| YouTube Channel

धेनुक (dhenuka)

 
शब्दसागरः
English
धेनुक
m.
 (-कः) The name of an Asura or demon, killed by KRISHṆA.
f.
 (-का)
1. A she-elephant.
2. A milch cow.
E.
 धेनु a cow and
कन्
aff.
 धेनुरिव “इवे प्रतिकृतौ” पा-कन् ।
Yates
English
धेनुक (कः) 1.
m.
 A demon killed by
Krishna.
f.
 Elephant
milch cow.
Wilson
English
धेनुक
m.
 (-कः) The name of an Asura or demon, killed by
KṚṢṆA.
f.
 (-का)
1 A she-elephant.
2 A milch cow.
E.
 धेनु a cow, and कन्
aff.
Apte
English
धेनुकः [dhēnukḥ], 1
N.
 of a demon killed by Balarāma. दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गर्दभरूपवान् Hariv.
A mode of sexual enjoyment
see धैनुक
Comp.
 -सूदनः an epithet of Balarāma.
Apte 1890
English
धेनुकः N. of s demon killed by Balarāma.
Comp.
सूदनः an epithet of Balarāma.
Monier Williams Cologne
English
धेनुक
m.
 a kind of coitus,
L.
 (cf. धैन्°)
N.
 of an Asura slain by Kṛṣṇa or Bala-bhadra,
MBh.
Hariv.
Pur.
of a son of Dur-dama,
VP.
pl.
N.
 of a people,
MBh.
धेनुक
n.
N.
 of a herd of milch cows,
L.
N.
 of a place of pilgrimage,
MBh.
Monier Williams 1872
English
धेनुक, अस्, m., N. of an Asura or demon in the
shape of a donkey (killed by Kṛṣṇa or according to
other authorities by Rāma)
a kind of coitus [cf. धै-
नुक]
(आ), f. a milch cow
a gift, offering, see
धेनु above
a female animal in general (as a she-
elephant, a woman, &c., see धेनु above)
also
used like धेनु at the end of comps. to form dimi-
nutives (e. g. असि-ध्°, a knife, from असि, a sword)
a
vein which when cut bleeds only at intervals
N. of
the wife of Kīrtti-mat who was a son of Aṅgiras
(अम्), n., N. of a place of pilgrimage.
—धेनुक-
वध, अस्, m. ‘the killing of Dhenuka, ’ N. of
the twenty-third chapter of the Kṛṣṇa-khaṇḍa or
fourth part of the Brahma-vaivarta-Purāṇa.
—धे-
नुक-सूदन, अस्, m. ‘the slayer of Dhenuka, ’ an
epithet of Kṛṣṇa.
—धेनुका-दुग्ध, अम्, n.
cow's milk
N. of a plant, = धेनु-दुग्ध.
—धे-
नुकारि (°क-अरि), इस्, m. ‘enemy of Dhenuka, ’ an
epithet of Kṛṣṇa
a kind of small tree, = Nagesar.
Benfey
English
धेनुक धेनु + क,
I.
m.
 The name
of a demon, MBh. 5, 4410.
II.
f.
 का।
1. A milch cow, 3, 13035.
2. A pre-
sent (cf. धेनु
3), 3, 8065.
Apte Hindi
Hindi
धेनुक
वि* - धेनु + कन्
एक राक्षस का नाम जिसको बलराम ने मार गिराया था।
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धेनुक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ
निष्पत्तिः - > "कन्" (५-३-९६)
व्युत्पत्तिः - > धेनुरिव
धेनुक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿಧ ರತಿಬಂಧ
प्रयोगाः - > "सुप्तां स्त्रियं समालिङ्ग्य स्वयं सुप्तो रमेत् पुनः । लघु लिङ्गं चालयेद्यो बन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः ॥"
L R Vaidya
English
Denuka {% m. %} Name of a demon killed by Balarāma.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
धेनुक *n. Kuhherde, S I, 198, 3. — *quidam coeundi modus, E 569 (R). 577 (A).
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मधुधेनुकचाणूरपूतनायमलार्जुनाः ॥ २१९ ॥
कालनेमिहयग्रीवशकटारिष्टकैटभाः ।
कंसः केशिमुरौ साल्वमैन्दद्विविदराहवः ॥ २२० ॥
हिरण्यकशिपुर्वाणः कालियो नरको बलिः ।
शिशुपालश्चास्य वध्या वैनतेयस्तु वाहनम् ॥ २२१ ॥
-wordlist-
विष्णुवध्य (पुं), मधु (पुं), धेनुक (पुं), चाणूर (पुं), पूतना (स्त्री), यमल (पुं), अर्जुन (पुं), कालनेमि (पुं), हयग्रीव (पुं), शकट (पुं), अरिष्ट (पुं), कैटभ (पुं), कंस (पुं), केशिन् (पुं), मुर (पुं), साल्व (पुं), मैन्द (पुं), द्विविद (पुं), राहु (पुं), हिरण्यकशिपु (पुं), बाण (पुं), कालिय (पुं), नरक (पुं), बलि (पुं), शिशुपाल (पुं), विष्णुवाहन (क्ली), वैनतेय (पुं)
Mahabharata
English
Dhenuka^1. § 567 (Bhagavadyānap.): V, 130, 4410 (had been slain by Kṛshṇa).
Dhenuka^2, a tīrtha. § 370 (Tīrthayātrāp.): III, 84, 8065. --§ 594 (Mṛtyu): VII, 54, 2088 (there Mṛtyu performed austerities).--§ 678c (Mṛtyu-Prajāpatisaṃv.): XII, 259, 9201 (do.).
पुराणम्
English
धेनुक / DHENUKA .1) General information. A fierce rākṣasa (giant) with the figure of a donkey. He lived in the forest of kālī (tāla). People did not dare to pass by that way fearing this giant. Hearing about him, śrī kṛṣṇa and his elder brother balabhadra rāma went to the forest. There were several palm trees in the forest, the fruits of which they shook with force. Hearing the noise dhenuka ran to them. balabhadra and śrī kṛṣṇa beat the giant to death.2) Other details. (1) In bhāgavata, skandha 10, it is stated that Pralambaka, cāṇūra, tṛṇāvarta, muṣṭika, ariṣṭaka, Keśi, dhenuka and others were the followers of kaṁsa.(2) In bhāgavata, skandha 10, there is another story that while balabhadra rāma, śrī kṛṣṇa and the other cowherds were looking after the cows an asura entered into the midst of the flock, in the shape of a cow (dhenu). rāma and kṛṣṇa saw him, struck him against a tree and killed him.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धेनुकः,
पुं,
 (धेनुरिव प्रतिकृतिः । “इवे प्रति-कृतौ ।” ५ । ३ । ९६ । इति कन् ।) असुर-विशेषः । स बलरामेण हतः । इति श्रीभागवते१५ अध्यायः ॥
(अयन्तु गर्द्दभरूपी गोवर्द्धनस्योत्तरपार्श्वस्थतालवनवासी । यथा, हरिवशे ।६९ । २ -- २३ ।“आजग्मतुस्तौ सहितौ गोधनैः सहगामिनौ ।गिरिं गोवर्द्धनं रम्यं वसुदेवसुतायुभौ ॥
गोवर्द्धनस्योत्तरतो यमुनातीरमाश्रितम् ।ददृशातेऽथ तौ वीरौ रम्यं तालवनं महत् ॥
तौ तालपर्णप्रकरे रम्ये तालवने रतौ ।चेरतुः परमप्रीतौ वृक्षपोताविवोद्गतौ ॥
स तु देशः समः स्निग्धः सुमहान् कृष्णमृत्तिकः ।दर्भप्रायस्थलीभूतो लोष्टपाषाणवर्जितः ॥
तालैस्तैर्व्विपुलस्कन्धैरुच्छ्रितैः श्यामपर्व्वभिः ।फलाग्रशाखिभिर्भाति नागहस्तरिवोच्छ्रितैः ॥
तत्र दामोदरो वाक्यमुवाच वदतांवरः ।अहो तालफलैः पक्वैर्व्वासितेयं वनस्थली ॥
स्वादून्यार्य्य ! सुगन्धीनि श्यामानि रसवन्ति च ।पक्वतालानि सहितौ पातयामो लघुक्रमौ ॥
यद्येषामीदृशो गन्धो माधुर्य्यघ्राणतर्पणः ।रसेनामृतकल्पेन भवितव्यञ्च मे मतिः ॥
दामोदरवचः श्रुत्वा रौहिणेयो हसन्निव ।पातयन् पक्वतालानि चालयामास तांस्तरून् ॥
तत्तु तालवनं नणामसेव्यं दुरतिक्रमम् ।निर्म्माणभूतमीरिणं पुरुषादालयोपमम् ॥
दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गद्दभरूपधृक् ।खरयूथेन महता वृतः समनुवर्त्तते ॥
स तत्तालवनं घोरं गर्द्दभः परिरक्षति ।नृपक्षिश्वापदगणांस्त्रासयानः सुदुर्म्मतिः ॥
तालशब्दं स तं श्रुत्वा संघुष्टं फलपातनात् ।नामर्षयत संक्रद्धस्तालस्वनमिव द्बिपः ॥
शब्दानुसारी संक्रुद्धो दर्पाविद्धसटाननः ।स्तब्धाक्षो हेषितपटुः खुरैर्निर्द्दारयन्महीम् ॥
आविद्धपुच्छो हृषितो व्यात्तानन इवान्तकः ।आपतन्नेव ददृशे रौहिणेयमुपस्थितम् ॥
तालानां तमधो दृष्ट्वा सध्वजाकारमव्ययम् ।रौहिणेयं खरो दुष्टः सोऽदशद्दशनायुधः ॥
पद्भ्यामुभाभ्याञ्च पुनः पश्चिमाभ्यां पराङ्मुखः ।जघानोरसि दैत्येन्द्रो रौहिणेयं निरायुधम् ॥
ताभ्यामेव स जग्राह पद्भ्यां तं दैत्यगर्द्दभम् ।आवर्ज्जितमुखस्कन्धं प्रेरयंस्तालमूर्द्धनि ॥
स भग्नोरुकटिग्रीवो भग्नपृष्ठो दुराकृतिः ।खरस्तालफलैः सार्द्धं पपात धरणीतले ॥
तं गतासुं गतश्रीकं पतितं वीक्ष्य गर्द्दभम् ।ज्ञातींस्तथापरांस्तस्य तृणराजनि सोऽक्षिपत् ॥
सा भूर्गर्द्दभदेहैश्च तालैः पक्वैश्च पातितैः ।वभासे छन्नजलदा द्यौरिवाव्यक्तशारदी ॥
तस्मिन् गर्दभदैत्ये तु सानुगे विनिपातिते ।रम्यं तालवनं तद्धि भूयो रम्यतरं बभौ ॥
”तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८४ ।८१ -- ८३ ।“ततो गच्छेत राजेन्द्र ! धेनुकं लाकविश्रुतम् ।एकरात्रोषितो राजन् ! प्रयच्छेत्तिलधेनुकाम् ॥
सर्व्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम् ।तत्र चिह्नं महाराज ! अद्यापि हि न संशयः ।कपिला सह वत्सा वै पर्व्वते विचरत्युत ॥
सवत्सायाः पदान्यस्या दृश्यन्तेऽद्यापि भारत ! ।तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र ! पदेषु नृपसत्तम ! ।यत् किञ्चिदशुभं पापं तत् प्रणश्यति भारत ! ॥
”)षोडशरतिबन्धान्तर्गतद्बादशबन्धः । यथा, --“सुप्तां स्त्रियं समालिङ्ग्य स्वयं सुप्तो रमेत् पुनः ।लघुलिङ्ग चालयेद्यो बन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः ॥
”इति रतिमञ्जरी ॥
(अपरविधलक्षणं यथा, --“न्यस्तहस्तयुगला निजे पदेयोषिदेति कटिरूढवल्लभा ।अग्रतो यदि शनैरधोमुखीधेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये ! ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धेनुक
पु०
 धेनुरिव “इये प्रतिकृतौ” पा० कन् । १ असुरभेदे“खर इत्युच्यते दैत्यो धेनुकः सोऽसुरोत्तमः” हरिवं०५५ अ० । “दारुणो धेनुको नाम दैत्यो गर्दभरूपवान् ।खरयूथेन महतावृतो बलवतां वरः । स तु तालवनंघोरं गर्दभः परिरक्षति । नृपक्षिश्वापदगणांस्त्रास-यन्नतिदर्पितः” हरिवं० ७० अ० । २ रतिबन्धभेदे तल्लक्षणंरतिमञ्जर्य्यामुक्तं यथा “न्यस्तहस्तयुगला निजे पदेयोषिदेति कटिरूढवल्लभा । अग्रतो यदि शनैरधोमुखीधेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये! ।” “सुप्तां स्त्रियं समा-सिङ्ग्य स्वयं सुप्तोरमेत् पुनः । लघु लिङ्गं चालयेद्योबन्धोऽयं धेनुकः स्मृतः” । ३ हस्त्रिन्यां स्त्री । संज्ञायांकन् । ४ धन्याके स्त्री मेदि० ।
Stchoupak
French
धेनुक-
m.
n.
 de divers personnages dont un Asura tué par Balarāma
nt.
n.
 d'un lieu de pèlerinage
-आ-
f.
 vache, vache laitière
femelle, femme.