ध्रुव (dhruva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ध्रुव r. 6th cl. (ध्रुवति)
	 1. To stand,  firm. 
	 2. To go or move. ध्रु अच् ।

 ध्रुव mfn.
   (-वः-वा-वं)
	 1. External.
	 2. Fixed,  stable,  firm. 
	 3. Continual, 
permanent.
	 4. Certain,  ascertained.
	 5. Spread,  extended.
	 m.
  (-वः)
	 1.
A name of BRAMHĀ.
	 2. SIVA.
	 3. VISHṆU.
	 4. The polar star or
north pole itself
 in mythology,  personified by DHRUVA,  the son of
UTTĀNAPĀDA,  and grandson of the first MANU.
	 5. The pole of
any great circle,  particularly either of the celestial poles.
	 6. (In
Astronomy, ) The distance of a planet from the beginning of the
sydereal zodiac.
	 7. Any epoch to which a computation of dates is
referred.
	 8. One of the demi-gods called VASUS.
	 9. The trunk of a
lopped tree.
	 10. The Indian fig tree,  (Ficus Indica.)
	 11. One of the
twenty-seven astronomical Yogas,  or the Yoga star of the twelfth
lunar asterism,  supposed to be Leonis.
	 12. A sort of bird: see
शराटि.
	 n.
  (-वं)
	 1. Ascertainment,  certainty.
	 2. Logic,  reasoning, 
discussion. 
	 3. Heaven. 
	 f.
  (-वा)
	 1. A sacrificial vase made in the
shape of the Indian fig leaf,  and of the wood of the Flacourtia
sapida.
	 2. A plant,  (Hedysarum gangeticum. )
	 3. A small tree from
the fibres of which bow strings are made: see मूर्ब्बा.
	 4. The intro-
ductory stanza of a song: it is distinct form the verses of the song, 
after each of which it is again repeated as a burden or chorus.
	 5.
A virtuous woman. 
 E.
  ध्रु to be fixed affix अच्.

Capeller Eng

English

 ध्रुव॑ a.
  steady,  firm,  constant,  certain,  safe
 n.
  adv.
 
— m.
  the polar star,  a man's name
 f.
  आ॑ the largest of the three
sacrificial,  ladles. 

Yates

English

 ध्रुव (वः-वा-वं)
a. Fixed,  eternal, 
certain. 
m.
  Brahmā
 Vishnu
Shiva
 the polar star.
f.
  A sa-
crificial vase.
n.
  Certainty
 logic.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	 fixed
नैष्ठिक 	-	 naiSThika 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्थिर 	-	 sthira 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्थिरनिधि 	-	 sthiranidhi 	-	 m.
  	-	 fixeddeposit
निश्चितायामक्षेत्र 	-	 nizcitAyAmakSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
स्थिरायामक्षेत्र 	-	 sthirAyAmakSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
स्थिरायतिक्षेत्र 	-	 sthirAyatikSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
तेषां पुत्र्याः विवाहः निश्चितः इति श्रुतवान् 	-	 teSAMputryAHvivAhaHnizcitaHitizrutavAn 	-	 sent.
  	-	 Theirdaughter'smarriageisfixed, Iheard.
निश्चल 	-	  nizcala 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्तम्भित 	-	  stambhita 	-	 adj.
  	-	 fixed
अक्षर 	-	  akSara 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्तिमित 	-	  stimita 	-	 adj.
  	-	 fixed
दृढ 	-	  dRDha 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्थावर 	-	  sthAvara 	-	 adj.
  	-	 fixed
अटल 	-	  aTala 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्थापित 	-	  sthApita 	-	 adj.
  	-	 fixed
अकुण्ठ 	-	  akuNTha 	-	 adj.
  	-	 fixed
अधिक्षिप्त 	-	  adhikSipta 	-	 adj.
  	-	 fixed
अनुत्तर 	-	  anuttara 	-	 adj.
  	-	 fixed
अवबद्ध 	-	  avabaddha 	-	 adj.
  	-	 fixed

ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	 fixed
नैष्ठिक 	-	 naiSThika 	-	 adj.
  	-	 fixed
स्थिर 	-	 sthira 	-	 adj.
  	-	 fixed
संस्थापन 	-	 saMsthApana 	-	 n.
  	-	 fixing
परिहार 	-	 parihAra 	-	 m.
  	-	 bugfix  [ computer ]
सन्धान 	-	 sandhAna 	-	 n.
  	-	 bugfix  [ computer ]
स्थिरनिधि 	-	 sthiranidhi 	-	 m.
  	-	 fixeddeposit
सन्धानपरकम् अवतरण 	-	 sandhAnaparakamavataraNa 	-	 n.
  	-	 bugfixrelease  [ computer ]
निश्चितायामक्षेत्र 	-	 nizcitAyAmakSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
स्थिरायामक्षेत्र 	-	 sthirAyAmakSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
स्थिरायतिक्षेत्र 	-	 sthirAyatikSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
तेषां पुत्र्याः विवाहः निश्चितः इति श्रुतवान् 	-	 teSAMputryAHvivAhaHnizcitaHitizrutavAn 	-	 sent.
  	-	 Theirdaughter'smarriageisfixed, Iheard.
दृढीकरोति 	-	  dRDhIkaroti 	-	 verb 	-	 fix
निर्णयति 	-	  nirNayati 	-	 verb 	-	 fix
बन्धति / -ते  { बन्ध् } 	-	  bandhati / -te  { bandh } 	-	 verb 	-	 fix
अभिनिर्दिशति  { अभिनिर्दिश् } 	-	  abhinirdizati  { abhinirdiz } 	-	 verb 	-	 fix
निखनति  { निखन् } 	-	  nikhanati  { nikhan } 	-	 verb 	-	 fix
निबध्नाति  { निबन्ध् } 	-	  nibadhnAti  { nibandh } 	-	 verb 	-	 fix
नियुनक्ति  { नियुज् } 	-	  niyunakti  { niyuj } 	-	 verb 	-	 fix
नियुङ्क्ते  { नियुज् } 	-	  niyuGkte  { niyuj } 	-	 verb 	-	 fix

ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	 stable
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	 fixed
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  lasting
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  certain
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  unchangeable
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  eternal
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  sure
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  settled
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  firm  [ fixed ]
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  permanent
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  constant
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  immovable
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	  staying with
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  constant arc
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  medicinal plant known for psychedelic effects  [ Desmodium Gangeticum - Bot. ]
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  post
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  Indian fig-tree
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  any epoch to which a computation of dates is referred
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  tip of the nose
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  particular mode of life
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  introductory verse of a song  [ in music ]
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  remaining graha which having been drawn in the morning is not offered till evening
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  introductory verse of a song or a particular time or measure
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  particular water-bird
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  Ceylon bowstring-hemp  [ Sanseviera zeylanica - Bot ]
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  celestial pole
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  unchangeable longitude of fixed stars
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  pole star
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  stake
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  knot
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 m.
  	-	  polar star
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 n.
  	-	  enduring sound
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 n.
  	-	  atmosphere
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 n.
  	-	  kind of house
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 n.
  	-	  fixed point
ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 n.
  	-	  air
ध्रुव तारा 	-	 dhruva tArA 	-	 f.
  	-	  polar star

ध्रुव 	-	 dhruva 	-	 adj.
  	-	 stable
स्थिर 	-	 sthira 	-	 adj.
  	-	 stable
स्तास्नु 	-	  stAsnu 	-	 adj.
  	-	 stable
स्थावर 	-	  sthAvara 	-	 adj.
  	-	 stable
प्रग्रीव 	-	  pragrIva 	-	 adj.
  	-	 stable
प्रस्थ 	-	  prastha 	-	 adj.
  	-	 stable
स्थिरात्मन् 	-	  sthirAtman 	-	 adj.
  	-	 stable
स्थितिमत् 	-	  sthitimat 	-	 adj.
  	-	 stable
सुस्थिर 	-	  susthira 	-	 adj.
  	-	 stable
खदा 	-	  khadA 	-	 f.
  	-	 stable
शाला 	-	  zAlA 	-	 f.
  	-	 stable
योनि 	-	  yoni 	-	 m.
 f.
  	-	 stable
गोत्र 	-	  gotra 	-	 n.
  	-	 stable
पस्त्य 	-	  pastya 	-	 n.
  	-	 stable
बन्धनस्थान 	-	  bandhanasthAna 	-	 n.
  	-	 stable
सद्मन् 	-	  sadman 	-	 n.
  	-	 stable
गोगोष्ठ 	-	  gogoSTha 	-	 n.
  	-	  cow-stable
अतिस्थिर 	-	  atisthira 	-	 adj.
  	-	  very stable
तुरङ्गमशाला 	-	  turaGgamazAlA 	-	 f.
  	-	  horse-stable
वाजिशाला 	-	  vAjizAlA 	-	 f.
  	-	  horse-stable

 
   ध्रुव  dhruva m.
   any epoch to which a computation of dates is referred

 
   ध्रुव  dhruva  adj.
    stable   
   स्थिर  sthira  adj.
    stable    
   भिन्न  bhinna n.
   stab   
   स्तास्नु  stAsnu adj.
   stable   
   स्थावर  sthAvara adj.
   stable  
   प्रग्रीव  pragrIva adj.
   stable   
   प्रस्थ  prastha adj.
   stable  
   स्थिरात्मन्  sthirAtman adj.
   stable   
   स्थितिमत्  sthitimat adj.
   stable  
   सुस्थिर  susthira adj.
   stable   
   खदा  khadA f.
   stable  
   शाला  zAlA f.
   stable   
   योनि  yoni m.
 f.
   stable  
   गोत्र  gotra n.
   stable   
   पस्त्य  pastya n.
   stable  
   बन्धनस्थान  bandhanasthAna n.
   stable   
   सद्मन्  sadman n.
   stable  
   विद्ध  viddha adj.
   stabbed   
   स्थिति  sthiti f.
   stability  
   प्रतिष्ठा  pratiSThA f.
   stability       

Wilson

English

 ध्रुव r. 6th cl. (ध्रुवति)
1 To stand firm. 
2 To go or move.

 ध्रुव
mfn.
   (-वः-वा-वं)
1 Eternal.
2 Fixed,  stable,  firm. 
3 Continual,  permanent.
4 Certain,  ascertained.
5 Spread,  extended.
m.
  (-वः)
1 A name of BRAHMĀ.
2 ŚIVA.
3 VIṢṆU.
4 The polar star or north pole itself
 in mythology,  personified by DHRUVA, 
the son of UTTĀNAPĀDA,  and grandson of the first MANU.
5 The pole of any great circle,  particularly either of the celestial poles.
6 (In Astronomy, ) The distance of a planet from the beginning of the sydereal
zodiac.
7 Any epoch to which a computation of dates is referred.
8 One of the demigods called VASUS.
9 The trunk of a lopped tree.
10 The Indian fig tree,  (Ficus Indica.)
11 One of the twenty-seven astronomical Yogas,  or the Yoga star of
the twelfth lunar asterism,  supposed to be β Leonis.
12 A sort of bird: see शराटि.
n.
  (-वं)
1 Ascertainment,  certainty.
2 Logie,  reasoning,  discussion. 
3 Heaven. 
f.
  (-वा)
1 A sacrificial vase made in the shape of the Indian fig leaf,  and of the
wood of the Flacourtia sapida.
2 A plant,  (Hedysarum gangeticum. )
3 A small tree from the fibres of which bow strings are made: see मूर्व्वा.
4 The introductory stanza of a song: it is distinct from the verses of the
song,  after each of which it is again repeated as a burden or chorus.
5 A virtuous woman. 
E.
  ध्रु to be fixed,  affix अच्.

Apte

English

ध्रुव [dhruva],  a.
 

(a) Fixed,  firm,  immovable,  stable,  permanent,  constant,  unchangeable
 इति ध्रुवेच्छाम- नुशासती सुताम् Ku.*
  5.5. (b) Perpetual,  everlasting,  eternal
 ध्रुवेण भर्त्रा Ku.*
  7.85
 Ms.*
  7.28.

Fixed (in astrology).

Certain,  sure,  inevitable
 जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च Bg.*
  2.27
 यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिषेवते Chāṇ.63
 Pt.*
  1.419.

Retentive,  tenacious
 as in ध्रुवा स्मृति Ch. Up.*
   7.26.2.

Strong,  fixed,  settled (as a day).

वः The polar star
 शरत्प्रसन्नैर्ज्योतिर्भिर्विभावर्य इव ध्रुवम् (अन्वयुः) R.*
  17.35
 18.34
 ध्रुवेण भर्त्रा ध्रुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन (सा दृष्टा) Ku.*
  7.85.

The pole of any great circle.

The distance of a planet from the beginning of the sidereal zodiac,  polar longitude.

The Indian figtree.

A post,  stake.

The stem or trunk (of a tree lopped off).

The introductory stanza of a song (repeated as a kind of chorus
 see Gīt.).

Time,  epoch,  era. 

An epithet of Brahmā.

Of Viṣṇu.

Of Śiva. 

A constant arc.

The tip of the nose.

A sacrificial vessel.

N.
  of the son of Uttānapāda and grandson of Manu. [Dhruva is the polar star,  but personified in mythology as the son of Uttānapāda.  The account of the elevation of an ordinary mortal to the position of the polar star runs thus: Uttānapāda had two wives,  Suruchi and Sunīti,  but the latter was disliked by him.  Suruchi had a son named Uttama,  and Sunīti gave birth to Dhruva.  One day the boy tried,  like his elder brother,  to take a seat in his father's lap,  but he was contemptuously treated both by the King and his favourite wife. The poor child went sobbing to its mother who told him in consolatory terms that fortune and favour were not attainable without hard exertions. At these words the youth left the paternal roof,  retired to the woods,  and,  though quite a lad,  performed such rigorous austerities that he was at last raised by Viṣṇu to the position of the Polar Star.]

Peg Nm. 

N.
  of an astrological yoga (Nm. ).

वम् The sky,  atmosphere.

Heaven. 

The fixed point (from which a departure takes place)
 P.
 I.4.24.

A certain Yoga (अमृतसिद्धि)
 सेनामाज्ञापयामासुर्नक्षत्रे$हनि च ध्रुवे Mb.
 *  14.63.18. (Com.   रोहिण्यामुत्तररात्रये च अहनि वारे ध्रुवे रविवारे उत्तरार्के$मृतसिद्धि- योगे).

वा A sacrificial ladle (made of wood)
 साधारण्यान्न ध्रुवायां स्यात् Jaiminisūtras.

A virtuous woman. 

A cow who stands still when being milked
 सहस्रं धारा द्रविणस्य मे दुहां ध्रुवेव धेनुरनपस्फुरन्ती Av.*
  12.1.45.

A bow-string.

clapping the hands together to show a particular measure of time in music
 स्रुचि मौर्व्यां तालभेदे स्त्रियाम् Nm. 

The upper quarter (ऊर्ध्व)
 किंदेवतो$स्यां ध्रुवायां दिशि Bṛi. Up.*
   3.9.24. (MW's meaning is अधर- दिशा?) -वम् ind.
  Certainly,  surely,  verily
 R.*
  8.49
 ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति Ś.*
  1.18.Comp.   -अक्षरः an epithet of Viṣṇu (ओम्). -आयर्तः the point on the crown of the head from which the hair radiate. -केतुः a kind of meteor. -गतिः a firm position. -तारा,  -तारकम् the Polar star. -भागः the unchangeable longitude of fixed stars. -मण्डलम् the polar region.  -यष्टिः the axis of the poles. -योनि a.
  having a firm resting place. -रत्ना N.
  of one of the मातृकाs (attending on Skanda). -शीलः a.
  having a fixed residence.

Apte 1890

English

 ध्रुव a. 1 (a) Fixed,  firm,  immoveable,  stable,  permanent,  constant,  unchangeable
 इति ध्रुवेच्छामनुशासती सुतां Ku. 5. 5. (b) Perpetual,  everlasting,  eternal
 ध्रुवेण भर्त्रा Ku. 7. 85
 Ms. 7. 208. 
2 Fixed (in astrology). 
3 Certain,  sure,  inevitable
 जातस्य हि ध्रुवो मृत्यर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च Bg. 2. 27
 यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिषेवते Chāṇ. 63
 Pt. 1. 419. 
4 Retentive,  tenacious
 as in ध्रुवा स्मृतिः 
5 Strong,  fixed,  settled (as a day). 
वः 1 The polar star
 R. 17. 35
 18. 34
 Ku. 7. 85. 
2 The pole of any great circle. 
3 The distance of a planet from the beginning of the sidereal zodiac,  polar longitude. 
4 The Indian figtree. 
5 A post,  stake. 
6 The stem or trunk (of a tree lopped off). 
7 The introductory stanza of a song (repeated as a kind of chorus
 see Gīt.). 
8 Time,  epoch,  era. 
9 An epithet of Brahmā. 
10 Of Viṣṇu. 
11 Of Śiva. 
12 A constant arc. 
13 The tip of the nose. 
14 A sacrificial vessel. 
15 N. of the son of Uttānapāda and grandson of Manu. [Dhruva is the polar star,  but personified in mythology as the son of Uttāna. pāda. The account of the elevation of an ordinary mortal to the position of the polar star runs thus. Uttānapāda had two wives,  Suruci and Sunīti,  but the latter was disliked by him. Suruci had a son named Uttama,  and Sunīti gave birth to Dhruva. One day the boy tried,  like his elder brother,  to take a seat in his father's lap,  but he was contemptuously treated both by the King and his favourite wife. The poor child went sobbing to its mother who told him in consolatory terms that fortune and favour were not attainable without hard exertions. At these words the youth left the paternal roof,  retired to the woods,  and,  though quite a lad,  performed such rigorous austerities that he was at last raised by Viṣṇu to the position of the Polar Star]. 
वं 1 The sky,  atmosphere. 
2 Heaven. 
वा 1 A sacrificial ladle (made of wood). 
2 A virtuous woman. 
3 A cow who stands still when being milked. 
वं ind. Certainly,  surely,  verily
 R. 8. 49
 Ś. 1. 18. 
Comp. 
अक्षरः an epithet of Viṣṇu. 
आवर्तः the point on the crown of the head from which the hair radiate. 
तारा,  
तारकं the Polar star. 

Monier Williams Cologne

English

 ध्रुव॑ mf(आ॑)n.  (prob. fr.
  √ धृ,  but cf.
   √ ध्रु and ध्रुव्) fixed,  firm,  immovable,  unchangeable,  constant,  lasting,  permanent,  eternal,  RV.
   &c.
   &c.
   (e.g. the earth,  a mountain,  a pillar,  a vow &c.
  
 with स्वाङ्ग n.
  an inseparable member of the body,  Pāṇ.
  vi,  2,  177
 with धेनु f.
  a cow which stands quiet when milked,  AV.
   xii,  1,  45
 with दिश् f.
  the point of the heavens directly under the feet [reckoned among the quarters of the sky cf.
   2. दिश्] AV.
  
 Br.
 
 with स्मृति f.
  a strong or retentive memory,  ChUp.
    vii,  26,  2
 cf.
   also under करण and नक्षत्र)

 staying with (loc.  ),  RV.
   ix,  101,  12

 settled,  certain,  sure,  Mn.
  
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.

 ifc.  =
  पाप,  L.
 

 ध्रुव॑ m.
  the polar star (personified as son of Uttāna-pāda and grandson of Manu),  GṛS.
 
 MBh.
   &c.
  

 celestial pole,  Sūryas.
 

 the unchangeable longitude of fixed stars,  a constant arc,  ib.

 a knot,  VS.
  v,  21
 30

 a post,  stake,  L.
 

 the Indian fig-tree,  L.
 

 tip of the nose (?),  L.
 

 a partic.  water-bird,  ib.

 the remaining (i.e. preserved) Graha which having been drawn in the morning is not offered till evening,  ŚBr.
  
 Vait.

 (in music) the introductory verse of a song (recurring as a kind of burthen) or a partic.  time or measure (ताल-विशेष)

 any epoch to which a computation of dates is referred,  W.
 

 N.
  of an astrol.
  Yoga

 of the syllable Om,  RāmatUp.
   

 of Brahmā,  L.
 

 of Viṣṇu,  MBh.
  

 of Śiva,  Śivag.
 

 of a serpent supporting the earth,  GṛS.
 
 TĀr.

 of a Vasu,  MBh.
  
 Hariv.
 
 Pur.

 of a son of Vasu-deva and Rohiṇī,  BhP.
  

 of an Āṅgirasa (supposed author of RV.
   x,  173),  Anukr.
 

 of a son of Nahuṣa,  MBh.
  

 of a follower of the Pāṇḍus,  ib.

 of a son of Ranti-nāra (or Ranti-bhāra),  Pur.
 

 ध्रुव॑ n.
  the fixed point (from which a departure takes place),  Pāṇ.
  i,  4,  24

 the enduring sound (supposed to be heard after the Abhinidhāna),  RPrāt.
  

 air,  atmosphere,  L.
 

 a kind of house,  Gal.
 

 ध्रुव [cf.   Zd. drva.]

Monier Williams 1872

English

 ध्रुव,  अस्,  आ,  अम्,  fixed,  firm,  remaining fixed
in one place,  firmly fixed,  fast,  immovable,  stable, 
enduring,  constant,  lasting,  permanent,  continual,  per-
petual,  eternal,  invariable,  unchangeable,  inevitable
certain,  sure,  well-ascertained
 firm,  strong,  fixed, 
settle (as a day)
 fixed (in astrology,  as a करण, 
q. v.
 the fixed Karaṇas are four,  viz. Śakuni,  Nāga, 
Catuṣpada,  and Kiṃstughna or Kintu-ghna (?): the
seven A-dhruvāṇi are given under करण: some of
the Nakṣatras are also called Dhruvāṇi,  see नक्ष-
त्र)
 fixed (in anatomy,  as certain members or
organs of the body which cannot be severed without
causing death,  those which are separable being called
अ-ध्रुव,  q. v.)
 tenacious,  retentive (e. g. ध्रुवा
स्मृतिः,  a retentive memory)
 (अस्),  m. the polar
star or the north pole itself (personified in mythology
as son of Uttāna-pāda and grandson of the first
Manu)
 the pole of any great circle (especially either
of the celestial poles)
 polar longitude,  the distance
of a planet from the beginning of the sidereal zodiac
a constant arc
 N. of one of the twenty-seven
astronomical Yogas or the Yoga star of the twelfth
lunar asterism (supposed to = ß Leonis?)
 a knot (?)
the trunk of a lopped tree or pollard,  a post,  stake
the Indian fig-tree
 the tip or point of the nose (?)
 a
sort of bird,  = शरारि,  (perhaps incorrectly for स्म-
रारि,  meaning Śiva)
 the introductory stanza of a
poem or song (‘the constantly recurring verse, ’ which
is repeated as a kind of burden or chorus)
 time, 
epoch,  era,  any fixed period from which dates are
computed
 an epithet of Brahmā
 of Viṣṇu [cf.
ध्रुवाक्षर]
 of Śiva
 N. of one of the serpents
supporting the earth
 N. of one of the Vasus
 of a
son of Vasu-deva and Rohiṇī
 of an Āṅgirasa,  sup-
posed to be the author of a Ṛg-veda hymn (Ṛg-
veda X. 173)
 of a son of Nahuṣa
 of a hero on
the side of the Pāṇḍus
 of a son of Ranti-nāra (or
Ranti-bhāra)
 (आ),  f. the largest of the three sacri-
ficial ladles (made in the shape of the Indian fig-leaf
and of the wood of the Flacourtia Sapida?)
 the plant
Desmodium Gangeticum
 the plant Sanseviera Zey-
lanica,  a small tree from the fibres of which bow-
strings are made (= मूर्वा)
 a virtuous woman
 a
cow which stands quiet when milked
 scil. दिश्,  the
point of the heavens directly under the feet,  the
point of the lower hemisphere directly opposite to
the zenith
 (अम्),  n. ‘the enduring sound, ’ a sound
heard or supposed to be heard after the Abhinidhāna, 
probably the mere prolongation of the preceding
sound
 heaven,  sky,  atmosphere
 (अम्),  ind. cer-
tainly,  surely,  assuredly
 eternally
 (आय),  ind. for
ever. (According to grammarians,  ध्रुव at the
end of a comp. may give a bad sense to the word
with which it is compounded,  Pāṇ. II. 1,  53)
 [cf.
Hib. dearbh,  ‘sure,  true
’ Goth. triggvs
 Angl.
Sax. treowe,  for-truwyan
 Old Germ. triu,  triuwi, 
ga-triu,  ga-triuwi,  ga-triwi,  = Mod. Germ. treu, 
treue,  ge-treu,  = Eng. true,  trusty.]
—ध्रुव-केतु, 
उस्,  m. a kind of meteor.
—ध्रुव-क्षित्,  त्,  त्,  त्, 
Ved. resting firmly,  abiding fixedly
 abiding in the
fixed (sacrifice).
—ध्रुव-क्षिति,  इस्,  इस्,  इ,  Ved.
having a firm position or abode.
—ध्रुव-क्षेम, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. abiding in fixed habitations,  having
enduring mansions
 firmly fixed.
—ध्रुव-गति, 
इस्,  f. a firm position
 (इस्,  इस्,  इ),  going firmly.
—ध्रुव-चरित,  अम्,  n.,  N. of the twelfth and
thirteenth chapters of the Svarga-khaṇḍa or third
part of the Padma-Purāṇa
 N. of the sixty-second
chapter of the Liṅga-Purāṇa
 of a chapter of the
Purāṇa-sarva-sva.
—ध्रुव-च्युत्,  त्,  त्,  त्,  Ved. caus-
ing to fall or shaking the immovable (mountains).
—ध्रुव-तारा,  f. or ध्रुव-तारक,  अम्,  n. the
polar star.
—ध्रुव-पटु,  उस्,  m.,  N. of a king of
Vallabhī or Ballabhī
 [cf. ध्रुव-सेन।]
—ध्रुव-
योनि,  इस्,  इस्,  इ,  Ved. having a firm resting-place.
—ध्रुव-रत्ना,  f.,  N. of one of the Mātṛs
attending on Skanda.
—ध्रुव-लक्षण,  अम्,  n.
‘the mark of recurring stanzas, ’ N. of a chapter
of the Purāṇa-sarva-sva.
—ध्रुव-सद्,  त्,  त्,  त्, 
Ved. resting on firm ground,  abiding in a firm
place.
—ध्रुव-सन्धि,  इस्,  m.,  N. of a prince,  son
of Su-sandhi or Su-ṣandhi and father of Bharata.
—ध्रुव-सिद्धि,  इस्,  m. ‘through whom conva-
lescence is sure, ’ N. of a physician at the court of
Agni-mitra.
—ध्रुव-सेन,  अस्,  m.,  N. of two Bal-
labhī princes
 [cf. ध्रुव-पटु।]
—ध्रुवाक्षर
(°व-अक्ष्°),  अस्,  m. ‘fixed and eternal, ’ epithet of
Viṣṇu.
—ध्रुवावर्त (°व-आव्°),  अस्,  m. the point
on the crown of the head from which the hairs radiate.
—ध्रुवाश्व (°व-अश्°),  अस्,  m.,  N. of a prince.

Macdonell

English

 ध्रुव dhru-vá,  a.
  [√ dhṛ] firm,  stable,  constant
 🞄permanent,  perpetual,  fixed,  immutable
 🞄certain,  inevitable: -m,  ad. certainly,  assuredly
 🞄m.  polar star: personified as the son of 🞄Uttānapāda grandson of Manu.

Benfey

English

 ध्रुव ध्रुव (akin to धृ), 
 I. adj.
 ,  f.
 
वा।
 I. Firm,  stable,  MBh. 1,  808
 Rām. 
1,  60,  17.
 2. Permanent,  Nal. 6,  11.
 3. Fixed (as a day),  MBh. 14,  1888.
 4.
Certain,  Man.  7,  169.
 II. m.
  The
polar star,  MBh. 8,  2105
 personified
as son of Uttānapāda and grandson of
Manu,  13,  195.
 2. A name of Viṣṇu, 
2,  1510.
 3. The name of a Vasu,  1, 
2528,  and others.
 III. n.
  Permanence, 
Hariv. 3959.
 IV. adv. °वम्,  Certainly, 
Man.  12,  16.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
  1. perish-
able,  Rām.  3,  61,  34. 2. uncertain,  5, 
37,  11. Cf.  O.H.G. ga-triuwi
 Goth.
triggvs
 A.S. treowe,  for-truwian
perhaps Lat. durus.

Apte Hindi

Hindi

ध्रुव
वि* - ध्रु +  क
"स्थिर,  दृढ़,  अचल,  स्थावर,  स्थायी,  अटल,  अपरिवर्तनीय"

ध्रुव
वि* - ध्रु +  क
"शाश्वत,  सदैव रहने वाला,  नित्य"

ध्रुव
वि* - ध्रु +  क
स्थिर

ध्रुव
वि* - ध्रु +  क
"निश्चित,  अचूक,  अनिवार्य"

ध्रुव
वि* - ध्रु +  क
"मेधावी,  धारणशील"

ध्रुव
वि* - ध्रु +  क
"मजबूत,  स्थिर,  निश्चित"

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
ध्रुव तारा

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
किसी बड़े वृत्त के दोनों सिरे

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
"नक्षत्र राशिचक्र के आरंभ से ग्रह की दूरी,  ध्रुवीय देशांतर रेखा"

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
वटवृक्ष

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
"स्थाणु,  खूंटा"

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
तना

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
"गीत का आरंभिक पाद,  टेक"

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
"समय,  काल,  युग"

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
ब्रह्मा का विशेषण

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
विष्णु

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
शिव की उपाधि

ध्रुवः
पुं*
  - ध्रु +  क
उत्तानपाद के पुत्र और मनु के पौत्र का नाम

ध्रुवम्
नपुं*
   - ध्रु +  क
"आकाश,   अन्तरिक्ष"

ध्रुवम्
नपुं*
   - ध्रु +  क
स्वर्ग

ध्रुवम्
नपुं*
   - ध्रु +  क
"अवश्य,  निश्चित रूप से,  यकीनन"

ध्रुव
वि* -  ध्रु+क्
"स्थिर,  अचल,  स्थायी,  अनिवार्य"

ध्रुवः
पुं*
  -  ध्रु+क्
खूटी

ध्रुवः
पुं*
  -  ध्रु+क्
ज्योतिष का एक योग

ध्रुवः
पुं*
  -  ध्रु+क्
मूलबिन्दु

ध्रुवः
पुं*
  -  ध्रु+क्
ध्रुव तारा

ध्रुवम्
नपुं*
   -  ध्रु+क्
 निश्चित किया बिन्दु

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧ್ರುವಕುಮಾರ /ಸ್ವಾಯಂಬುವ ಮನುವಿನ ಮಗನಾದ ಉತ್ತಾನಪಾದರಾಯನ ಹಿರಿಯ ಹೆಂಡತಿ ಸುನೀತಿಯ ಮಗ
प्रयोगाः - > "स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मनः । प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापतेः सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगतः स्थितौ । जाये उत्तानपादस्य सुनीतिः सुरुचिस्तयोः । सुरुचिः प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुवः ॥"
उल्लेखाः - > भाग० ४-८-६,  ७, ८
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ಪರಮಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > ध्रुव (गतिस्थैर्ययोः) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > ध्रुवति अनन्तपरिणामादपि स्वरूपादप्रच्याव्यो भवति । ध्रुवति स एवार्वाचीनमपि ध्रुवं तुङ्गपदप्रदानेन स्थिरयति
प्रयोगाः - > "स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः" । "संस्थानं स्थानदो ध्रुवः" ।
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "अप्रच्याव्यस्वस्वरूपात् सदा योऽसौ ध्रुवः स्मृतः" - निरुक्तिः । "अर्वाचीनं ध्रुवमपि तुङ्गस्थानप्रदानतः । ध्रुवीचकार यस्माद्धि ध्रुवस्तस्मात् प्रकीर्तितः" - निरुक्तिः ।
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಶಿವ /ಪರಮಾತ್ಮ
प्रयोगाः - > "धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः"
उल्लेखाः - > भा० अनु० ४८-१०४
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಷ್ಟವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ
प्रयोगाः - > "आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥"
उल्लेखाः - > मत्स्यपु०
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಕಂಭ ಮೊದಲಾದ ೨೭ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ೧೨ನೆಯದು
प्रयोगाः - > "गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा"
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೋಟು ಮರ /ರೆಂಬೆಗಳೆಲ್ಲಾ ತರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮೋಟಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಮರ
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸರಕುಟಿಗ ಹಕ್ಕಿ
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಂಬ /ಗೂಟ
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಟವೃಕ್ಷ /ಆಲದ ಮರ
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಹುಷ ಮಹಾರಾಜನ ಒಬ್ಬ ಮಗ
प्रयोगाः - > "यतिं ययातिं सयातिमयातिमयतिं ध्रुवम् । नहुषो जनयामास षट् सुतान् प्रियवादिनः ॥"
उल्लेखाः - > भा० आदि० ६९-३३
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೂಗಿನ ತುದಿ /ನಾಸಿಕೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗ
प्रयोगाः - > "अरुन्धतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आसन्नमृत्योर्नो पश्येत् चतुर्थं मातृमण्डलम् ॥"
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಲ್ಲಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೂ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರ ಧ್ರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು
प्रयोगाः - > "मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नभः स्थिते । निरक्षदेशसंस्थानामुभये क्षितिजाश्रये ॥"
उल्लेखाः - > सू० सि०
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವದ ದೇಹದ ಮೇಲಿರುವ ರೋಮದ ಸುಳಿ
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ತರಫಲ್ಗುನೀ ಉತ್ತರಾಷಾಢ ಉತ್ತರಾಭಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು
प्रयोगाः - > "नरीनर्ति वाणी सदा वक्त्रमध्ये चरीकर्ति काव्यं बरीभर्ति बन्धून् । ध्रुवाख्ये प्रसूतिर्ध्रुवा तस्य कीर्तिर्दिगन्ते नितान्तं भवेच्चरुमूर्तिः ॥"
ध्रुव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿತರ್ಕ /ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ
प्रयोगाः - > "ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति"
उल्लेखाः - > शाकु० १-१६
ध्रुव
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಿರವಾದ /ಶಾಶ್ವತವಾದ
प्रयोगाः - > "ध्रुवेण भर्ता ध्रुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन" । "ध्रुवमपाय्र्ऽपादानम्" । "यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च ॥"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-८५,  पा० सू० १-४-२४,  हितो०
ध्रुव
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿಶ್ಚಿತವಾದ /ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಕರಗತವಾದ
ध्रुव
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿತ್ಯವಾದ /ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧವಾದ
प्रयोगाः - > "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च"
उल्लेखाः - > गीता० २-२७

L R Vaidya

English

 Druva {% (I) a. (f. वा) %} 1. Fixed,  firm,  immovable,  stable,  permanent,  इति ध्रुवेच्छामनुशासती सुताम् K.S.v.5
perpetual,  unchangeable,  ध्रुवेण भर्त्रा K.S.viii.85
certain,  sure,  जातस्य हि ध्रुवोर्मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च Bg.ii.27
tenacious,  retentive,  (e.g. ध्रुवा स्मृतिः).(धृवम् ‘surely,  certainly.’)

 Druva {% (II) m. %} 1. The polar star,  R.xvii.35,  K.S.vii.85
the pole of any great circle
the distance of a planet from the beginning of the sidereal zodiac
the Indian fig-tree
a post
the introductory stanza of a song which is repeated as a kind of chorus
 (See any Ashṭapadī of Jayadeva)
time,  epoch,  era
a stem,  a trunk
an epithet of Brahman (m.)
of Vishṇu
of Śiva
name of the son of Uttānapāda and grandson of the first Manu.

 Druva {% (III) n. %} The sky,  atmosphere.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२,  अंस,  अक्षि,  अन्तक,  अम्बक,  अयन,  अश्वि,  अश्विनी,  ईक्षण,  ओष्ठ,  कर,  कर्ण,  कुच,  कुटुम्ब,  गरुत्,  गुल्फ,  चक्षु,  जङ्घा,  जानु,  दस्र,  दृश् ,  दृष्टि,  दोः,  द्वन्द्व,  द्वय,  द्वि,  ध्रुव,  नय,  नयन,  नासत्य,  नेत्र,  पक्ष,  पाणि,  बाहु,  भुज,  भुजा,  यम,  यमल,  युग,  युगल,  युग्म,  रविचन्द्रौ,  रविपुत्र,  लोचन,  श्रोत्र,  स्तन,  हस्त

Bopp

Latin

 ध्रुव (a praec. s. अ) certus. BR. 1. 15. N. 6. 11. 26. 11. --
ध्रुवम् Adv. certe. H. 1. 26. BR. 1. 9. N. 13. 27. (Hib.
dearbh «sure,  certain,  true,  fixed»
 germ. vet. triu,  triu-
wi,  ga-triu,  ga-triuwi,  ga-triwi fidelis
 nostrum treu,  ge-
treu.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

ध्रुव
पु
ध्रुव,  नक्षत्र,  निश्चल
द्रुमो वृक्षेषु रत्नेषु ध्रुवौ नक्षत्रनिश्चलौ ।
verse 3.1.1.22
page 0015

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Dhruva, 
(1) n. of a śreṣṭhin,  instructed and saved by Buddha: legend referred to Mv 〔i.177.14〕,  told 〔184.19 ff.〕
(2) n. of a king: Mmk 〔625.16〕
(3) n. of a yakṣa: Māy 〔72〕.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Dhruva (EI 16,  32
 HD),  [a collector of] the fixed royal
share of grains
 contraction of Dhruv-ādhikaraṇika
 cf. the
Gujarātī family name Dhruva
 same as dhruva-sthāna. See Bomb.
Gaz.,  Vol. I,  Part i,  p. 477.
(IE 7-1-2),  ‘one’.
(CII 1),  regular.

Lanman

English

 dhruvá,  a.
	—1. holding or continuing, 
i. e. remaining fixed in place
 as m.
the pole-star,  100^8
	—2. of abodes
certain,  safe,  79^18. [√dhṛ in mg 6: see
1190.]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  ध्रुव्
मूलधातुः:
   ध्रुव
धात्वर्थः:
  गति-स्थैर्ययोः
गणः:
  तुदादिः
कर्मकत्वं:
  गतौ अकर्मकः, स्थैर्ये सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  ध्रुवति
अनुबन्धादिविशेषः:
  कुटादिः

Abhyankara Grammar

English

ध्रुव  (1) fixed, stationary,  as contrasted with moving (ध्रुव) which is termed अपादान and hence put in the abla- tive case
 cf ध्रुवमपायेऽपादानम् P. I. 4.24
 (2) repeated sound ( नाद ) of a third or a fourth consonant of the class consonants when it occurs at the end of the first word of a split up compound word
 cf. R. Pr. VI. II and XI. 24.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 ध्रुव ,  f. आ (sc. वृत्ति) auch: eine best. Art des Lebensunterhaltes,  Baudh. 3,  1,  7
 2,  7. 10.

 ध्रुव = गीतिभेद,  Bālarāmāyaṇa p. 10,  12 = Pracaṇḍapāṇḍava p. 4,  16. [Z.]

 ध्रुव °N. eines tīrtha,  Kaṃs. 16,  12 v.u.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  सुदृढ,  दृढ,  अटल,  अस्खलित,  कीकस,  ध्रुव,  निष्ठित,  शूर्ण,  सम्बाळ्ह
adjective
 
यद् न विचलति।
 "अस्य गृहस्य इष्टिकान्यासः सुदृढः अस्ति।"

Synonyms:
  ध्रुव,  अनिवार्य
adjective
 
यद् निवारितुं न शक्यते।
 "जातस्य ही मृत्युः ध्रुवः।"

Synonyms:
  ध्रुवतारा,  ध्रुव,  उत्तानपादजः,  चित्ररथः
noun
 
आकाशे उत्तरदिशि स्थितः खगोलियपिण्डः यं हिन्दुधर्मीयग्रन्थाः उत्तानपादजः इति मन्यन्ते।
 "ध्रुवतारा उत्तरस्यां दिशि दृश्यते।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

nges par brtan pa
ध्रुव / निष्पाप

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अश्लेषाभूः शिखी केतुर्ध्रुवस्तूत्तानपादजः ।
-wordlist-
 
अहिक (पुं),  अश्लेषाभू (पुं),  शिखिन् (पुं),  केतु (पुं),  ध्रुव (पुं),  उत्तानपादज (पुं)

--source--
 
द्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
-wordlist-
 
द्रुहिण (पुं),  विरिञ्चि (पुं),  द्रुघण (पुं),  विरिञ्च (पुं),  परमेष्ठिन् (पुं),  अज (पुं),  अष्टश्रवण (पुं),  स्वयम्भू (पुं),  कमन (पुं),  कवि (पुं),  सात्त्विक (पुं),  वेदगर्भ (पुं),  स्थविर (पुं),  शतानन्द (पुं),  पितामह (पुं),  क (पुं),  धातृ (पुं),  विधातृ (पुं),  विधि (पुं),  वेधस् (पुं),  ध्रुव (पुं),  पुराणग (पुं),  हंसग (पुं),  विश्वरेतस् (पुं),  प्रजापति (पुं),  ब्रह्मन् (पुं),  चतुर्मुख (पुं),  भवान्तकृत् (पुं),  जगत्कर्तृ (पुं),  सरोरुहासन (पुं),  शम्भु (पुं),  शतधृति (पुं),  स्रष्टृ (पुं),  सुरज्येष्ठ (पुं),  विरिञ्चन (पुं),  हिरण्यगर्भ (पुं),  लोकेश (पुं),  नाभिभू (पुं),  पद्मभू (पुं),  आत्मभू (पुं)

--source--
 
नेदिष्ठमन्तिकतमं विप्रकृष्टपरे पुनः ।
दूरेऽतिदूरे दविष्ठं दवीयोऽथ सनातनम् ॥ १४५२ ॥
शाश्वतानश्वरे नित्यं ध्रुवं स्थेयस्त्वतिस्थिरम् ।
स्थास्नु स्थेष्ठं तत्कूटस्थं कालव्याप्येकरूपतः ॥ १४५३ ॥
-wordlist-
 
नेदिष्ठ (क्ली),  अन्तिकतम (क्ली),  विप्रकृष्ट (क्ली),  पर (क्ली),  दूर (क्ली),  अतिदूर (क्ली),  दविष्ठ (क्ली),  दवीयस् (क्ली),  सनातन (क्ली),  शाश्वत (क्ली),  अनश्वर (क्ली),  नित्य (क्ली),  ध्रुव (क्ली),  स्थेय (पुं),  अतिस्थिर (क्ली),  स्थास्नु (क्ली),  स्थेष्ठ (क्ली),  कूटस्थ (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

सनातन
सनातन,  ध्रुव,  नित्य,  शाश्वत,  अनश्वर
सनातनं ध्रुवं नित्यं शाश्वतं स्यादनश्वरम् ।
verse 1.1.1.125
page 0016

Mahabharata

English

Dhruva^1,  one of the eight Vasus. § 116 (Vasu,  pl.): I,  66,  2582,  2583 (his mother named Dhūmrā?).--§ 770 (Ānuśāsanik.): XIII,  151,  7094 (enumeration).

Dhruva^2,  son of Nahusha. § 143 (Yayāti): I,  75,  3155 (sixth son of Nahusha).

Dhruva^3,  an ancient ṛshi. § 267 (Yamasabhāv.): II,  8,  321 (in the palace of Yama).

Dhruva^4,  the Polar star. § 574 (Jambūkh.): VI,  3,  84 (omens).--§ 641 (Rājadh.): XII,  127,  4685 (saptarshaya iva Dhruvaṃ,  sc. parivārya upāviśan).--§ 707 (Mokshadh.): XII,  318,  11711 (one who fails to see Dh. has but one year to live).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII,  340,  12920 (jyotishāṃ śreshṭhaṃ).--§ 721 (Ānuśāsanik.): XIII,  3,  195 (Auttānapādasya).--§ 770 (do.): XIII,  151,  7156.

Dhruva^5,  a Pāṇḍava warrior. § 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII,  158,  7009.

Dhruva^6,  a Kuru warrior. § 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII,  155,  6708 (slain by Bhīmasena).

Dhruva^7,  a ṛshi. § 734 (Ānuśāsanik.): XIII,  26,  1762 (among the ṛshis who came to see Bhīshma as he lay on his arrow-bed).

Dhruva^8 = Śiva (1000 names^1--2).

Dhruva^9 = Kṛshṇa: XII,  1510.

Dhruva^10 = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

ध्रुव / DHRUVA. I.1) Birth and childhood.   manu Svāyambhuva the son of brahmā,  had two sons named priyavrata and uttānapāda. They were mighty heroes and of righteous character. uttānapāda had two wives,  suruci and sunīti. suruci gave birth to uttama and sunīti to dhruva. uttānapāda showed more favour towards uttama and suruci. But he looked upon dhruva and his mother with disfavour.
Once uttama sat on the lap of his father when the latter was sitting on the throne. Seeing this,  dhruva wanted to sit along with his brother. But fearing the displeasure of suruci,  who was also there,  the King did not take dhruva on to his lap. Seeing the endeavour of dhruva,  suruci said to him,  “Child,  if you wish to sit on the lap of your father,  you ought to have been born in my womb. You cherish high ambition which you do not deserve.” These words of suruci were not palatable to dhruva who ran to his mother and sat on her lap. When sunīti knew what had happened she shed tears. After a few moments dhruva stood up and made a vow. “I will get a position unattainable even for my  father,  by my own endeavour.” He then started for the forest. He attained self-renunciation even in childhood becoming a disciple of hermits and performing severe penance.
dhruva began penance in the forest of madhuvana on the river Jamunā. sunīti came and tried to take him to the palace. But he did not return. He intensified his penance more and more. At last Mahāviṣṇu appeared before him. dhruva requested for a lofty,  and eternal place which would become a prop of the world. Accordingly,  viṣṇu pointed out to dhruva,  a noble place,  higher than the planets,  stars saptarṣis (Ursa Major) and the devas who travelled in aeroplanes. Mahāviṣṇu said that dhruva would live in a lofty place as a star till the end of the kalpa and his mother sunīti would also remain as a star near śiva as long as dhruva lived (viṣṇu purāṇa,  aṁśa 1,  Chapters 11 and 12).2) The previous birth of dhruva.   Mahāviṣṇu appeared before dhruva and revealed his previous birth.
dhruva was a Brahmin in his previous birth. He used to meditate on viṣṇu with concentration of mind. In course of time he befriended a prince who was a youth,  of beautiful and bright complexion,  enjoying all the pleasures of the world. Attracted by the position and status of the prince,  the Brahmin wanted to become a prince. Mahāviṣṇu granted his wish. Accordingly dhruva took his next birth as the son of uttānapāda. (viṣṇu purāṇa,  aṁśa 1,  Chapter 12).3) The reign and end of dhruva.   After receiving the boon from Mahāviṣṇu,  dhruva returned. All who were there embraced dhruva. Years passed by. uttānapāda left his kingdom to dhruva and became a forest householder. dhruva became King. The King dhruva married Brāhmī,  the daughter of śiśumāra a prajāpati. The queen gave birth to two sons kalpa and vatsara. dhruva married ilā the daughter of vāyu (wind). She gave birth to a son named utkala.
uttama remained unmarried. While he was hunting in the forest a yakṣa (a demi-god) killed him. suruci was caught in wild fire and died. Hearing about the death of uttama,  dhruva took his weapons and reached the realm of the Yakṣas. He stood at their gate and challenged them for battle. One lac and thirty thousand yakṣa warriors fought with dhruva. dhruva destroyed the entire army. The Yakṣas began illusive and magical arts. dhruva overcame that also. At last kubera himself appeared before dhruva and blessed him. They got him into a plane and placed him in a place higher than all the planets. (viṣṇu purāṇa,  bhāgavata).4) The descendants of dhruva.   Two sons named śiṣṭi and bhavya were born to dhruva by his wife śambhu. succhāyā the wife of śiṣṭi gave birth to five sinless sons named ripu,  ripuñjaya,  vipra,  vṛkala and vṛkatejas. bṛhatī the wife of ripu gave birth to cākṣuṣa of extreme bright complexion. manu was born to cākṣuṣa by his wife Puṣkaraṇī the daughter of Vīraṇaprajāpati and included in the children of varuṇa. ten sons were born to the bright manu by his wife naḍvalā,  daughter of prajāpati vairāja. These ten bright sons were kuru,  pūru,  śatadyumna tapasvī,  satyavān,  śuci,  Agniṣṭomā,  atirātra,  sudyumna,  and abhimanyu. āgneyī,  the wife of kuru gave birth to six children. They were aṅga,  sumanas,  khyāti,  kratu,  aṅgiras and śibi. A son named vena was born to aṅga  by his wife sunīthā. Hermits churned the right hand of vena to obtain children. As a result of churning Vaineya was born from the right hand of vena. That King is the famous pṛthu. This pṛthu milked the earth for the prosperity of his subjects. (viṣṇu purāṇa,  aṁśa 1,  Chapter 13).5) The place of dhruva.   The origin of the river gaṅgā was through the hole at the top of the shell of the mundane egg. It flowed down and fell on the highest part of heaven. That place is called Viṣṇupāda. Sitting in this Viṣṇupāda,  dhruva does penance to viṣṇu. So this place got the name Dhruvamaṇḍala. (devī bhāgavata,  skandha 8).

ध्रुव २ / DHRUVA II. He was the son of nahuṣa and the brother of yayāti. (M.B. Ādi Parva,  Chapter 75,  Stanza 30)

ध्रुव ३ / DHRUVA III. A king. He sits in the council of yama and serves him. (M.B. Sabhā Parva,  Chapter 8,  Stanza 10)

ध्रुव ४ / DHRUVA IV. A warrior who fought on the side of the kauravas against the pāṇḍavas. He was killed by Bhīmasena (M.B. droṇa parva,  Chapter 155,  Stanza 27)

ध्रुव ५ / DHRUVA V. A king who supported yudhiṣṭhira. (M.B. droṇa parva,  Chapter 158,  Verse 39).

ध्रुव ६ / DHRUVA VI. A son born to Dharmadeva by his wife dhūmrā. He was one of the aṣṭa Vasus (eight Vasus) (M.B. Ādi Parva,  Chapter 66,  Stanza 19).

Vedic Reference

English

 Dhruva in the Sūtras^1 denotes the pole star,  being mentioned
in connexion with the marriage ritual,  in which the star is
pointed out to the bride as an emblem of constancy. In the
Maitrāyaṇī Upaniṣad, ^2 a late work,  the movement of the
Dhruva (dhruvasya pracalanam) is mentioned,  but this can hardly
be interpreted as referring to an actual observed motion of the
nominal pole star, ^3 but rather to an extraordinary event,  such
as a destruction of the world,  as Cowell understood the
expression.^4 Jacobi^5 sees in the motion of the Dhruva the
possibility of fixing a date,  on the ground that the only star
which could have been deemed a pole star,  as ‘immovable, ’ was
one (a Draconis) of the third millennium B.C. But this attempt
to extract chronology from the name of the star is of very
doubtful validity.^6
1) Āśvalāyana Gṛhya Sūtra,  i. 7,  22
Sāṅkhāyana Gṛhya Sūtra,  i. 17,  2 et seq.
Lāṭyāyana Śrauta Sūtra,  iii. 3,  6,  etc.
It is to be noted that the marriage
Mantras,  of which we have a great
many,  do not include any reference to
the Dhruva
 but it is not possible to
say definitely whether the practice is
really an old one or not
2) See Max Müller,  Sacred Books of
the East,  15,  289
 Weber,  Indische
Studien,  2,  396.
3) As understood by Weber,  Indian
Literature,  98,  n. 103
 Bühler,  Indian
Antiquary,  23,  245,  n. 21
 Jacobi,  Zeit-
schrift der Deutschen Morgenländischen
Gesellschaft,  49,  228,  n. 2.
4) In his edition of the Upaniṣad, 
p. 244.
5) Indian Antiquary,  23,  157
 Zeitschrift, 
loc. cit.,  50,  69 et seq.
 Journal of the
Royal Asiatic Society,  1909,  721 et seq.
1910,  461 et seq.
6) Whitney,  Journal of the American
Oriental Society,  16,  xc
 Keith,  Journal
of the Royal Asiatic Society,  1909,  1102
1910,  465 et seq.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  ध्रुवः
Root:  ध्रुव
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ sure
⇒ knot
⇒ post
⇒ stake
⇒ fixed
⇒ stable
⇒ certain
⇒ eternal
⇒ lasting
⇒ settled
⇒ constant
⇒ permanent
⇒ immovable
⇒ pole star
⇒ polar star
⇒ firm [fixed]
⇒ staying with
⇒ unchangeable
⇒ constant arc
⇒ celestial pole
⇒ Indian fig-tree
⇒ tip of the nose
⇒ particular water-bird
⇒ particular mode of life
⇒ unchangeable longitude of fixed stars
⇒ introductory verse of a song [in music]
⇒ Ceylon bowstring-hemp [Sanseviera zeylanica - Bot]
⇒ any epoch to which a computation of dates is referred
⇒ introductory verse of a song or a particular time or measure
⇒ medicinal plant known for psychedelic effects [Desmodium Gangeticum - Bot.]
⇒ remaining graha which having been drawn in the morning is not offered till evening
Shloka(s): 
1|3|20|1 ► ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः। (दिग्वर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|3|20|1 ⇢ ध्रुवः (ध्रुव) (पुं) ⇒ sure, knot, post, stake, fixed, stable, certain, eternal, lasting, settled, constant, permanent, immovable, pole star, polar star, firm [fixed], staying with, unchangeable, constant arc, celestial pole, Indian fig-tree, tip of the nose, particular water-bird, particular mode of life, unchangeable longitude of fixed stars, introductory verse of a song [in music], Ceylon bowstring-hemp [Sanseviera zeylanica - Bot], any epoch to which a computation of dates is referred, introductory verse of a song or a particular time or measure, medicinal plant known for psychedelic effects [Desmodium Gangeticum - Bot.], remaining graha which having been drawn in the morning is not offered till evening
➠ 1|3|20|1 ⇢ औत्तानपादिः (औत्तानपादि) (पुं)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ नक्षत्रम्
जातिः ➡ नक्षत्रम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ध्रुवं,  क्ली,
   (ध्रुवति स्थिरीभवतीति । ध्रु + “स्रुवःकः ।” उणां । २ । ६१ । इत्यत्र । “बाहुलकात्ध्रु स्थैर्य्ये अतोऽपि कः ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्याकः ।) निश्चितम् । (यथा,  शाकुन्तले १अङ्के ।“ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारयाशमीलतां च्छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ॥
”)तर्कः । इति मेदिनी । वे,  १३ ॥
 आकाशम् ।इति हेमचन्द्रः ॥

 ध्रुवं,  त्रि,  (ध्रु गतिस्थैर्य्ये + बाहुलकात् कः ।)सन्ततम् । शाश्वतम् । इति मेदिनी । वे,  १३ ॥
स्थिरम् । निश्चितम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । ८९ ॥
(यथा,  चाणक्यशतके । ६३ ।“यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते ।ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव हि ॥
”)

 ध्रुवः,  पुं,
   (ध्रुवति स्थिरीभवतीति । ध्रु + बाहुलकात्कः ।) शङ्कुः । हरः । (यथा,  महाभारते ।१३ । १७ । १०३ ।“घाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥
”)विष्णुः । (यथा,  महाभारते । १३ । १४९ । १९ ।“विश्वकर्म्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥
”)वटः । उत्तानपादजः । (अस्य विवरणन्तुपश्चात् द्रष्टव्यम् ॥
) वसुभेदः । (यथा,  मात्स्ये ।५ । २१ ।“आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥
”)योगभेदः । इति मेदिनी । वे,  १३ ॥
 (यथा, ज्योतिषे ।“गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा ॥
”)स्थाणुः । इत्यमरः । २ । ४ । ८ ॥
 शरारि-पक्षी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
 ध्रुवकः । इतिसङ्गीतदामोदरः ॥
 * ॥
 (रोहिणीगर्भे वसुदेवा-ज्जातः पुत्त्रविशेषः । यथा,  भागवते । ९ । २४ । ४६ ।“बलं गदं सारणञ्च दुर्म्मदं विपुलं ध्रुवम् ।वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥
”पाण्डवपक्षीयः कश्चित् क्षत्त्रियवीरः । इतिमहाभारते । ७ । १५६ । ३७ ॥
 नहुषस्य पुत्त्र-विशेषः । यथा,  महाभारते । १ । ७५ । ३० ।“यतिं ययातिं संयातिमायातिमयतिं ध्रुवम् ।नहुषो जनयामास षट् सुतान् प्रियवाससि ॥
”पुरुवंशीयरन्तिनावस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २० । ६ ।“ऋतेयो रन्तिनावोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप ! ।सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः ॥
”रोमावर्त्तविशेषः । यथा,  शब्दार्थचिन्तामणौ ।“आवर्त्तसाम्यादावर्त्तो रोमसंस्थानमङ्गिनाम् ॥
”ते च दशधा यथा,  --“द्वावुरस्यौ शिरस्यौ द्वौ द्बौ द्वौ रन्ध्रोप-रन्ध्रयोः ।एको भाले ह्यपाने च दशावर्त्ता ध्रुवाःस्मृताः ॥
”यज्ञीयग्रहपात्रविशेषः । यथा,  कात्यायनश्रौत-सूत्रे । ९ । ५ । १७ ।“यजमानस्ततो ग्रहग्रहणमा ध्रुवात् ॥
”)नासाग्रम् । तत्तु आसन्नमृत्युर्न पश्यति । यथा, “अरुन्धतीं ध्रुवञ्चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च ।आसन्नमृत्युर्नो पश्येच्चतुर्थं मातृमण्डलम् ॥
अरुन्धती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते ।विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्म्मातृमण्डलम् ॥
”इति काशीखण्डे । १२ । १३ -- १४ ॥
ध्रुवलोकोत्पत्तिर्यथा,  --“प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु ।द्वौ पुत्त्रौ सुमहावीर्य्यौ धर्म्मज्ञौ कथितौ तव ॥
तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः ।अभीष्टायामभूद्ब्रह्मन् ! पितुरत्यन्तवल्लभः ॥
सुनीतिर्नाम या राज्ञस्तस्याभून्महिषी द्बिज ! ।स नातिप्रीतिमांस्तस्यां तस्याश्चाभूद्ध्रुवः सुतः ॥
राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर्भ्रातरमाश्रितम् ।दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश्चक्रे तमारोढुं मनोरथम् ॥
सपत्नीतनयं दृष्ट्वा तमङ्कारोहणोत्सुकम् ।पुत्त्रं पितुस्तथारूढं सुरुचिर्वाक्यमब्रवीत् ॥
एतद्राजासनं सर्व्वभूभृत्संश्रयकेतनम् ।योग्यं ममैव पुत्त्रस्य किमात्मा क्लिश्यते त्वया ॥
उत्सृज्य पितरं बालस्तत् श्रुत्वा मातृभाषितम् ।जगाम कुपितो मातुर्निजाया द्विज ! मन्दिरम् ॥
तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्त्रमीषत्प्रस्फुरिताधरम् ।सुनीतिरङ्कमारोप्य मैत्रेयेदमभाषत ॥
वत्स ! कः कोपहेतुस्ते कश्च त्वां नाभिनन्दति ।कोऽवजानाति पितरं तव यस्तेऽपराध्यति ॥
इत्युक्तः सकलं मात्रे कथयामास तद्यथा ।सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षमतिगर्व्विता ॥
सुनीतिरुवाच ।सुरुचिः सत्यमाहेदं स्वल्पभाग्योऽसि पुत्त्रक ! ।न हि पुण्यवतां वत्स ! सपत्नैरेवमुच्यते ॥
यदि चेद्दुःखमत्यर्थं सुरुच्या वचनात्तव ।तत् पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्व्वफलप्रदे ॥
पराशर उवाच ।निर्जगाम गृहान्मातुरित्युक्त्रा मातरं ध्रुवः ।पुराच्च निर्गम्य ततस्तद्बाह्योपवनं ययौ ॥
स ददर्श मुनींस्तत्र सप्त पूर्व्वागतान् ध्रुवः ।निर्जगाम वनात्तस्मात् प्रणिपत्य स तानृषीन् ॥
मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम् ।यत्रैव देवदेवस्य सान्निध्यं हरिमेधसः ॥
सर्व्वपापहरे तस्मिन् तपस्तीर्थे चकार सः ।पदाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा च वसुधां स्थितः ।तदा समस्तवसुधा चचाल सह पर्व्वतैः ॥
भगवानपि सर्व्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः ।गत्वा ध्रुवमुवाचेदं चतुर्भुजवपुर्हरिः ॥
औत्तानपादे भद्रन्ते तपसा परितोषितः ।वरदोऽहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत ! ॥
ध्रुव उवाच ।भगवन् सर्व्वभूतेश ! सर्व्वस्यास्ते भवान् हृदि ।किमज्ञातं तव स्वामिन् ! मनसा यन्मयेप्सितम् ॥
नैतद्राजासनं योम्यमजातस्य ममोदरात् ।इति गर्व्वादवोचन्मां सपत्नी मातुरुच्चकैः ॥
आधारभूतं जगतः सर्व्वेषामुत्तमोत्तमम् ।प्रार्थयामि प्रभो ! स्थानं त्वत्प्रसादादतोऽव्ययम् ॥
श्रीभगवानुवाच ।त्रैलोक्यादधिके स्थाने सर्व्वताराग्रहाश्रयः ।भविष्यति न सन्देहो मत्प्रसादाद्भवान् ध्रुव ! ॥
सूर्य्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्त्राद्बृह-स्पतेः ।सितार्कतनयादीनां सर्व्वर्क्षाणां तथा ध्रुवम् ॥
सप्तर्षीणामशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः ।सर्व्वेषामुपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव ! ॥
”इति विष्णुपुराणे १ अंशे ११ अध्यायः ॥
 * ॥
ध्रुवयोगजातफलं यथा,  --“नरीनर्त्ति वाणी सदा वक्त्रपद्मेचरीकर्त्ति काव्यं बरीभर्त्ति बन्धून् ।ध्रुवाख्ये प्रसूतिर्ध्रुवा तस्य कीर्त्ति-र्दिगन्ते नितान्तं भवेच्चारुमूर्त्तिः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
 * ॥
ध्रुवगणो यथा । उत्तरफल्गुनी १ उत्तराषाढा२ उत्तरभाद्रपद् ३ रोहिणी ४ । इति ज्योति-षम् ॥
 * ॥
 ताराविशेषः । यथा,  --“मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नभःस्थिते ।निरक्षदेशसंस्थानामुभये क्षितिजाश्रिते ॥
भचक्रं ध्रुवयोर्बद्धमाक्षिप्तं प्रवहानिलैः ।पर्य्येत्यजस्रं तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्ते १२ अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ध्रुव त्रि०
  कु० ध्रु--अच् । १ स्थिरे २ निश्चिते हेमच० ३ सन्तते४ शाश्वते ५ तर्के न०
  मेदि० । ६ गगने न०
  हेम० । ७ शङ्कौ८ विष्णौ ९ हरे १० वटे ११ उत्तानपादनृपसुतभेदे पु०
  मेदि०१२ वसुभेदे विष्कुम्भादिषु १३ द्वादशे योगे पु०
  मेदि० ।१४ स्थाणौ पु०
  अमरः १५ शरारिखगे पुंस्त्री० त्रिका० ।१६ ध्रुवके (धुया)ख्याते पदार्थे पु०
  संगीतदा० । १७ आका-शस्थिते ताराद्वये च पु०
  । ते च सर्वेषां नक्षत्रादीना-माधारभूते उत्तरदक्षिणयोः स्थिते सू० सि० उक्ते यथा“मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नमःस्थिते । निरक्षदेशसं-स्थानामुभये क्षितिजाश्रये” मू० । “मेरोरुभयतो दक्षिणो-त्तराग्रयोराकाशस्थिते ध्रुवतारे दक्षिणोत्तरे क्रमेण मध्य-आकाशमध्ये भवतः । निरक्षदेशसंस्थानां प्रागुक्तनगर-स्थितमनुष्याणामुभये दक्षिणोत्तरे ध्रुवतारे क्षितिजाश्रयेतद्भूगर्भक्षितिजवृत्तस्ये भवत इत्यर्थः ।” रङ्गना० । अतएवतेष्यक्षांगाभावलम्बांशपरमत्वमिति वदन् मेरावक्षांशपर-मत्वमित्याह “अतो नाक्षोच्छ्रयस्तासु ध्रुवयोः क्षितिजस्थयोः । नवतिर्लम्बकांशास्तु मेरावक्षांशकास्तथा” मू० ।“तासूक्तनगरीषु । अत उभये क्षितिजाश्रये इतिकारणात् अक्षोच्छ्रयो ध्रुवौच्च्यं न । तथाच क्षिति-जाद्ध्रुवौच्च्यमक्षांशा इति तदभावात् तदभाव इतिभावः । तुकारात् तन्नगरीषु ध्रुवयीः क्षितिजस्थयोःसतीर्लम्बांशा नवतिः शून्याक्षांशोननवतेर्लम्बांशत्वात् ।खमव्याद्ध्रुवयोः क्षितिजस्य लम्बांशस्वरूपत्वाच्च मेराव-क्षांशास्तथा नवतिः,  ध्रुवस्य परमोच्चत्वात् । यथानिरक्षदेशेऽक्षांशाभावाल्लम्बांशाः परमास्तथा मेरावक्षां-शपरमत्वाल्लब्धांशाभाब इत्यर्थसिद्धम् ।” रङ्गनाथः ।“निरक्षदेशक्षितिमण्डलोपगौ ध्रुवौ नरः पश्यति दक्षि-णोत्तरौ । तदाश्रितं खे जलवन्त्रवत् तथा भ्रमद्भचक्रंनिजमस्तकोपरि । उदग्दिशं याति यथा यथा नरस्तथातथा स्यान्नतमृक्षमण्डलम् । उदग् ध्रुवं पश्यति चोन्नतंक्षितेस्तदन्तरे योजनजाः पलांशकाः । योजनसंख्याभां-शैर्गुणिता स्वपरिधिहृता भवन्त्यंशाः । भूमौ कक्षायांवा भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तम् । सौम्यं ध्रुवं मेरु-गताः खमध्ये याम्यं च दैत्या निजमस्तकोर्द्ध्वे । सष्या-पसव्यं भ्रमदृक्षचक्रं विलोकयन्ति क्षितिजप्रसक्तम्”सि० शि० । विष्णुवरेण उत्तानपादनृपपुत्रस्यैव तदधिष्ठा-तृत्वं तथाभूतपदलाभकथा च काशीख०“विष्णुरुवाच “अयि! बाल! विशालाक्ष! ध्रुव! ध्रुवमते!ऽ-नघ! । परिज्ञातो मया सम्यक् तव हृत्स्थो मनोरथः ।अन्नाद् भवन्ति भूतानि वृष्टेरन्नसमुद्भषः । तद्वृष्टेःकारणं सूर्यः सूर्य्याधारो ध्रुवो विभो! । ज्योतिश्चक्रस्यसर्वस्य ग्रहर्क्षादेः समन्ततः । गगने भ्रमगो नित्यं त्व-माधारो भविष्यसि । मेधीभूतः स वै सर्वान् वायुपाशै-र्नियन्त्रितान् । आकल्पं तत्पदे तिष्ठन् भ्वामयन् ज्यो-तिषाङ्गणान् । आराध्य श्रीमहादेवं पुरा पदमिदंमया । आसादि यत्तदेतत्ते तपसा प्रतिपादितम् । केचि-च्चतुर्युगं यावत् केचिन्मन्वन्तरं ध्रुव! । तिष्ठति त्वन्तु-वै कल्पं पदमेतत् प्रशास्यसि । मनुनापि न यत् प्रापिकिमन्यैर्मानवैर्ध्रुव! । तत्पदं विहितं वत्स! शक्राद्यै-रपि दुर्लमम् । अन्यान् वरान् प्रयच्छामि स्तवेनानेनतोषितः । सुनीतिरपि ते माता त्वत्समीपे भविष्यति”भाग० ५ । २३ अ० शनिलोकपर्यन्तवर्णनान्ते“अथ तस्मात् परतस्त्रयोदश लक्षयोजनान्तरतोयत्तद्विष्णोःपरमं पदमभिवन्दन्ति । यत्र महाभागवतो ध्रुव औ-त्तानपादिरग्निनेत्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण चसमकालयुग्भिः । सहबहुमानं दक्षिणतः क्रियमाणइदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्य महानु-भाव उपवर्णितः । स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रह-नक्षत्रादीनाम् अनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेनभ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहितः शश्व-दवभासते । यथा मेधीस्तम्भ आक्रमणपशवः संयोजितास्त्रिभिः सवनैर्यथा स्थानमण्डलानि चरन्ति । एवंभगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आ-योजिता ध्रुवमेवालम्ब्य वायुनोदीर्य्यमाणा आकल्पान्तंपरितः क्रामन्ति । नभसि यथा मेघाः श्येनादयो वायु-वशाः कर्मसारथयः परिवर्त्तन्ते । एवं ज्योतिर्गणाःप्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीताः कर्मनिर्मितगतयो भुवि नपतन्ति ।” “सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः ।एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै । वायव्या-भिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः । परिभ्रमन्ति तद्-बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहादिवि । यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं वै ज्यो-तिषाङ्गणः । यथा नद्युदके नौस्तु उदकेन सहोह्यते ।तथा देव गृहाणि स्युरुह्यन्ते वातरंहसा । तस्माद्यानिप्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवग्रहा इति । यावन्त्यश्चैव ताराःस्युस्तावन्त्योऽस्य मरीचयः । सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्योभ्रामयन्ति च । तैलपीडं यथा चक्रं भ्राम्यते भ्राम-यन्ति वै । तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः ।अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्मात्प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः । एवं ध्रुवे नियु-क्तोऽसौ भ्रमते ज्योतिषाङ्गणः । एष तारामयः प्रोक्तःशिशुमारे ध्रुवो दिवि” मत्स्यपु०  १२६ अ०वसुभेदश्च “धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टाविति स्मृताः” भा० आ०६६ अ० । औत्तानपादिकथा “प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोःस्वायम्भुवस्य तु । द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्य्यौ धर्मज्ञौकथितौ तव । तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः ।अभीष्टायामभूद्व्रह्मन्! पितुरत्यन्तवल्लमः । सुनीतिर्नामया राज्ञस्तस्यामून्महिषी द्विज! । स नृपीऽप्रीतिमां-स्तस्यां तस्याश्चाभूद्ध्रुवः सुतः” विष्णुपु०  ११ अ० ।गानाङ्गे “ध्रुवाहि नाट्यस्य प्राणाः” तच्छास्त्रम् ।१८ रोमावर्त्तभेदे “आवर्त्तसाम्यादावर्त्तो रोमसंस्थानमङ्गि-नाम्” ते च दशधा “द्वावुरस्यौ शिरस्यौ द्वौ द्वौ च रन्ध्रोपरन्ध्रयोः । एको भाले ललाटे च दशावर्त्ता ध्रुवाःस्मृताः” शब्दार्थचि० “उग्रः पूर्वमथान्तको ध्रुवगणस्त्रीण्यु-त्तराणि स्वभूः ज्यो० उक्ते १९ उत्तरात्रयरोहिणीषुनक्षत्रेषु “मित्र ध्रुवक्षिप्रभे” मु० चि० । “ध्रुवगुरुकर-मूलापौष्णभान्यर्कवारे” ज्यो० त० । २० नासाग्रभागे“अरुन्धती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोःपदानि भ्रूमध्यं नेत्रयोर्मातृमण्डलम्” काशीख० ४१ अ०“अरुन्धतीं ध्रुवञ्चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आसन्न-मृत्युर्नोपश्येत् चतुर्थं मातृमण्डलम्” तत्रैव । तत्रवितर्क उत्प्रेक्षा तत्र “ध्रुवं स नीलोत्पलपत्र धारयाशमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति” शकु० । स्थिरे “ध्रुवमपाये”पा० । “अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम् ।ध्रुवमेवातदावेशात्” हरिका० निश्चिते “यो ध्रुवाणिपरित्यज्य अध्रुवाणि विचिन्तयेत् । ध्रुवाणि तस्यनश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च” हितो० । विष्णौ “व्यवसायोव्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः” विष्णुस० ।२१ यज्ञिये ग्रहपात्रभेदे पु०
  । “ततो ग्रहग्रहणमाध्रुवात्”कात्या० श्रौ० ७ । ५ । १७ “आध्रुवग्रहग्रहणात्” कर्कः ।२२ ग्रहनक्षत्राद्यानयनोपयोगिनि अङ्कभेदे तत्र नक्षत्रध्रुवःसू० सि० उक्तः खगोलशब्दे २४२३ पृ० दर्शितः । संक्षेप-तस्तु सि० शि० प्रमिताक्षरोक्तः २४२५ पृ० दर्शितः ।ग्रहध्रुवानयनन्तु “कल्पजचक्रहतास्तु गताव्दाः क-ल्पसमाविहृता भगणाद्याः । स्युध्रुर्वका दिनकृद्भगणान्तेपानमृदूच्चचलोच्चखगानाम्” सू० सि० । अत्र स्वार्थे क ।ध्रुवनक्षत्रे “हुत्वोत्थायोपनिष्क्रम्य ध्रुवं दर्शयति” गो० सू०“ध्रुवं नक्षत्रविशेषं दर्शयति पतिः” सं० त० रघु० । “शरत्प्रस-सन्नैर्ज्योतिर्भिः विभावर्य इव ध्रुवम्” रघुः । “स्फुटतर-मुपरिष्टादल्पमूर्त्तेर्ध्रुवस्य स्फुरति सुरमुनीनां मण्डलंव्यस्तमेतत्” माघः । २३ आवश्यके धृतिहोमशब्दे दर्शितगोभिलवाक्ये “ध्रुवा आहुतीर्जुहोति” । “अष्टका-माघ्यभ्युदयास्तीर्थपात्रोपत्तयः । पितॄणामतिरेकोऽयंमासिकान्नात् ध्रुवः स्मृतः” देवीपु०  “मासिकान्नात्अमावस्याश्राद्धादतिरेकः अष्टकादिश्राद्धगणो ध्रुवआवश्यकः” श्रा० त० रघु० । आवश्यकत्वञ्च अवश्यकर्तव्यत्वंतेनाकरणे प्रत्यवायजनकत्वात् नित्यत्वमिति फलितम् ।सन्तते निश्चिते “जातस्य हि ध्रुबोमृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्यच” गीता “यदावगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः” मनुःस्थिरे “ध्रुवोऽसि पृथिवीं दृंह ध्रुवक्षिदसि” यजु० ५ ।१३ “ध्रुवे स्थिरे यज्ञे क्षीयति निवसति इति ध्रुवक्षित्”वेददी० २४ सोमभेदे “उपयामगृहीतोऽसि ध्रुवोऽसिध्रुवक्षितिर्ध्रुवाणां ध्रुवतमोऽच्युतानामच्युतक्षित्तमः”यजु० ७ । २५ “हे सोम! त्वमुपयामेन पात्रेण गृही-तोऽसि ध्रुवनामकोऽसि कीदृशस्त्वम् ध्रुवा स्थिरा क्षि-तिर्निवासो यस्य स ध्रुवक्षितिः” वेददी० । २५ शकुन्यादिकरश्चतुष्के न०
  “ध्रुवाणि शकुनिर्नागं तृतीयं च चतुष्वदम् ।किंस्तुघ्नं च चतुर्द्दश्याः कृष्णायाश्चापरार्द्धतः” सू० सि० ।

Capeller

German

 ध्रुव॑ beharrend,  feststehend,  beständig,  bestimmt, 
gewiss
 n.
  adv. m.
  der Polarstern, 
Mannsn.  f.
  धा॑ ein best. Opferlöffel.

Grassman

German

 dhruvá [von dhṛ],  a.,  1〉 fest,  feststehend,  unbeweglich
 2〉 fest,  bleibend,  ausdauernd
 3〉 festgesetzt,  bestimmt
 4〉 von Personen: unveränderlich in ihrer Handlungsweise oder Gesinnung
 5〉 mit Loc. weilend bei. — 6〉 n. als Adv. für die Dauer.
-ás 2〉 rayís {298, 7}
 rā́jā {999, 1}. _{999, 2}. _{999, 4} (dessen Herrschaft nicht wankt),  in citrá-dhrajati. — 4〉 (sómas) {814, 4}
 (agnís) {450, 4}.
-ám [m.] 2〉 rayím {732, 4}
 (rā́jānam) {999, 3}. — 4〉 (agním) {456, 7}
 sómam {999, 6}.
-ám [n.] 1〉 Gegens. éjat {164, 30}
 {288, 8}
 sádas {661, 9}
 víśvam idám jágat {999, 4}. — 2〉 jyótis {450, 5}
 yáśas {590, 5}
 ójas {598, 6}
 rāṣṭrám {999, 5}. — 3〉 ṛtám {416, 1}. — 6〉 {263, 16}.
-éṇa 3〉 havíṣā {999, 3}. _{999, 6}.
-ásya 1〉 Gegens. cáratas {146, 1}
 {831, 3}. — 4〉 (sómasya) {798, 6}.
-é [Lo.] 1〉 padé {22, 14}
 {288, 7}
 sádasi {232, 5}
 {752, 2}
 sadhásthe {240, 4}. [Page698]
-ā́sas 1〉 párvatāsas {493, 4}
 párvatās {999, 4}. — 2〉 raśmáyas {59, 3}. — 4〉 kīráyas jánāsas {616, 4}.
-ā́s 4〉 pitáras {920, 12}. — 5〉 ghṛté {813, 12} (sómāsas).
-ā́ṇi 1〉 (ácyutā) {167, 8}. — 2〉 vratā́ {290, 1}
 vratā́ni {423, 4}
 dhā́ma {301, 4}.
-ā́ [n.] 2〉 vratā́ {36, 5}
 {196, 4}.
-ébhis 3〉 ṛtúbhis {84, 18}.
-ā́ [f.] 1〉 sthū́ṇā {637, 14}
 dyaús,  pṛthivī́ {999, 4}.
-ā́su 4〉 kṣitíṣu {73, 4}
 {604, 7}.

Burnouf

French

 ध्रुव ध्रुव a. (द्रु
 sfx. अ) ferme,  solide,  fixe.
Au fig. permanent,  perpétuel
		 certain
 sûr. -- À l'ac.
ध्रुवम् certainement. -- S. n.
  stabilité
 chose sûre, 
certitude
 raisonnement vrai,  conclusion certaine.
		 Son intercalé, 
dans la dissolution d'un सन्धि,  tg.
		 Refrain inséré dans des
stances.
		 Distance entre deux positions,  t. d'astron. 
		 Le ciel.
-- S. m.
  l'étoile polaire: ध्रुवप्रचलन n.
  le déplacement de
l'étoile polaire.
		 Dhruva [l'étoile polaire personnifiée],  fils
d'Uttānapāda et petit-fils de Manu.
		 Un des 8 Vasus.
		 Brahmā
Viṣṇu
 Śiva.
		 Figuier de l'Inde. -- S. f.
  femme vertueuse,  sur
laquelle on peut compter.
		 Vase sacré fait de bois de flacourtia
sapida.
		 Hedysarum gangeticum
 la मूर्वा,  bot.
ध्रुवक m.
  tronc d'arbre ébranché. -- F. refrain de stances.

Stchoupak

French

 ध्रुव-
 a. ferme,  fixe,  stable,  solide,  immuable,  invariable,  durable, 
permanent,  éternel 
 bien établi,  sûr,  certain 
 m.
  étoile fixe,  not. Étoile
Polaire (personnifiée comme fils d'Uttānapāda et petit-fils de Manu) 
 n.
  de
divers personnages 
 -अम् fermement,  solidement,  sûrement,  constamment.
°क्षिति- a. qui a une position ou un séjour stable.
°गति- f.
  position stable 
 a. à la démarche ferme.
°संधि- m.
  = {%dhṛta° 
 %} fils de Puṣya.
°सिद्धि- m.
  n.
  d'un médecin à la cour d'Agnimitra.
ध्रुवाक्षर- nt. syllabe immuable Om personnifiée en Viṣṇu.
ध्रुवा-गीति- f.
  désignation d'une intonation particulière.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.