| YouTube Channel

ध्रुवा (dhruvA)

 
Monier Williams Cologne
English
ध्रुवा (आ),
f.
 the largest of the 3 sacrificial ladles,
AV.
 xviii, 4, 5, 6 (with जुहू & उपभृत्),
VS.
ŚBr.
&c.
(scil. वृत्ति) a partic. mode of life,
Baudh.
(scil. स्त्री) a virtuous woman,
L.
Desmodium Gangeticum,
L.
Sanseviera Zeylanica,
L.
(in music) the introductory verse (cf. above)
Macdonell
English
ध्रुवा dhruvā́,
f.
 sacrificial ladle (the largest 🞄of the three kinds).
Hindi
Hindi
कुछ
Apte Hindi
Hindi
ध्रुवा
स्त्री*
 - ध्रु + क+टाप्
यज्ञ का श्रुवा
ध्रुवा
स्त्री*
 - ध्रु + क+टाप्
साध्वी स्त्री
ध्रुवा
स्त्री*
 - ध्रु+क्
धनुष की डोरी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ध्रुवा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆ
ध्रुवा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುರಟಗೆ ಗಿಡ
ध्रुवा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಾಲಿಪರ್ಣಿ ಗಿಡ /ಮೂರಲೆ ಹೊನ್ನೆಗಿಡ
ध्रुवा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಜ್ಞದ ಒಂದು ಪಾತ್ರೆ
ध्रुवा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂರೆಲೆ ಹೊನ್ನೆ ಗಿಡ
ध्रुवा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುರಟಗೆ ಗಿಡ
L R Vaidya
English
Druva {% (I) a. (f. वा) %} 1. Fixed, firm, immovable, stable, permanent, इति ध्रुवेच्छामनुशासती सुताम् K.S.v.5
2. perpetual, unchangeable, ध्रुवेण भर्त्रा K.S.viii.85
3. certain, sure, जातस्य हि ध्रुवोर्मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च Bg.ii.27
4. tenacious, retentive, (e.g. ध्रुवा स्मृतिः).(धृवम् ‘surely, certainly.’)
DruvA {% f. %} A wooden ladle used in sacrifices.
Indian Epigraphical Glossary
English
dhruvā (CII 1), certainty.
Lanman
English
dhruvā́, f. sacrificial ladle, 102^13, see
srúc. [lit. ‘holder, ’ √dhṛ in mg 1: see
1190.]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ध्रुवा
noun
यज्ञपात्रविशेषः।
"पण्डितः ध्रुवां सम्यक् प्रक्षालयति।"
Synonyms:
 शालपर्णी, शालपर्णः, त्रिपर्णी, त्रिपर्णिका, सरिवना, शालिपर्णी, धवनिः, शालपत्रा, तृणगन्धा, पीतिनी, पीतनी, रुद्रजटा, सौम्या, शालानी, दीर्घमूला, निश्चला, वातघ्नी, ध्रुवा, ग्रन्थपर्णी, कुकुरः, पीलुमूलः, पीवरी, शालिका, शुभपत्रिका, नीलपुष्पः, पर्णी, अस्तमती, पालिन्दी, पालिन्धी
noun
एकः क्षुपः ।
"शालपर्णी भेषज्यरूपेण उपयुज्यते"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
ध्रुवा तु सर्वसंज्ञार्थं यस्यामाज्यं निधीयते ।
योऽभिमन्त्र्य निहन्येत स स्यात्पशुरुपाकृतः ॥ ८२९ ॥
-wordlist-
ध्रुवा (स्त्री), उपाकृत (पुं)
Vedic Reference
English
Dhruvā, ‘fixed, ’ as an epithet of Diś, ‘cardinal point, ’ denotes
the ground under one's feet.
1) Av. iii. 27, 5
xii. 3, 59
xv. 6, 1
Aitareya Brāhmaṇa, viii. 14 (cf. Madhya-
deśa)
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iii. 9,
25, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ध्रुवा,
स्त्री,
 (ध्रुवत्यनयेति । ध्रु स्थैर्य्ये + बाहुलकात्कः । ततष्टाप् ।) जुहूः । वटपत्राकृतियज्ञ-पात्रम् । इत्यमरः । २ । ७ । २५ ॥
मूर्व्वा । आढी ।शालपर्णी । गीतभेदः । इति मेदिनी । वे, १४ ॥
धुया इति भाषा ॥
साध्वी स्त्री । इति शब्द-रत्नावली ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ध्रुवा स्त्री कु० ध्रु--अच् । १ यज्ञपात्रभेदे “साधारण्यान्नध्रुवायां स्यात्” जै० ३ । ५ । ६ सू० । “उपांशुयाजार्थंजुहूतो यत् ध्रुवायां शिष्टं तच्छेषभूतम्” भा० “अव-त्तत्वाच्च जुह्वां तस्य च होमसंयोगात्” ७ जै० “ध्रुवायांतस्य नास्ति शेषः” भाष्यम् । ध्रुवा च जुहूतोभिन्ना “तस्येयमेव जुहूरियमुपभृदात्मैव ध्रुवा आत्मनएवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवायाएव सर्वो यज्ञः प्रभवति । प्राण एव स्रुवः । सोऽयंप्राणः सर्वाण्यङ्गान्यनुसञ्चरति तस्मादुस्रवः सर्वा अनुस्रुचः सञ्चरति । तस्यासावेव द्यौर्जुहूः । अयेदमन्त-रिक्षमुपभृदियमेव ध्रुवा तद्वा अस्या एवेमे सर्वे लोकाःप्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति”शत० ब्रा० १ । ३ । २ । २ “अथ जुहूपभृद्ध्रुवास्वेतस्याज्यस्यस्रुवेण ग्रहणं विधित्सुस्तत्समुदायस्य पुरुषावयवकल्प-नया स्तुत्यर्थं तत्साध्यस्य यज्ञस्य पुरुषतादात्म्यमाहतादृगवयवकॢप्तिमभिनयेन दर्शयति । या जुहूः सेयमर्यदक्षिणो बाहुः योपभृत् सेयं वामबाहुः ध्रुःवा आत्मादेहमध्वः । तस्मादु ध्रुवास्यस्याज्यस्य सर्वयागसाधा-रण्यम्” मा० । अत्र जुहूतो ध्रुवाया भिन्नत्वं स्पष्ट-मवगम्यते “ध्रुवालक्षणमाह आपस्तम्बः “स्वादिरःस्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृछैकङ्कती ध्रुवा” मानवे“खादिरं स्फ्यस्रुवं पालाशी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कतीध्रुवा” । काठके अरत्निमात्री स्रुगग्निहोत्रहवणी पा-लाशी सामान्यतया निर्वपणमितरासाम् बाहुमात्राःस्रुग्दण्डाः प्रहस्तमात्राणि प्रसवनान्यर्थपरिमाणानिपात्राणि पालाशी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवाशमीभूर्जमथ्यो वा त्वक्तोबिला हंसमुख्यो भवन्तीति”कान्या० श्रौ० १ । ३ । ३५ कर्कस्तु “ध्रुवा तु वैकङ्कती भवतिवैकङ्कतानि पत्राणीत्यनेनैव अपवादाभावात् होमसा-वनत्वाच्च तया हि समिष्टयजुर्हूयते “तिष्ठन् ध्रुवयासमिष्टयजुर्जुहोतीति” शाखान्तरश्रुतेः अवएव मैत्र-कठापस्तम्बसूत्रेषु “वैकङ्कती ध्रुवेति” पठ्यते तेषां हिवैकङ्कतानि पत्राणीति सामान्यवचनं नास्ति” कर्क० ।अतः कोषान्तरे अस्य जुह्वर्थकताकथनं प्रामादिकमेव ।३ मूर्वायां ४ आढ्यां ५ शालपर्ण्यां (धुया) ख्याते ६ गी-तिभेदे च मेदि० । ७ साध्व्यां स्त्रियां शब्दर० ।