having
a mark or sign,  bearing the mark of a criminal, 
branded
 (आन्),  m. an ensign,  a standard-bearer
 a
distiller,  a vendor of spirituous liquors
 a Brāhman
who having slain another carries the skull of the
murdered man with him to places of pilgrimage by
way of penance
 (अती),  f.,  N. of a divine female
N. of a divine attendant of a Bodhi-sattva.
—ध्वज-
स्तम्भ,  अस्,  m. a flag-staff.
—ध्वजांशुक (°ज-
अं°),  अम्,  n. ‘banner-cloth, ’ a flag.
—ध्वजाग्र-
केयूर (°ज-अग्°),  अम्,  n. ‘the ring on the top of a
standard, ’ N. of a kind of abstract contemplation
(among Buddhists).
—ध्वजाग्र-निशा-मणि (°ज-
अग्°),  इस्,  m. ‘the moon (night-jewel) of the standard-
top, ’ N. for a peculiar method of numeration.
—ध्वजाग्र-वती (°ज-अग्°),  f. ‘furnished with a
standard-top, ’ N. for a mode of reckoning.
—ध्व-
जारोह,  probably a wrong reading for गजारोह, 
q. v.
—ध्वजाहृत (°ज-आह्°),  अस्,  आ,  अम्,  robbed
or taken possession of at the standard,  i. e. on the
battle-field.
—ध्वजी-करण,  अम्,  n. raising a
standard,  hoisting a flag
 making anything a plea, 
setting up as a claim or right.
—ध्वजी-कृ,  cl. 8.
P. A. -करोति,  -कुरुते,  -कर्तुम्,  to set up a standard, 
hoist a flag
 to use as a mark,  sign,  or pretext.
—ध्वजी-कृत्य,  ind. having raised a standard
having made a plea or pretext.
—ध्वजोच्छ्राय
(°ज-उच्°),  अस्,  m. erecting a banner
 erection of the
male organ.
—ध्वजोत्थान (°ज-उत्°),  अम्,  n.
‘erection of a flag, ’ a festival in honour of Indra, 
the twelfth day of the light half of the month
Bhādra.

Macdonell

English

 ध्वज dhvaj-á,  m.
  banner,  flag,  ensign
 token,  🞄symbol
 liquor-sellerʼs sign: -paṭa,  m.
  flag
 🞄-yaṣṭi,  f.
  flag-staff
 -vat,  a.
  adorned with 🞄flags
 branded
 m.
  distiller,  liquor-seller
 🞄standard-bearer.

Benfey

English

 ध्वज ध्वज,  m.
  and n.
 
 1. A flag
or banner,  Rām.  2,  67,  26.
 2. A mark,  a
symbol,  MBh. 1,  1511.
 3. A distiller's
flag,  Man 4,  85.
 4. The penis,  Suśr.
2,  114,  9.
 -- Comp.
  उद्-पताक-ध्वज, 
adj.
  with raised flags and banners, 
Rājat. 5,  465.
कपि-,  m.
  a name of
Arjuna,  Bhag. 1,  20.
कुश-,  m.
  a pro-
per name,  Rām.  1,  71,  13.
गरुड-, 
m.
  a name of Viṣṇu,  MBh. 2,  30. गो
-वृष-,  m.
  a name of Śiva,  Arj. 3,  44.
ज्वाला-,  m.
  fire,  Rājat. 4,  41.
ताल-, 
m.
  1. a name of Balarāma,  MBh. 9, 
2139. 2. the name of a mountain, 
Śatr. 1,  50.
तिमि-,  epithet of the
demon Śambara,  Rām.  2,  8,  12 Gorr.
धर्म-,  1. adj.
  one who displays the
flag of virtue,  a hypocrite,  Bhāg. P.
3,  32,  39. 2. m.
  a proper name,  9,  13, 
19.
पार-,  m.
  pl. standards come from
an opposite shore (i. e. from Ceylon), 
Rājat. 3,  78.
मकर-,  m.
  the god of
love.
महिष-,  m.
  Yama.
वृषभ-, 
m.
  a name of Śiva,  Chr. 48,  11.
सीर-, 
m.
  Janaka,  Mahāv. 5,  9.
सुरा-,  n.
 
a tavern flag.
स्मर-, 
 I. m.
  1. any
musical instrument. 2. a fabulous fish, 
the makara. 3. the penis.
 II. f.
  जा, 
bright moonlight.
 III. n.
  the vulva.

Apte Hindi

Hindi

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
"ध्वज,  झण्डा,  पताका,  वैजयन्ती"

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
"पूज्य या प्रमुख व्यक्ति,  झंडा या भूषण"

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
वह बांस जिसमें झण्डा लहराता है।

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
"चिह्न,  निशान,  लक्षण,  प्रतीक"

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
देवता की उपाधि

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
पथिकाश्रम का चिह्न

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
व्यवसाय का चिह्न- व्यवसाय लक्षण

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
जननेन्द्रिय

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
कलाल

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
किसी वस्तु से पूर्व की ओर स्थित घर

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
घमंड

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज् +  अच्
पाखंड

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज्+अच्
खड्ग का एक भाग

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज्+अच्
झंडा

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज्+अच्
 पूज्य व्यक्ति

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज्+अच्
ध्वजा की यष्टि

ध्वजः
पुं*
  - ध्वज्+अच्
"चिह्न,  प्रतीक"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪತಾಕೆ /ಬಾವುಟ
निष्पत्तिः - > ध्वज (गतौ) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > ध्वजति
प्रयोगाः - > "ध्वजेषु नागेषु रथेषु वाजिषु क्षणेन तस्थौ सुरसैन्यजं रजः"
उल्लेखाः - > कुमा० १४-३४
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿಹ್ನೆ /ಗುರುತು
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಖಟ್ವಾಂಗ /ಪರಮೇಶ್ವರನ ಒಂದು ಆಯುಧ
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಶ್ನ /ಪುರುಷರ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಮಾರುವವನು
विस्तारः - > "ध्वजः स्यात् शौण्डिके पुमान् । न स्त्रियां तु पताकायां खट्वाङ्गे मेढ्रचिह्नयोः"-मेदि० ।
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಮನೆ
विस्तारः - > "ध्वजः पूर्वदिशो गृहे । शिश्ने चिह्ने पताकायां खट्वाङ्गे शौण्डिकेऽपि च" - हेम० ।
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಾವುಟದ ಕೋಲು
ध्वज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಒಂದು ವಸ್ತು

L R Vaidya

English

 Dvaja {% (I) m.n. %} A flag,  a banner,  a standard,  R.vii.40
 (the word is used in this sense at the end of compounds to indicate high or distinguished position,  e.g. कुलध्वज ‘the flag or ornament of a family’).

 Dvaja {% (II) m. %} 1. A flag-staff
a mark,  a sign,  a symbol,  e.g. वृषभध्वज
the attribute of a deity
the sign of a tavern,  any trademark
the organ of generation (of any animal male or female)
a liquor-shop-keeper
pride
a house situated to the east of any object.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

ललामन्
क्ली
ललामन्,  हयपुच्छ,  ध्वज,  पुण्ड्र,  शैल,  वेष,  धामन्,  भूषा
हयपुच्छे ध्वजे पुण्ड्रे शैले पुंसि गुणाधिके ।
वेषे धामनि भूषायां ललामेत्युत्तमैः स्मृतम् ॥ २७ ॥
verse 1.1.1.27
page 0002

केतु
पु
केतु,  ग्रहविशेष,  ध्वज
केतुर्ग्रहविशेषः स्याद्ध्वजे केतुरुदाहृतः ।
verse 2.1.1.27
page 0009

Indian Epigraphical Glossary

English

 dhvaja (CII 3),  banner or standard as distinguished from
lāñchana or crest. Cf. cihna (Ep. Ind.,  Vol. XXXIV,  pp. 135 ff.).

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  ध्वज्
मूलधातुः:
   ध्वज
धात्वर्थः:
  गतौ
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  ध्वजति

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 ध्वज m. *Schnapsbrenner,  S I,  430,  1
 448,  11 [Ko. erklärt aber mit तिलंतुद!]. — °f. (आ) Flagge,  I,  501,  14 v.u. (Ko. in जयध्वजा)
 616,  14 (Ko.)
 II,  21,  15 v.u. (Ko.).

Sanskrit Tibetan

Tibetan

mkha' yi snye ma
ध्वज

rgyal mtshan
ध्वज

khri rkang
ध्वज

rgyal mtshan
१) केतु २) ध्वज ३) पताका ४) ललाम ५) शकुन

mchog gi rgyal mtshan
ध्वज

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वैजयन्ती पुनः केतुः पताका केतनं ध्वजः ।
-wordlist-
 
वैजयन्ती (स्त्री),  केतु (पुं),  पताका (स्त्री),  केतन (क्ली),  ध्वज (पुंक्ली)

--source--
 
कल्यपालः सुराजीवी शौण्डिको मण्डहारकः ।
वारिवासः पानवणिग्ध्वजो ध्वज्यासुतीबलः ॥ ९०१ ॥
-wordlist-
 
कल्यपाल (पुं),  सुराजीविन् (पुं),  शौण्डिक (पुं),  मण्डहारक (पुं),  वारिवास (पुं),  पानवणिज् (पुं),  ध्वज (पुं),  ध्वजिन् (पुं),  आसुतीवल (पुं)

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
ध्वजः पताकादण्डोऽपि झम्पानं याप्ययानवत् ।
-wordlist-
 
ध्वज (पुं),  पताकादण्ड (पुं),  झम्पान (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

वैजयन्ती
वैजयन्ती,  पताका,  केतु,  केतन,  ध्वज
वैजयन्ती पताका च केतुः स्यात्केतनं ध्वजः ।
verse 2.1.1.458
page 0053

ललाम
ललाम,  भूषा,  लाङ्गूल,  प्रधान,  शृङ्ग,  प्रभाव,  पुण्ड्र,  ध्वज,  लक्ष्म,  तुरङ्ग
भूषायां लाङ्गूले प्रधानशृङ्गप्रभावपुण्ड्रेषु ।
ध्वजलक्ष्मतुरङ्गेषु च नवसु ललामं प्रचक्षते प्राज्ञाः ॥ ८५५ ॥
verse 5.1.1.855
page 0098

नाममाला

Sanskrit

ध्वज,  पताका,  केतु,  चिह्न,  वैजयन्ती
ध्वजं पताका केतुश्च चिह्नं तद्वैजयन्त्यपि ।
तत्तदन्तो झषाद्यादिः शम्भोर्विघ्नकरः स्मरः ॥ ८४ ॥
verse 0.1.1.84
page 0043

Vedic Reference

English

 Dhvaja occurs twice in the Rigveda^1 in the sense of ‘banner’
used in battle. It is characteristic of Vedic fighting that in
both passages reference is made to arrows being discharged and
falling on the banners.
1) vii. 85,  2
 x. 103,  11. In Epic
warfare banners are of vast importance
-e.g.,  Rāmāyaṇa,  ii. 67,  26
 they were
attached to a pole on the chariot, 
Mahabhārata,  vii. 3332,  etc. The army
was called dhvajinī,  ‘bannered host, ’
ibid.,  i. 2875,  etc.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ध्वज,  गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) वकारयुक्तः । ध्वजति । इति दुर्गा-दासः ॥

 ध्वज,  इ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परंसकं-सेट् । इदित् ।) वकारयुक्तः । इ,  ध्वञ्ज्यते ।इति दुर्गादासः ॥

 ध्वजः,  पुं,
   (ध्वजोऽस्त्यस्येति । ध्वज + अर्शआदि-त्वादच् ।) शौण्डिकः । इति मेदिनी । जे,  १० ॥
(यथा,  मनुः । ४ । ८५ ।“दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः ।दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥
”)

 ध्वजः,  पुं क्ली,
   (ध्वजति उच्छ्रितो भवतीति । ध्वज +पचाद्यच् ।) पतका । (यथा,  पञ्चतन्त्रे । १ । ३२ ।“किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा ।आरोहति नयः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा ॥
”)खट्वाङ्गम् । मेढ्रम् । (यथा,  सुश्रुते चिकित्सित-स्थाने १९ अध्याये ।“विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्र्मासैः क्षीयते ध्वजः ॥
”)चिह्नम् । इति मेदिनी । जे,  ११ ॥
 (यथा, महाभारते । १ । ३३ । १७ ।“तं वव्रे वाहनं विष्णुर्गरुत्मन्तं महाबलम् ।ध्वजञ्च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यतीति तम् ॥
”)गर्व्वः । दर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥
 पूर्व्वदिशोगृहम् । इति हेमचन्द्रः ॥
 पताकादण्डः । तत्-पर्य्यायः । केतनम् २ । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
(यथा,  महाभारते । ७ । २७ । ६ ।“ततोऽर्ज्जुनः सुशर्म्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः ।ध्वजं धनुश्चास्य तथा क्षुराभ्यां समकृन्तत ॥
”)ध्वजयुक्तिर्यथा,  --“सेनाचिह्नं क्षितीशानां दण्डो ध्वज इति स्मृतः ।सपताको निष्पताकः स ज्ञेयो द्बिविधो बुधैः ॥
पताका सार्द्धदैर्घ्येण दण्डस्तु पृथिवीभुजाम् ।सपताकध्वजस्याग्रे यदा हस्तं परिन्यसेत् ॥
जयहस्तो ध्वजो नाम नैनं सामान्यमर्हति ।वंशोऽथ वाकुलः शालः पालाशश्चाम्पकस्तथा ॥
नैपो नैम्बोऽथवा दण्डस्तथा वैराजवारणः ।अवद्धादिकसंज्ञानां वर्णरूपप्रकाशितः ॥
सर्व्वेषाञ्चैव वंशस्तु दण्डः सम्पत्तिकारकः ॥
”अ क च ट त प य शाः ॥
“प्रतापाय पताकास्तु अष्टावेव प्रकाशिताः ।पञ्चहस्तायता हस्तपरिणाहा जयाभिधा ॥
जया च विजया भीमा चपला वैजयन्तिका ।दीर्धा विशाला लोला च ज्ञेया हस्तैकवृद्धितः ॥
परिणाहे पादवृद्धिरथ वर्णस्य निर्णयः ।रक्तः श्वेतोऽरुणः पीतश्चित्रो नीलोऽथ कर्वुरः ॥
कृष्णश्चेति पताकानां वर्णरूपप्रकाशितः ।अवद्धादिकसंज्ञानामष्टानामष्टकत्रयम् ॥
कलसो दर्पणश्चन्द्रः पद्मकोषो यथाक्रमम् ।ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातीनां संप्रकाशितः ॥
गजादियुक्ता सा प्रोक्ता जयन्ती सर्व्वमङ्गला ।गजः सिंहो हयो द्बीपी चतुर्णां पृथिवी-भुजाम् ॥
हंसादियुक्ता विज्ञेया राज्ञां सैवाष्टमङ्गला ।हंसः केकी शुकश्चासो ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् ॥
चामरादिसमायुक्ता सा ज्ञेया सर्व्वबुद्धिदा ।चामरश्चासपक्षाणि चित्रवस्त्रं तथा सितम् ॥
चतुर्णां वेदनयनपक्षेन्दुगणितक्रमात् ।तदग्रे यदि विन्यस्तं पताकाद्वितयं भवेत् ॥
इयं हि सर्व्वतो भद्रा पताका चक्रवर्त्तिनः ।तद्बर्णः पूर्व्ववज्ज्ञेयः प्रमाणं विधिबोधितम् ॥
कानकं राजतं ताम्रं नानाधातुमयं क्रमात् ।कुम्भादिकं प्रशंसन्ति पताकाग्रे महीभुजाम् ॥
तत्रापि रत्नविन्यासो विधेयो राजतक्रमः ।चतुर्भिर्म्मकरास्याद्यैर्युक्ता चेत् सर्व्वसिद्धिदा ।तदा श्रेयस्करी नाम सा पताका विजायते ॥
मकरोऽथ गजः सिंहो व्याघ्रो वाजी मृगः शुकः ।शुचिश्चेति समुद्दिष्टमादित्यादिदशा भुवाम् ॥
इति प्रोक्तः पताकानां निर्णयः पृथिवीभुजाम् ॥
”अथ निष्पताकध्वजः ।“पूर्व्ववद्दण्डनियमस्तत्र दैर्घ्ये विशेषणम् ।दण्डः पक्षाणि पद्मञ्च कुम्भश्च विहगो मणिः ॥
निष्पताको ध्वजो राज्ञां षड्भिरेतैः सुसंस्थितैः ।जयः कपालो विजयः क्षेत्रन्तत्र शिवः क्रमात् ॥
राज्ञः पुरुषमानेन दण्डमानं प्रकीर्त्तितम् ।ऊर्द्ध्वाधःक्रमयोगेन तद्दण्डादिकमुच्यते ॥
केकी चासो मत्स्यरङ्कस्त्रिविधानां महीभुजाम् ।ध्वजाग्रेषु विधेयानि पक्षाणि श्रियमिच्छताम् ॥
पद्मः कुम्भश्च विहगो मणिश्चव यथाक्रमात् ।उपर्य्युपरितो धेयो निष्पताके महीभुजाम् ॥
अष्ट षोडश द्घात्रिंशच्चतुःषष्टिदलाम्बुजम् ।वृत्ताष्टदिग्दलैश्चाढ्यः कुम्भः सम्पत्तिकारकः ॥
हंसश्चासः शुकः केकी पक्षिणश्च यथाक्रमम् ।वज्रञ्च पद्मरागच्च नीलो वैदूर्य्यमेव च ॥
ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातीनां स्यात् यथाक्रमम् ।कनकं रजतं युग्मं द्बिविधानां महीभुजाम् ॥
निष्पताकध्वजाब्जादिनिर्म्माणे योग इष्यते ।पताका यदिहास्त्येका सर्व्वाग्रे योग्यवर्णिनी ॥
अयं ध्वजो विशालाख्यो विज्ञेयश्चक्रवर्त्तिनः ।तत्रैव चामरे योग्ये विज्ञेयाः सर्व्वसम्पदः ॥
इति राज्ञां समुद्दिष्टमन्येषां ध्वज उच्यते ।नोर्द्ध्वं विंशतिहस्तेभ्यो न चार्व्वाक् दशहस्तकात् ॥
हस्तहस्तैकसंवृद्ध्या ध्वजो दशविधो मतः ।सहस्राधिपमारभ्य यावत् स्यादयुताधिपः ॥
न सहस्राधिपान्न्यूनो ध्वजधारणमर्हति ।अपि कोटिपतेर्ज्ञेयो ध्वजो विंशतिहस्तकः ॥
तत्रापि वस्त्रवर्णादिनिर्णयः पूर्व्ववन्मतः ।स्थिरता चित्रता चेति निष्पताकध्वजे गुणौ ॥
यदेतदुभयं चिह्नमुभयोः संप्रकाशितम् ।तत्प्रमाणध्वजे ज्ञेयमप्रधाने न निर्णयः ॥
निष्पताकध्वजोद्देशः प्रोक्तोऽयं भोजभूभुजा ।एतद्विमृष्य मतिमान् चिरं सुखमवाप्नुयात् ॥
यो दम्भादथवाज्ञानाद्विलङ्घयति मानवः ।स विषीदति नश्येत तस्य कीर्त्तिः कुलं बलम् ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
 * ॥
मात्स्ये ।“घण्टावितानवरतोरणचित्रयुक्तंनित्योत्सवप्रमुदितेन जनेन सार्द्धम् ।यः कारयेत् सुरगृहं विधिवद्ध्वजाङ्कंश्रीस्तं न मुञ्चति सदा दिवि पूज्यते च ॥
”ध्वजयष्ट्यादिमानमाह हयशीर्षपञ्चरात्रम् ।“ध्वजवंशः प्रकर्त्तव्यो निर्व्रणः सगुणो दृढः ।तदूर्द्धं ताम्रजं चक्रं सूक्ष्मं कुर्य्याद्द्विजोत्तम ! ॥
प्रासादस्य च विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्त्तितम् ।ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां दिशि देशिकैः ॥
स्थापनीयाथ वायव्ये साम्प्रतं ध्वजमुच्यते ।पट्टकार्पासक्षौमाद्यैर्ध्वजं कुर्य्यात् सुशोभनम् ॥
एकवर्णं विचित्रं वा घण्टाचामरभूषितम् ।किङ्किणीजालकोपेतं वर्हिपत्रविभूषितम् ।शुक्लादिवर्णैर्विप्रादिः क्रमाद्बा कारयेत् ध्वजम् ॥
दण्डाग्राद्धरणीं यावत् हस्तैकं विस्तरेण तु ।महाध्वजन्तु विख्यातं सर्व्वकामप्रदं शुभम् ॥
ध्वजेन रहितो विप्र प्रासादस्तु वृथा भवेत् ।पूजाहोमादिकं सर्व्वं जपाद्यं यत् कृतं नरैः ॥
”शिवसर्व्वस्वे ।“देवेभ्यश्च गृहं दद्याद् वाहनैरुपशोभितम् ।तुरङ्गमेण सूर्य्यस्य हरस्य वृषचिह्नितम् ॥
विष्णवे गरुडाङ्कन्तु दुर्गायै सिंहचिह्नितम् ।कार्य्यं ध्वजपताकाढ्यमन्यथा न कथञ्चन ॥
”गरुडलक्षणमाह नारदपञ्चरात्रे ।“उपेन्द्रस्याग्रतः पक्षी गुडाकेशः कृताञ्जलिः ।सव्यजानुगतो भूमौ मूर्द्धादौ मणिमण्डितः ॥
पक्षिजङ्घो नराङ्घ्रिश्च तुङ्गनासो नराङ्गकः ।द्विबाहुः पक्षयुक्तश्च कर्त्तव्यो विनतासुतः ॥
”विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“प्रतिपाद्य द्बिजो दद्यात् ध्वजं त्रिदशवेश्मनः ।निर्दहत्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥
”इति प्रतिष्ठातत्त्वम् ॥
 * ॥
अथ ध्वजचिह्नविधिः ।“सिंहारूढा ध्वजे यस्य नृपस्य रिपुहा उमा ।द्वारस्था पूज्यते वत्स ! न तस्य रिपुजं भयम् ॥
कपिसंस्था महामाया सर्व्वशत्रुविनाशिनी ।वृषे यथेप्सितं दद्यात् कलसे श्रेय उत्तमम् ॥
हंसे विद्यार्थकामन्तु वर्हिणे सुतमिष्टदा ।गरुत्मगा महामाया सर्व्वरोगविनाशिनी ॥
महिषस्था महामारीः शमयेत् ध्वजसंस्थिता ।करिगा सर्व्वकार्य्येषु नृपैः कार्य्या त्रिशूलिनी ॥
पद्मस्था चर्च्चिका रौप्या धर्म्मकामार्थमोक्षदा ।प्रेतस्था सर्व्वभयहा नित्यं पशुनिपातनात् ॥
पूजिता देवराजेन्द्रनीलोत्पलकरावरा ।भवते सिद्धकामस्य चिह्नाग्रे संव्यवस्थिता ॥
गन्धपुष्पार्च्चितं कृत्वा वस्त्रहेमसुचर्च्चितम् ।फलशालियवसूचिबर्द्धमानषिभूषितम् ॥
शोभने उच्छ्रयेल्लग्ने पताकां वा मनोरमाम् ॥
चामरं कलसं शङ्खमातपत्रं वितानकम् ।भवते सिद्धकामस्य नृपस्य फलदायकम् ॥
नमो विश्वेश्वरि दुर्गे ! चामुण्डे चण्डहारिणि ! ।ध्वजं समुच्छ्रयिष्यामि वसोर्धारां सुखावहाम् ॥
”अथ ध्वजदानविधिः ।विश्वेश्वर उवाच ।“यद्येवं सा महाभागा ब्रह्मविष्णुपरापरा ।तदहं श्रोतुमिच्छामि ध्वजदानं विधानतः ॥
अगस्त्य उवाच ।यथा त्वं पृच्छसे वत्स ! तथा शुक्रेण ब्रह्मणि ।पृष्टः पूर्व्वं तथा तेन शम्भुगीतं प्रकाशितम् ॥
शुक्रस्य भावयुक्तस्य तदहन्ते महात्मनः ।कथयामि यथान्यायं ध्वजदानं महाफलम् ॥
शुक्र उवाच ।देव्या ध्वजप्रमाणन्तु विधिदत्तस्य लाञ्छनम् ।दीयते च यथा नाथ ! तदशेषं ब्रवीहि नः ॥
ईश्वर उवाच ।अण्डजं कृमिजं वापि ध्वजं केशविवर्ज्जितम् ।नवं समञ्च श्लक्ष्णञ्च प्रासादाद्दण्डवर्द्धितम् ॥
समं श्लक्ष्णं मृदुं शुभ्रं शैलं वा धातुजं हि वा ॥
तस्मिन् पटे लिखेत् सिंहं सर्व्वलक्षणलक्षितम् ।रोचना सह चन्द्रेण हेमलेखाद्यदूर्व्वया ॥
प्रासादाद्दोलमानन्तु क्षितिं विस्तरतः करम् ।ध्वजापादेन कर्त्तव्या दर्शयेद्दिक्षु देवताः ॥
सर्व्वा वाहनलाञ्छेन लाञ्छिताः सहजेन च ।किङ्किणीचामरोपेता घण्टादर्पणशोभिताः ॥
हुतहोमो महाप्राज्ञः सहकारदलान्वितान् ।महामङ्गलशब्देन देव्याः कुम्भान् प्रपूजयेत् ॥
सुगन्धपुष्पनैवेद्ययथाविभवविस्तरैः ।कन्यका ब्राह्मणान् भोज्य दधिपायसशर्करैः ॥
भूतानान्तु वलिं दत्त्वा तथा तमुपरोहयेत् ॥
सर्व्वकामानवाप्नोति विद्याधरपतिर्भवेत् ।मोदते विविधान् भोगान् सर्व्वविद्यार्थपारगः ॥
अथवा हैमं रौप्यं वा वार्क्षं पार्थिवशैलजम् ।कारयेन्मृगराजन्तु महाकरिमदापहम् ॥
महानखकरोत्खातमुक्ताफलपदप्रदम् ।एवंविधं ततः कृत्वा नवम्यां पूजयेच्छिवाम् ॥
सोपवासः शुचिर्दक्षः सर्व्वसङ्गविवर्ज्जितः ।कन्यकाः पूजयित्वा तु विप्रान् वेदविदस्ततः ॥
देव्या भक्ताः सदाचारास्त्रिकालहवने रताः ।ते यथाशक्तितस्तोष्पा ध्वजारोहणकर्म्मणि ॥
कन्या देव्या स्वयं प्रोक्ताः कन्यारूपा तुशूलिनी ।यावदक्षतयोनिः स्यात्तावद्देवी सुरारिहा ॥
द्विजो ब्रह्मा शिवो विष्णुः स्वकीयव्रतपालकः ।पूजितैस्तैः सदा शुक्र सर्व्वदेवास्तु पूजिताः ॥
दीनान्धकृपणानान्तु अन्नं देयन्तु शक्तितः ।यथा सर्व्वगता देवी तदुद्दिश्याक्षयं भवेत् ॥
नानाभक्ताक्षतदधिदूर्व्वातत्कणिकान्वितम् ।वलिं वै सर्व्वभूतेभ्यो दशदिक्षु निवेदयेत् ॥
वज्रघोणा तथा जप्त्वा अष्टविंशाक्षरापि वा ।सिंहं स्तम्भे समारोप्य सर्व्वमङ्गलशब्दितम् ॥
वेदध्वनिमहामन्त्रकालिकाचण्डिकापरम् ।न्यस्य सिंहं परं ध्यायेद्यादृशं पूर्व्वकल्पितम् ॥
एवन्तु वस्त्रसंवीतं सर्व्वाभरणभूषितम् ।देव्या महाध्वजं न्यस्य शेषाणामपि विन्यसेत् ॥
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राणां सोमसूर्य्यदिवौकसाम् ।ध्वजदानं महादानं सर्व्वदानोत्तमं मतम् ॥
यावन्नो दीयते शुक्र ! ध्वजः प्रासादमूर्द्धनि ।तावत्तु न भवेद्बत्स ! प्रासादो देववाञ्छितः ॥
शून्यध्वजं सदा भूता नानागन्धर्व्वराक्षसाः ।विद्रवन्ति महात्मानो नानावाधाञ्च कुर्व्वते ॥
तस्माद्देवगृहद्वारपुरपर्ष्वतपत्तने ।उच्छ्रिताः शान्तिकामाय ध्वजाः शुक्र ! सदाहिताः ॥
न हि चान्यद्ध्वजदानादुत्तमं भारते क्वचित् ।दानमिष्टञ्च पुष्टञ्च देव्या दीपन्तथैव च ॥
अनेन विधिना यस्तु ध्वजं शुक्र ! निवेदयेत् ।सर्व्वकामानवाप्नोति स नरः शिवतां व्रजेत् ॥
तस्य दर्शनसम्भाषादपि पापरता नराः ।विमुक्ताः सर्व्वपापेभ्यो दिवं यान्ति न संशयः ॥
राज्ञा चानेन विधिना देवीलाञ्छनरञ्जिताम् ।शङ्खचक्रवृषभार्क्षहंसवर्हिणवारणैः ।साचारो भक्तिमास्थाय ध्वजयष्टिं समुच्छ्रयेत् ।न तस्य सङ्गरे शुक्र ! व्याधयो न च वैरिणः ।नैव शस्त्रव्रणपीडा भवेच्छां स समुच्छ्रयेत् ॥
”इति देवीपुराणम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ध्वज गतौ भ्वा०
  पर०
  सक०
  सेट् । ध्वजति अध्वजीत् अध्वाजीत्दध्वाज अयमिदिदपि । धञ्जति अध्वञ्जीत् दध्वञ्जध्वञ्ज्यते ।

 ध्वज पु०
  ध्वज--अच् । १ शौण्डिके (शुण्डिकोपकरणभेदे)२ मेढ्रे ३ चिह्ने ४ खट्वाङ्गे मेदि० । ५ गर्वे ६ दर्पे चशब्दर० । ७ पूर्वदिक्स्थे गृहे हेमच० । ८ चतुष्कोणकारेवंशदण्डोपरिस्थे वस्त्रखण्डभेदे च विधानपा० ९ पता-कायां पु०
  न०
  अमरः । उक्तोभयवस्त्रयुक्ते १० दण्डभेदे चसामान्यतोऽस्य निर्माणप्रकारः युक्तिकल्पतरावुक्तो यथा“सेनाचिह्नं क्षितीशानां दण्डो ध्वज इति स्मृतः । स-पताको निष्पताकः स ज्ञेयो द्विबिधो बुधैः । पताकासार्द्धदैर्घ्येण लम्बा तु पृथिवीभुजाम् । सपताकध्वज-स्याग्रे तदा हस्तं परिन्यसेत् । जयहस्तोध्वजोनाम नैनंसामान्यमर्हति । वंशोऽथ जाङ्गलः शालः पालाशश्चा-म्पकस्तथा । नैपो नैम्बोऽथ वा दण्डस्तथा वैराजवारणः ।अबद्धादिकसंज्ञानां वर्णरूपप्रकाशितः । सर्षेपाञ्चैववंशस्तु दण्डः सम्पत्तिकारकः । अ क च ट त पयशाः । प्रतापाय पताकास्तु अष्टावेव प्रकाशिताः ।पञ्चहस्तायता हस्तपरिणाहा जयाभिधाः । जया ५च विजया ६ भीमा ७ चपला ८ वैजयन्तिका ९ । दीर्घा १०विशाला ११ लीला १२ च ज्ञेया हस्तैकवृद्धितः । परि-णाहे पादवृद्धिरथ वर्णस्य निर्णयः । रक्तः श्वेतोऽरुणःतीतश्चित्रोनीलोऽथ कर्तुरः । कृष्णश्चेति पताकानां वर्णरूपःप्रकाशितः । अबद्धादिकसंज्ञानामष्टानामष्टकत्रयम् ।कलसोदर्पणश्चन्द्रः पद्मं कोषो यथाक्रमम् । ब्रह्मक्षत्रियविटशूद्रजातीनां संप्रकाशितः । गजादियुक्ता माप्रोक्ता जयन्ती सर्वमङ्गला । गजो हंसादिसंयुक्तो राज्ञांसैवाष्टमङ्गला । हंसः केकी शुकश्चाषो व्रह्मादीनांयथाक्रमम् । चामरादिसमायुक्ता सा ज्ञेया सर्वबु-द्धिदा । चामरश्चाषपक्ष्माणि चित्रवस्त्रं तथा सितम् ।चतुर्णां वेदनयनपक्षेन्दुगणितक्रमात् । तदग्रे यदिविन्यस्तं पताका द्वितीया भवेत् । इयं हि सर्वभोगदाषताका चक्रवर्त्तिनः । तद्वर्णः पूर्ववज्ज्ञेयः प्रमाणंविधिबोधितम् । कनकं रजतं ताम्रं नानाधातुमयंक्रमात् । कुम्भादिकं प्रशंसन्ति पताकाग्रे महीभुजाम् ।तत्रापि रत्नविन्यासो विधेयो राजतक्रमः । चतुर्भि-र्मकरास्याद्यैर्युक्ता चेत् सर्वसिद्धिदा । तदा श्रेयस्करी-नाम सा पताका विजायते । भकरोऽथ गजः सिंहोव्याघ्रो वाजी मृगः शुकः । शुकश्चेति समुद्दिष्टमादि-त्यादिदशाभुजाम् । इति प्रोक्तः पताकानां निर्णयःपृथिवीभुजाम्” ।देवादिप्रतिष्ठाङ्गमण्डपान्तर्गतध्वजमहाध्वजयोर्ल-क्षणादिकं कुण्डार्के उक्तं यथा “ध्वजान् द्विहस्ताय-तिकांश्च पञ्चहस्तान् सपीतारुणकृष्णनीलान् । श्वेतासि-तश्वेतसितान् दिगीशवाहान् वहेत् दिक्करवंशशीर्षे”सू० । “ध्वजान् द्विहस्तमितायामान् पञ्चहस्तदीर्घान्पीतारुणकृष्णनीलश्वेतकृणश्वेतश्वेतान् गैरिकादिलिखि-तदिक्प्रालवाहनान् दशहस्तवंशमस्तके योजितान् “हस्त-द्वयनिखातांश्च ध्वजांस्ता अपि पूर्वतः” इति वक्ष्य-माणत्वात् । प्राच्यादितः वहेद्धारयेदिति” व्याख्या ।प्रतिष्ठासारसंग्रहे “पोतरक्तादिवर्णाश्च पञ्चहस्ताध्वजाःस्मृताः । द्विपञ्चहर्स्तर्दण्डस्ते वंशजैः संयुता मताः”दति । क्रियासारे “मातङ्गवस्तमहिषान् सिंहमत्स्यैणवाजिनः । वृषमं च यथान्याय ध्वजमध्ये क्रमाल्लिखेत्”पञ्चमांशं निखनेदिति । अकरणे दोषः पञ्चरात्रे “चि-न्तयन्त्यसुरश्रेष्ठा ध्वजहीनं सुरालयम् । ध्वजेन रहितंव्रह्ममण्डपं तु वृथा भवेत् । पूजाय गादिकं सर्वंजपाद्य यत्कृतं बुधैरिति” ध्वजारोपणफलं तत्रैव“यं कृत्वा पुरुषः सम्यक् समस्तफलमाप्नुयादिति” । अथपताकानिवेशनं महाध्वजानिवेशनं च नवमकुण्डपताकानिवेशन तत्रीक्तं यथा लोकेशवर्णस्त्रयुताः पताकाःशैलेन्दुदैर्घ्यायतिकाश्च मध्ये । चित्रं ध्वजं दिक्करदैर्घ्य-वंशत्रिदोस्ततं प्रान्तगकिङ्किणीकम् । श्वेतां च नवमीपूर्वेशानयोर्मध्यतो बुधः । विन्यसेत्तु पताकां च ध्वजांस्ताअपि पूर्वतः” सू० “लोकेशानां लोकपालानां ये वर्णाःपीतादयः पूर्वश्लोकोक्ताः गैरिकादिलिखितवज्रशक्ति-दण्डखडगपाशाङ्कुशगदात्रिशूलानि तैर्युताः सप्तहस्त-दीर्घा एकहस्तविस्तृताः पताका दशहस्तवंशशीर्षगाः ।चित्रं ध्वजं त्रिहस्तविस्तृतं प्रान्ते वर्त्तमानकिङ्किणी-कं शीर्षे सचामरं दशहस्तदैर्घ्य वंशञ्च तादृशं तंमध्ये विन्यसेत् । पूर्वादितः पताकाश्च विन्यसेदित्युत्तर-श्लोकेनान्वयः । नवमीं पताकां पूर्वशानयोर्मध्ये श्वेतांतादृशीमेवाचार्य्यकुण्डे विन्यमेत् ध्वजांस्ता अपि पता-काश्च पूर्वादिक्रमेण भूमौ पञ्चांशरोपणेन विन्यसेदिति” ।“हयशीर्षपञ्चरात्रम् । “ध्वजवंशः प्रकर्त्तव्यो निर्व्रणःसगुणो दृढः । तदूर्द्ध्वं तान्त्रजं चक्रं सूक्ष्मं कुर्य्याद्-द्विजोत्तमः । प्रासादस्य च विस्तारो मानं दण्डस्यकीर्त्तितम् । ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां दिशि देशिकैः ।स्थापनीयाथ वायव्ये साम्प्रतं ध्वजमुच्यते । पट्टकार्पास-क्षौमाद्यैर्ध्वजं कुर्य्यात् सुशोभनम् । एकवर्णं विचित्रंवा घण्टाचामरभूषितम् । किङ्किणीजालकोपेतंबर्हिपत्रविभूषितम् । शुक्लादिवर्णैर्विप्रादिक्रमाद्वा का-रयेत् ध्वजम् । दण्डाग्राद्धरणीं यावत् हस्तैकंविस्तरेण तु । महाध्वजन्तु विख्यातं सर्वकामप्रदंशुभम् । ध्वतेन रहितो विप्र! प्रासादस्तु वृथा भवेत् ।पूजाहोमादिकं सर्वं जपाद्यं यत् कृतं नरैः” । शिव-सर्वस्वे “देवेभ्यश्च गृहं दद्याद्वाहनैरुपशोभितम् ।तुरङ्गमेण सूर्य्यस्य,  हरस्य वृषचिह्नितम् । विष्णवे गरु-डाङ्कन्तु,  दुर्गायै सिंहचिह्नितम् । कार्य्यं ध्वजपताकाश्चअन्यथा न कथञ्चन” । वह्नि० पु०
  ५९ अ० । “प्रासादस्यतु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्त्तितम् । शिखरार्द्धेन वाकुर्य्यात् तृतीयार्द्धेन वा पुनः । द्वारशाखाद्विगुणितंदण्डम् वा परिकल्पयेत् । ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यांवायबेऽथवा । नानावर्णं ध्वजं कुर्य्याद्विचित्रं चैकवर्ण-कम् । घण्टाचामरकिङ्किण्या मूषितं पापनाशनम् ।दण्डाग्राद्धरणीं यावत् हस्तैकं विस्तरेण तु” । इन्द्र-ध्वजशबदे तल्लक्षणं दृश्यम् । हेमचन्द्रे पूर्वदिग्गृहेइत्यर्थोक्तिः ध्वजसंज्ञकस्यायस्य पर्वदिकस्थितत्वाभिप्रा-येण” गृहशब्दे २६३५ पृ० “ध्वजी थमो हरिः श्वगौः खरेभौ वायसोऽष्टमः । पूर्वादीनान्तु काष्ठानांध्वजादीनामवस्थितिः इत्युक्तेः ध्वजरूपायस्य पूर्व-दिक् स्थत्वस्य कीर्त्तनात् । वस्तुतः ध्वजशब्द आयविशेषार्थेएव परिभाषितो न तु पूर्वदिग्गृहे । तत्र शुण्डिकोप-करणे “दशशूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः” मनुः ।“शूनादिशब्दैस्तद्वानुपलक्ष्यते दशशूनावत्सु यावान् दोष-स्तावानेकस्मिन् चक्रवति तैलिके । यावान् दशसु तैलिकेषुदोषः तावानेकध्वजवति शौण्डिके” कुल्लू० । चिह्ने“तं बव्रे वाहनं विष्णुर्गरुत्त्वन्तं महाबलम् । ध्वजंचक्रे च भगवानुपरि स्थास्यतीति तम्” भा० आ० ३३ अ० ।“श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ।कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खःफणी सिंहोऽर्हता ध्वजाः” हेमच० ।“शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम्” रघुः “ब्रह्महा द्वा-दशसमाः कुटीं कृत्वा वने वसेत् । भैक्षाश्यात्मविशु-द्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरो ध्वजम्” मनुः । वृषध्वजः मक-रध्वजः धूमध्वज इत्यादि ततो वाह्वा० इञ् । ध्वाजितत्सम्बन्धिनि त्रि०
  ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“ध्वज गतौ”@} 2 ‘धर्जेद् धृञ्जेद् ध्रजेद् ध्रञ्जेद् ध्वजेद् ध्वञ्जेद् गतौ शपि।’ 3 इति देवः। 
 ध्वाजकः-जिका,  ध्वाजकः-जिका,  दिध्वजिषकः-षिका,  दाध्वजकः-जिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकध्रजतिवत् 4 ज्ञेयानि। 
 पचाद्यचि-ध्वजः 5।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९३७)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-२२१। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (श्लो। ६०)
 04 =>
  (९२६)
 05 =>
  [[B। ‘प्रध्रज्य मोदं स दधृञ्ज तद्वनं ध्वजोद्गतेध्वञ्जितकूजदण्डजम्।’ धा। का। १। ३०।]]

Capeller

German

 ध्वज॑ m.
  (n. ) Feldzeichen,  Fahne,  Flagge, 
Kennzeichen,  Merkmal.

Grassman

German

 dhvajá,  m. n.,  Fahne,  Kriegsfahne,  s. dhváj.
-éṣu {601, 2}
 {929, 11}.

Burnouf

French

 ध्वज ध्वज m.
  n.
  drapeau,  bannière,  étendard,  marque, 
symbole,  signe.
		 Crâne porté au bout d'un bâton en punition du
meurtre d'un brâhmane.
		 Organe viril. -- S. f.
  distillateur.
Orgueil
 hypocrisie [en compos.].
ध्वजद्रुम m.
  palmier.
ध्वजप्रहरण m.
  (प्र
 हृ
 sfx. अन) vent.
ध्वजवत् a. (sfx. वत्) qui a une marque,  un signe. -- S. m.
 
porte-drapeau.
		 Brâhmane portant le crâne d'un autre brâhmane
tué par lui.
ध्वजिन् a. qui porte un drapeau. -- S. m.
  porte-drapeau.
Char.
		 Serpent.
		 Cheval.
		 Montagne.
		 Brâhmane.
Distillateur. -- F. ध्वज्नी armée.

Stchoupak

French

 ध्वज-
 m.
  drapeau,  bannière,  étendard 
 insigne,  marque,  emblème, 
attribut (d'une divinité) 
 enseigne,  not. d'une taverne ou d'une distillerie 
ifc. qui a telle chose pour insigne ou pour emblème 
 -वन्त्- a. décoré de
drapeaux 
 m.
  porte-drapeau 
 distillateur,  vendeur de spiritueux 
 -ई-कृ-
hisser le drapeau 
 fig. afficher,  prétexter.
°ग्रीव- m.
  n.
  d'un Rākṣasa.
°द्रुम- a. qui a des drapeaux en guise d'arbres.
°पट- m.
  pièce d'étoffe qui forme le drapeau.
°यन्त्र- nt. sorte d'appareil auquel on fixe la hampe du drapeau.
°यष्टि- f.
  hampe du drapeau.
ध्वजांशुक- nt. = °पट-।
ध्वजारोह- m.
  sorte d'ornement attaché au drapeau.
ध्वजाहृत- a. v. gagné sous les drapeaux,  dans une bataille.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.