धातुः: ध्मा
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: शब्द-अग्निसंयोगयोः (मुखवायुना अग्नेः संयोगः)
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: धमति
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

ध्मा (अर्थः)  शब्द,अग्निसंयोगयोः
(अर्थविवरणम्) इहाग्निसंयोगो मुखवायुना ऽग्निसंयोगः
( धमति ) "पाघ्रा'' इत्यादिना धमादेशः इति ( दध्मौ, ध्मातेत्यादि ) लिङि ( धमेत् ) आशिषि ( ध्मायात् ध्मेयात् ) "वान्यस्य'' इत्येत्वविकल्पः ( दिध्मासति देध्मीयते ) "ई घ्राध्मोः'' इति यङीत्वे, दाध्मेति "ई हल्यघोः'' इतीत्वम् ( दाध्मति ) "श्राभ्यस्तयोः''इत्यालोपः ( ध्मापयति अदिध्मपत् उद्धमः ) "पाघ्राध्मा'' इत्युपसृष्टाच्छे शपि धमादेशः ( नासिकंधमः )  ( सूत्रम्) नासिकास्तनयोः (इति सूत्रम्) इति नासिकायां कर्मण्युपपदे ऽस्मात् खश् ( नाडिंधमः )  ( सूत्रम्) नाडीमुष्ट्योश्च (इति सूत्रम्) इति नाडीमुष्ट्योः कर्मर्णारुपदयोः ख्रश्प्रत्ययः तस्य मुष्टिशब्दस्यापूर्वनिपाताल्लक्षणव्यभिचारात् लिङ्गात् ध्माधेटोरुपपदयोश्च यथासंख्यं न भवति पाणयो ध्मायन्ते येषु ( पाणिंधमाः पन्थानः ) "उग्रंपश्येरंमदपाणिंधमाश्च'' इति खशि निपात्यते ( ध्मात्वा ध्मातम् ) 910

ध्मा  शब्दाग्नि,संयोगयोः 
- धमति । दध्मौ । देध्मीयते । उद्धमः । नाडिन्धमः । उद्ध्मानकम्-अधिकरणल्युडन्तात् कः ।। 931 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘अग्निसंयोगश्च मुखवायुना। </li> <li>लक्षणया विधूनने, सन्तापेन पूरणे च।’ इति धा। </li> <li>का। </li> <li>व्याख्यायाम् <a href="#foot_krm03">3</a>। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> ध्मायकः-यिका, <a href="#foot_krm05">5</a> ध्मापकः-पिका, दिध्मासकः-सिका, <a href="#foot_krm06">6</a> देध्मीयकः-यिका;</li> <li> ध्माता-त्री, ध्मापयिता-त्री, दिध्मासिता-त्री, देध्मीयिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> धमन् <a href="#foot_krm08">8</a> -न्ती, ध्मापयन्-न्ती, दिध्मासन्-न्ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm09">9</a> ध्मास्यन्-न्ती-ती, ध्मापयिष्यन्-न्ती-ती, दिध्मासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm10">10</a> व्यतिधममानः, ध्मापयमानः, <a href="#foot_krm11">11</a> व्यतिदिध्मासमानः, देध्मीयमानः;</li> <li> व्यतिध्मास्यमानः, ध्मापयिष्यमाणः, व्यतिदिध्मासिष्यमाणः, देध्मीयिष्यमाणः;</li> <li> शङ्खध्माः-ध्मौ-ध्मः;</li> <li> -- -- -- ध्मातम्-तः-तवान्, ध्मापितः, दिध्मासितः, देध्मीयितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> उद्धमः <a href="#foot_krm13">13</a> -धमः, <a href="#foot_krm14">14</a> नासिकन्धमः, <a href="#foot_krm15">15</a> नाडिन्धमः <a href="#foot_krm16">16</a> -मुष्टिन्धमः, <a href="#foot_krm17">17</a> पाणिन्धमः, <a href="#foot_krm18">18</a> <a href="#foot_krm19">19</a> शुनिन्धमः, <a href="#foot_krm20">20</a> करन्धमः, वातन्धमः-घटिन्धमः-स्वारिन्धमः-खरिन्धमः, ध्मापः, दिध्मासुः, <a href="#foot_krm21">21</a> दाध्माः;</li> <li> ध्मातव्यम्, ध्मापयितव्यम्, दिध्मासितव्यम्, देध्मीयितव्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm22">22</a> ध्मानीयम्, ध्मापनीयम्, दिध्मासनीयम्, देध्मीयनीयम्;</li> <li> ध्मेयम्, ध्माप्यम्, दिध्मास्यम्, देध्मीय्यम्;</li> <li> ध्मायमानः, ध्माप्यमानः, दिध्मास्यमानः, देध्मीय्यमानः;</li> <li> ध्मायः, ध्मापः, दिध्मासः, देध्मीयः;</li> <li> ध्मातुम्, ध्मापयितुम्, दिध्मासितुम्, देध्मीयितुम्;</li> <li> ध्मातिः, <a href="#foot_krm23">23</a> आध्मा, ध्मापना, दिध्मासना, देध्मीया;</li> <li> ध्मानम्, ध्मापनम्, दिध्मासनम्, देध्मीयनम्;</li> <li> ध्मात्वा, ध्मापयित्वा, दिध्मासित्वा, देध्मीयित्वा;</li> <li> आध्माय, आध्माप्य, प्रदिध्मास्य, प्रदेध्मीय्य;</li> <li> ध्मायम् २, ध्मात्वा २, ध्मापम् २, ध्मापयित्वा २, दिध्मासम् २, दिध्मासित्वा २, देध्मीयम् २;</li> <li> देध्मीयित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm24">24</a> इति क्वुन् प्रत्यये धमादेशे च रूपम्। </li> <li>धमतीति धमकः = अग्निध्मापकः।]] धमकः, <a href="#foot_krm25">25</a> इति अनिप्रत्यये बाहुलकात् धमादेशे च धमनिः = नाडी। </li> <li>अत्र ‘धमिभ्यः’ इत्युक्तत्वात्, ‘विधमिष्यामि जीमूतान्--’ <a href="#foot_krm26">26</a> ‘धान्तो धातुः पावकस्येव राशिः’ इत्यादिप्रयोगानुसाराच्च धमिः प्रकृत्यन्तरम् इति केचित्। </li> <li>धातुपाठकोशेषु तु धमिरन्यो नोपलभ्यते।]] धमनिः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (९२४)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९२७। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (२-३३)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[५। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्णमुलादिषु।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[६। ण्यन्ते सर्वत्र पुगागमो ज्ञेयः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[७। ‘ई घ्राध्मोः’ (७-४-३१) इति यङि ईकारः। अभ्यासे गुणः। एवं यङन्ते सर्वत्र।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[८। शतरि, ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्तिसर्तिशदसदां पिबजिघ्रधम--’ (७-३-७८) इत्यादिना धमादेशः। अदन्तोऽयमादेशः। पररूपे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[B। ‘स्नातावदातः स पिबंस्तदाभां जिघ्रन् सुगन्धं विधमन् अघानि।’ धा। का। २। ३३।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्०८१५+ २८]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[१। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (३-१-१४) इति शानच्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[२। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तादात्मनेपदम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[३। ‘पाघ्राध्माधेट्दृशः शः’ (३-१-१३७) इति उपसृष्टान्निरुपसृष्टादपि शप्रत्यये धमादेशे च रूपम्। निरुपसृष्टादेवायं शप्रत्यय इति केचित्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[आ। ‘ध्वनीनामुद्धमैरेभिर्मधूनामुद्धयैर्भृशम्।’ भ। का। ६। ७८।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[४। ‘नासिकास्तनयोर्ध्माधेटोः’ (३-२-२९) इति स्वश्प्रत्ययः। ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति मुम्। शूत्कारैः नासिकां शब्दयतीति नासिकन्धमः = वराहः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[५। ‘नाडीमुष्ट्योश्च’ (३-२-३०) इति खश्, ह्रस्वः, मुम्। नाडिन्धमः = स्वर्णकारः। वेण्वादिनाडिं मुखवायुना धमतीति नाडिन्धमः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[B। ‘प्राचीं वासकसज्जिकामुपगते भानौ दिशावल्लभे पश्यैता रुचयः पतङ्गदृषदामाग्नेयनाडिन्धमाः।’ अनर्धराघवे ४। २।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[६। ‘उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च’ (३-२-३७) इति सूत्रेण निपातनात् साधुः। पाणयः ध्मायन्ते एषु इति पाणिन्धमः = पन्थाः। ‘सर्पास्पृश्यादिरोधार्थं ध्मायन्ते यत्र पाणयः। सोऽध्वा पाणिन्धमोऽत्राधिकरणार्थो निपातनात्।।’ इति प्रक्रिया- सर्वस्वे।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[C। ‘शस्त्राशस्त्रिकथैव का नवभवद्गीर्वाणपाणिन्धमाः पन्थानो दिवि सङ्कुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते भटान्।’ अनर्धराघवे ४। २०।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[७। ‘नाडीमुष्ट्योश्च’ (३-२-३०) इत्यत्र चकारात् अत्रापि खश्। एवं घटिन्धमः, खारिन्धमः, खरिन्धमः, वातन्धमः इत्यादिष्वपि खश् ज्ञेयः। वातन्धमः = पर्वतः। घटिन्धमः = आमः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[८। ‘उग्रम्पश्य--’ (३-२-३७) इत्यत्र पाणिपदेन पर्यायस्यापि ग्रहणमिति प्रक्रिया- कौमुद्याशयात् तन्मते करन्धमः इत्यापि साधुः।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[९। ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि, ईत्वाभावे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [पृष्ठम्०८१६+ २८]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[१। स्त्रियाम्, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ्।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[२। ‘ध्मो धम च’ [द। उ। ३। ७]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[३। ‘अर्त्तिसृधृधमिभ्यश्च’ [द। उ। १-२]</li> <li id="foot_krm26">26 => (रामायणे सुन्दरकाण्डे-६७-१२)</li></ul>

ध्मा (ध्मा॒ शब्दाग्निसंयोगयोः - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = ध्मानम्
अनीयर् = ध्मानीयः - ध्मानीया
ण्वुल् = ध्मायकः - ध्मायिका
तुमुँन् = ध्मातुम्
तव्य = ध्मातव्यः - ध्मातव्या
तृच् = ध्माता - ध्मात्री
क्त्वा = ध्मात्वा
ल्यप् = प्रध्माय
क्तवतुँ = ध्मातवान् - ध्मातवती
क्त = ध्मातः - ध्माता
शतृँ = धमन् - धमन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

ध्मा  शब्द,अग्निसंयोगयोः[शब्दाग्नौ,संयोगे?]
- शब्दे, मुखादिना चाग्निसंयोगे पाघ्राध्मा (7378) इति धमः-धमति  शः (द्र0 31137) विधमः  आध्मातः शङ्खः  नासिकास्तनयोर्ध्माधेटोः (3220) खश् नासिकन्धमः  नाडीमुष्ट्योश्च (3230) नाडिन्धमः  उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च (3237)  ध्मो ध्मश्च (तु0 उ0 235) इति क्वुन्-धमकः अर्तिसृधृधमि (उ0 2103) इत्यनिः- धमनि र्नाडी  बाहुलकाद् धमादेशः  धमिः प्रकृत्यन्तरमित्येके  यथा धान्तो धातुः पावकस्येव राशिः  896

DmAta {% a. (f. ता) %} 1. Blown (as a wind-instrumen t); 2. blown, fanned, excited; 3. puffed, puffed up, (pp. of ध्मा q.v.).


ध्माता (dhmAtA)

L R Vaidya

Kridanta Forms