| YouTube Channel

धूमकेतुः (dhUmaketuH)

 
Hindi
Hindi
धूमकेतु (पु)
Apte Hindi
Hindi
धूमकेतुः
पुं*
 धूमः- केतुः -
आग
धूमकेतुः
पुं*
 धूमः- केतुः -
"उल्का, पुच्छल तारा, गिरता हुआ तारा"
धूमकेतुः
पुं*
 धूमः- केतुः -
केतु
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धूमकेतुः, केतुतारा, केतुः, अग्न्युत्पातः, शिखावज्ज्योतिः, उत्पातः, उपग्रहः
noun
उत्पातविशेषः सौरमण्डलीय धूमाभा तारका या ग्रहः इव सूर्यं परितः भ्रमति।
"धूमकेतुः क्वचित् एव दृश्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धूमकेतुः,
पुं,
 (धूमः केतुश्चिह्नं यस्य ।) अग्निः ।(यथा, महाभारते । १ । १०३ । १७ ।“प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्मताम् ॥
”)उत्पातविशेषः । स धूमाभा तारका । इत्यमर-भरतौ ॥
(यथा, कुमारे । २ । ३२ ।“भवल्लब्धवरोदीर्णस्तारकाक्षो महासुरः ।उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः ॥
”)ग्रहभेदः । इति विश्वः ॥
* ॥
केतवश्च शिखा-वन्ति ज्योतींषि स्थिराण्युत्पातरूपाणि । तदु-दये कालाशुद्धिर्यथा, --“धूमकेतौ समुत्पन्ने ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः ।ग्रहाणां सङ्गरे चैव न कुर्य्यान्मङ्गलक्रियाम् ॥
उल्कापाते च त्रिदिनं धूमे पञ्च दिनानि च ।वज्रपाते दिनञ्चैकं वर्ज्जयेत् सर्व्वकर्म्मसु ॥
”इति गर्गवचनम् ॥
भोजराजः ।“ग्रहे रवीन्दोर्द्धरणीप्रकम्पेकेतूद्गमोल्कापतनादिदोषे ।व्रते दशाहानि वदन्ति तज्ज्ञा-स्त्रयोदशाहानि वदन्ति केचित् ॥
”वज्रकेतूद्गमोत्पाते ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः ।प्रयाणन्तु त्यजेत् क्षत्त्रः सप्तरात्रमतःपरम् ॥
ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यस्त्यजेत् कर्म्म त्रिरात्रकम् ।शूद्रस्त्यक्त्वा चैकरात्रं सर्व्वकर्म्म समाचरेत् ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
अथ केतूनां संस्थानम् ।“शतमेकाधिकमेके सहसमपरे वदन्ति केतूनाम् ।बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिर्नारदः केतुम् ॥
”तथा च पराशरः । “शतमेकोत्तरं केतूनां भवन्तितेषां षोडश मृत्युनिश्वासजाः । द्वादशादित्य-सम्भवाः । दश दक्षमखविलयने रुद्रक्रोधजाः ।सप्त पैतामहाः । पञ्चदश वर्षे वौद्दालिकस्यपुत्त्राः । सप्तदश मरीचिकश्यपललाटजाः ।पञ्च च प्राजापतिसहजाः । त्रयो विभाव-सुजाः । धूमोद्भवश्चैकः । चतुर्द्दश मथ्यमाने-ऽमृते सोमेन सह सम्भूताः । एकस्तु ब्रह्म-कोपजः ॥
” * ॥
गर्गादयः सहस्रं वदन्ति । तथाच गर्गः ।“अमित्योदयचाराणामशुभानाञ्च दर्शनम् ।आगन्तॄणां सहस्रं स्याद्ग्रहाणां संनिबोध मे ॥
”नारदाख्यो मुनिरेकमेव केतुं बहुरूपं प्राह ।यथा, --“दिव्यान्तरीक्षभौमस्थ एकः केतुः प्रकीर्त्तितः ।शुभाशुभफलं लोके ददात्यस्तमयोदये ॥
”तत्र धूमकेतुलक्षणम् ।“उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ॥
”“ह्रस्वतनुः प्रसन्न इत्यस्मादुक्तात् यो विपरीतोविशेषतः शक्रचापरूपकेतुरुत्पन्नः स धूमकेतुःस च न शुभकरः पापं करोतीत्यर्थः इन्द्रधनुः-सदृशो न शुभकर एव तथा द्बिशिखस्त्रि-शिखश्च विशेषतः पापफलदः । तथा च समय-संहितायाम् । अचिरस्थितोऽतिवृष्टस्त्वस्तमितःस्निग्धमूर्त्तिरुदगुदितः । ह्नस्वतनुः प्रसन्नः केतु-र्लोकस्याभावाय न शुभो विपरीतोः विशेषतःशक्रचापसङ्काशः । द्वित्रिचतुश्चूलो वा दक्षिण-संस्थश्च मृत्युकरः ।” इति भट्टोत्पलकृतवराह-संहिताटीका ॥
(अश्वविशेषः । यथा, नकुल-कृताश्ववैद्यके । ४ । २६ ।“पुच्छदेशे यदावर्त्तो वाजिनः संप्रदृश्यते ।धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥
”तथाच युक्तिकल्पतरौ ।“पृष्ठवंशे यदावर्त्त एकः संपरिलक्ष्यते ।धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥
”महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ ।“धन्वन्तरिर्धूमकेतुस्कन्दो वैश्रवणस्तथा ॥
”)