| YouTube Channel

धूमः (dhUmaH)

 
Apte
English
धूमः [dhūmḥ], [धू-कम्पे मक्]
Smoke, vapour
शिरांस्यपातयत्त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शरैः । सधूमशोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः ॥
Rām.*
 3.27.18. धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः
Me.*
 5.
Mist, haze.
(a) A meteor. (b) The fall of a meteor.
A cloud.
Smoke inhaled (as a sternutatory).
Belch, eructation.
A place prepared for the building of a house.
Comp.
 -आभ
a.
 of a smoky appearance, smoke-coloured. (-भः) purple. -आवलिः
f.
 a wreath or cloud of smoke. -उत्थम् ammoniac.
उद्गारः issuing of smoke or vapour
धूमोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति
Me.*
 71.
eructation, belch. -उपहत a suffocated by smoke. -ऊर्णा
N.
 of the wife of Yama. ˚पतिः an epithet of Yama.
केतनः, केतुः fire
कोपस्य नन्दकुलकाननधूमकेतोः
Mu.*
 1.1
R.*
 11.81.
a meteor, comet, falling star
धूमकेतुमिव किमपि करालम्
Gīt.*
 1
धूम- केतुरिवोत्थितः
Ku.*
 2.32.
Ketu.
a kind of horse
पृष्ठवंशे यदावर्त एकः संपरिलक्ष्यते । धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥ Aśvachikitsā.
N.
 of the sun
Mb.
 -ग्रहः Rāhu
दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेन धूमग्रहेण विमला शशिनः कलेव
Māl.
 2.8. -जः a cloud. ˚अङ्गजम् ammoniac. -ध्वजः fire.-निर्गमनम् a chimney. -प
a.
 inhaling only smoke as a sort of penance
इन्द्रेण सहिताः सर्वे आगता यज्ञभागिनः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव धूमपा आज्यपास्तथा
Mb.
 * 12.284.8.
पथः a sacrifice.
seeking salvation by religious works
(कर्ममार्ग)
जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम्
Bhāg.*
 4.4.1.
an air-hole, a window. -पानम् inhaling smoke or vapour. -प्राश
a.
 feeding only on smoke (as a hermit). -महिषी fog, mist. योनिः a cloud
cf.
Me.*
 5. -लता a mass of curling smoke
कोपानलबहुल- लोलधूमलताम् (शिखाम्)
Mu.*
 1.9.
Apte 1890
English
धूमः [धू-कंपे मक्] 1 Smoke, vapour
धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः Me. 5.
2 Mist, haze.
3 (a) A meteor. (b) The fall of a meteor.
4 A cloud.
5 Smoke inhaled (as a sternutatory).
6 Belch, eructation.
7 A place prepared for the building of a house.
Comp.
आभ a. of a smoky appearance, smokecoloured. (
भः) purple.
आवलिः f. a wreath or cloud of smoke.
उत्थं ammoniac.
उद्गारः {1} issuing of smoke or vapour
Me. 69. {2} eructation, belch.
ऊर्णा N. of the wife of Yama. °पतिः an epithet of Yama.
केतनः, केतुः {1} fire
कोपस्य नंदकुलकाननधूमकेतोः Mu. 1. 10
R. 11. 81. {2} a meteor, comet, falling star
धूमकेतुमिव किमपि करालं Gīt. 1
धूमकेतुरिवोत्थितः Ku. 2. 32. {3} Ketu.
ग्रहः Rāhu
Māl. 2. 8.
जः a cloud. °अंगजं ammoniac.
ध्वजः fire.
प a. inhaling only smoke as a sort of penance.
पथः {1} a sacrifice. {2} seeking salvation by religious works. {3} an air-hole, a window.
पानं inhaling smoke or vapour.
प्राश a. feeding only on smoke (as a hermit).
लता a mass of curling smoke
Mu. 1. 9.
महिषी fog, mist.
योनिः a cloud
cf. Me. 5.
Hindi
Hindi
(मीटर) धूम्रपान
Apte Hindi
Hindi
धूमः
पुं*
 - धू + मक्
"धूआँ, वाष्प"
धूमः
पुं*
 - धू + मक्
"धुंध, कोहरा"
धूमः
पुं*
 - धू + मक्
"उल्का, केतु"
धूमः
पुं*
 - धू + मक्
बादल
धूमः
पुं*
 - धू + मक्
धूआँ
धूमः
पुं*
 - धू + मक्
"डकार, उद्गार"
धूमः
पुं*
 - धू+मक्
धुआँ
धूमः
पुं*
 - धू+मक्
वाष्प
धूमः
पुं*
 - धू+मक्
"कुहरा, धुंध"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धूमः, धूमऋषिः
noun
एकः ऋषिः।
"धूमस्य वर्णनं पुराणेषु वर्तते।"
Synonyms:
 धूमः, धूमिका, धूपः, धूपिका, दहनकेतनः, मरुद्वाहः, करमालः, खतमालः, व्यामः, अग्निबाहुः, अग्निवाहः, अम्भःसूः, ऋजीकः, कचमालः, जीमूतवाही, खतमालः, भम्भः, मरुद्वाहः, मेचकः, स्तरी, सुपर्वा, शिखिध्वजः
noun
कस्यापि वस्तोः ज्वलनाद् विधूप्यमानं कृष्णबाष्पम्।
"आर्द्रैधाग्नेः अधिको धूमः जायते। "
Synonyms:
 धूमः
noun
एकः पुरुषः ।
"धूमः गर्गादिगणे परिगणितः"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: धूमः
Root: धूम
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ सार्द्रेन्दनवह्निजातः मेघाञ्जनयोः जनकः पदार्थः
Meaning(s):
⇒ Smoke
Shloka(s):
1|2|28|2 ► धूमस्तरिर्मेघवाही धूपोऽसौ गन्धवासितः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|28|2 ⇢ धूमः (धूम) (पुं) ⇒ Smoke ⇒ सार्द्रेन्दनवह्निजातः मेघाञ्जनयोः जनकः पदार्थः
➠ 1|2|28|2 ⇢ तरिः (तरि) (पुं) ⇒ Smoke ⇒ सार्द्रेन्दनवह्निजातः मेघाञ्जनयोः जनकः पदार्थः
➠ 1|2|28|2 ⇢ मेघवाही (मेघवाहिन्) (पुं) ⇒ Smoke ⇒ सार्द्रेन्दनवह्निजातः मेघाञ्जनयोः जनकः पदार्थः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ अग्निः
जातिः ➡ इन्धनजम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ धूपः
Tamil
Tamil
தூ4ம: : புகை, ஆவி, வால் நட்சத்திரம், தூமகேது, ஏப்பம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धूमः,
पुं,
 (धूनोति धूयते वां । धू न कम्पे + “इषि-युधीन्धीति ।” उणां १ । १४४ । इति मक् ।)आर्द्रेन्धनप्रभवः । धूँया इति भाषा । तत्-पर्य्यायः । भम्भः २ मरुद्बाहः ३ खतमालः ४शिखिध्वजः ५ अग्निवाहः ६ तरी ७ । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा, रघुः । ७ । २६ ।“हविःशमीपल्लवलाजगन्धीपुण्यः कृशानोरुदियाय धूमः ॥
”)अस्य गुणः । वातपित्तवृद्धिकारित्वम् । इतिराजवल्लभः ॥
स च मेघाञ्जनयोर्जनकः ॥
(यथा, मेघदूते । ५ ।“धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व सेघः ॥
”भीमादिवदुत्तरपदलोपे धूमकेतुः । यथा, गर्गः ।“उल्कापाते च त्रिदिनं धूमे पञ्चदिनानि च ॥
”उद्गारजवायुविशेषः । चोँया ढेँकुर इतिभाषा ॥
यथा, आह्निकतत्त्वधृतवचनम् ।“धूमोद्गारे तथा वान्ते क्षुरकर्म्मणि मैथुने ॥
”चिकित्साविशेषः । यथा, --“श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला ।गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमो मूर्द्धविरेचनम् ॥
गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्द्धावभेदकौ ।कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः ॥
दन्तदौर्ब्बल्यमास्रावः स्रोतोघ्राणाक्षिदोषजः ।पूतिघ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः ॥
हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे ।श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्य्यं गलशुण्ठ्युपजिह्विका ॥
खालित्यं पिञ्जरत्वञ्च केशानां पतनन्तथा ।क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहोऽतिनिद्रता ॥
धूमपानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम् ।शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च ॥
”“स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्त्वा दन्तान्विघृष्य च ।नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान् धूमपो भवेत् ॥
तथा वातकफात्मानो न भवन्त्यूर्द्ध्वजत्रुजाः ।रोगास्तस्य तु पेयाः स्युरापानास्त्रिस्त्रयस्त्रयः ॥
परं द्विकालपायी स्यादह्नः कालेषु बुद्धिमान् ।प्रयोगे स्नैहिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिश्चतुःपिबेत् ॥
हृत्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लघुत्वं शिरसः शमः ।यथेरितानां दोषाणां सम्यक् पीतस्य लक्षणम् ॥
व्याधिर्यमान्द्यं मूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम् ।अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्य्यादुपद्रवान् ॥
”“न विरिक्तः पिबेद्धूमं न कृते वस्तिकर्म्मणि ।न रक्ती न विषेणार्त्तो न शोची न च गर्भिणी ॥
न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे ।न मूर्च्छा भ्रमतृष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते ॥
न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं नच माक्षिकम् ।धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रुक्षः क्रुद्ध एव च ॥
न तालुशोषे तिमिरे शिरस्यभिहते न च ।न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये ॥
एषु धूममकालेषु मोहात् पिबति यो नरः ।रोगास्तस्य प्रवर्द्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात् ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥
“धूमः पञ्चविधो भवति तद्यथा, प्रायोगिकःस्नेहनो वैरेचनः कासघ्नो वामनीयश्चेति ।तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्गेण श्लक्ष्णपिष्टेनद्वादशाङ्गुलं शरकाण्डं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्ट-यित्वा लेपयेदेषा वर्त्तिः प्रायोगिके । स्नेहफल-सारमधूच्छिष्टसर्ज्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेह-मिश्रैः स्नेहने । शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने । बृहती-कण्टकारिकात्रिकटुककासमर्द्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्-मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कास-हरैश्च कासघ्ने । स्नायुचर्म्मखुरशृङ्गकर्कट-कास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्चवामनीये ॥
”“मुखेन तं पिबेत् पूर्व्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् ।मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतञ्च नासया ॥
मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् ।तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र विहन्यते ॥
”“अकालपीतः कुरुते भ्रममूर्च्छाशिरोरुजः ।घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातञ्च दारुणम् ॥
”“तत्र स्नेहनो वातं शमयति स्नेहादुपलेपाच्च ।वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति रौक्ष्यात्तै-क्ष्णादौष्ण्याद्वैषद्याच्च । प्रायोगिकः श्लेष्माण-मुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति साधारणत्वात्पूर्व्वाभ्यामिति ॥
”“नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः ।दृढकेशद्बिजश्मश्रुसुगन्धिविशदाननः ॥
”“प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत । मुख-नासिकाभ्याञ्च पर्य्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति ॥
स्नैहिकं यावदश्रुप्रवृत्तिः वैरेचनिकमादोषदर्श-नात् । तिलतण्डुलयवागू पीतेन पातव्यो वाम-नीयः ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ।” इति सुश्रुतेचिकित्सितस्थाने ४० अध्यायः ॥