| YouTube Channel

धूपः (dhUpaH)

 
Apte
English
धूपः [dhūpḥ], [धूप्-अच्]
Incense, frankincense, perfume, any fragrant substance.
The vapour issuing from any fragrant substance (like gum, resin
&c.
 ), aromatic vapour or smoke
धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावम्
Ku.*
 7.14
Me.*
 34
V.*
 3.2
R.*
 16.5.
A fragrant powder.Comp. -अगुरु
n.
 a kind of agallochum used for incense.
अङ्गः turpentine.
the Sarala tree.-अर्हम् a black kind of agallochum. -ग्रहः a censer
N.*
 15.29. -नेत्रम् a pipe for smoking
Charaka. -पात्रम् a vessel for incense, censer. -वर्तिः a kind of cigarette
K. -वासः fumigating, perfuming. -वृक्षः a kind of pine, the Sarala tree.
Apte 1890
English
धूपः [धूप-अच्] 1 Incense, frankincense, perfume, any fragrant substance.
2 The vapour issuing from any fragrant substance (like gum, resin &c.), aromatic vapour or smoke
धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं Ku. 7. 14
Me. 32
V. 3. 2
R. 16. 50.
3 A fragrant powder.
Comp.
अगुरु n. a kind of agallochum used for incense.
अंगः {1} turpentine. {2} the Sarala tree.
अर्हं a black kind of agallochum.
पात्रं a vessel for incense, censer.
वासः fumigating, perfuming.
वृक्षः a kind of pine, the Sarala tree.
Apte Hindi
Hindi
धूपः
पुं*
 - धूप् + अच्
"धूप, लोबान, गन्धद्रव्य, कोई सुगंधयुक्त पदार्थ"
धूपः
पुं*
 - धूप् + अच्
"वाष्प, सुगंधित वाष्प या धुआँ"
धूपः
पुं*
 - धूप् + अच्
सुगंधित चूर्ण
धूपः
पुं*
 - धूप्+अच्
सुगन्ध
धूपः
पुं*
 - धूप्+अच्
सुगन्धयुक्त वाष्प या धूआँ
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धूमः, धूमिका, धूपः, धूपिका, दहनकेतनः, मरुद्वाहः, करमालः, खतमालः, व्यामः, अग्निबाहुः, अग्निवाहः, अम्भःसूः, ऋजीकः, कचमालः, जीमूतवाही, खतमालः, भम्भः, मरुद्वाहः, मेचकः, स्तरी, सुपर्वा, शिखिध्वजः
noun
कस्यापि वस्तोः ज्वलनाद् विधूप्यमानं कृष्णबाष्पम्।
"आर्द्रैधाग्नेः अधिको धूमः जायते। "
Synonyms:
 धूपः, तुरुष्कः, पिण्डकः, सिह्लः, यावनः, यक्षधूपः, सर्जरसः, रालः, सर्वरसः, गन्धपिशाचिका
noun
एकं मिश्रितं गन्धद्रव्यं यस्य ज्वलनेन सुगन्धितः धूमः जायते।
"धूपं गन्धवर्तिकादीञ्च प्रज्वाल्य भगवतः पूजनं क्रियते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: धूपः
Root: धूप
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ गन्धवासितः धूमः
Meaning(s):
⇒ Fragrant smoke
Shloka(s):
1|2|28|2 ► धूमस्तरिर्मेघवाही धूपोऽसौ गन्धवासितः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|28|2 ⇢ धूपः (धूप) (पुं) ⇒ Fragrant smoke ⇒ गन्धवासितः धूमः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ धूमः
जातिः ➡ इन्धनजम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धूपः,
पुं,
 (धूपयति स्वगन्धेन प्रीणयित्वादीप्यतीति ।धूप + अच् ।) गन्धद्रव्यविशेषोत्थधूमस्तद्वर्त्तिश्च ।तत्पर्य्यायः । गन्धपिशाचिका २ । इति हेम-चन्द्रः । ३ । ३१३ ॥
* ॥
यथा, --“एवं वां कथितो दीपो धूपञ्च शृणुतं सुतौ ।नासाक्षिरन्ध्रसुखदः सुगन्धोऽतिमनोहरः ॥
दह्यमानस्य काष्ठस्य प्रयतस्येतरस्य वा ।परागस्याथवा धूमो निस्तापो यस्य जायते ॥
स धूप इति विज्ञेयो देवानां तुष्टिदायकः ।राशीकृतैर्न चैकत्र तैर्द्रव्यैः परिधूपयेत् ॥
ओधाग्निवत्तथा कृत्वा न तत्फलमवाप्नुयात् ।श्रीचन्दनञ्च सरलः सालः कालागुरुस्तथा ॥
उदयः सुरथः कन्दी रक्तविद्रुम एव च ।पीतसालः परिमलो विमर्द्दीकासनस्तथा ॥
नमेरुर्द्देवदारुश्च विल्वसारोऽथ खादिरः ।सन्तानः पारिजातश्च हरिचन्दनवल्लभौ ॥
वृक्षेषु धूपाः सर्व्वेषां प्रीतिदाः परिकीर्त्तिताः ।अरालः सह सूत्रेण श्रीवासः पटवासकः ॥
कर्पूरः श्रीकरश्चैव परागः श्रीहरामलौ ।सर्व्वौषधिरजोजातो वाराहश्चूर्ण उत्कलः ॥
जातीकोषस्व चूर्णञ्च गन्धः कस्तूरिका तथा ।क्षोदे वृत्ते च गदिता धूपा एते उदाहृताः ॥
यक्षधूपो वृकधूपः श्रीपिष्टोऽगुरुझर्झरः ।पत्रिवाहः पिण्डधूपः सुगोलः कण्ठ एव च ॥
अन्योन्ययोगनिर्य्यासा धूपा एते प्रकीर्त्तिताः ।एतैर्विधूपयेद्देवान् धूमिभिः कृष्णवर्त्मना ॥
येषां धूपोद्भवैर्घ्राणैस्तुष्टिं गच्छन्ति जन्तवः ।निर्य्यासश्च परागश्च काष्ठं गन्धं तथैव च ॥
कृत्रिमश्चेति पञ्चैते धूपाः प्रीतिकरा मताः ।न यक्षधूमं वितरेत् माधवाय कदाचन ॥
न रक्तविद्रुमं मह्यं सुरथं स्कन्दिनं तथा ।यक्षधूपः पत्रिवाहः पिण्डधूपः सुगोलकः ॥
कृष्णागुरुः सकर्पूरो महामायाप्रियः स्मृतः ।यक्षधूपेन वा देवीं महामायां प्रपूजयेत् ॥
यक्षधूपेनेत्यत्र वृकधूपेनेति च पाठः ॥
मेदोमज्जासमायुक्तान् न धूपान् विनिवेदयेत् ।परकीयांस्तथा घ्रातान् स्तेनीक्रत्याभिमर्द्वितान् ॥
पुष्पं धूपञ्च गन्धञ्च उपचारांस्तथापरान् ।घ्रातान्निवेद्य देवेभ्यो नरो नरकमाप्नुयात् ॥
न भूमौ वितरेत् धूपं नासने न घटे तथा ।यथा तथाधारगतं कृत्वा तद्बिनिवेदयेत् ॥
रक्तविद्रुमशालौ च सुरथः सरलस्तथा ।सन्तानको नमेरुश्च कालागुरुसमन्वितः ॥
जातीकोषाद्यसंयुक्तो धूपः कामेश्वरीप्रियः ।त्रिपुरायास्तथैवायं मातॄणामपि नित्यशः ॥
सर्व्वेषां पीठदेवानां कान्तादीनाञ्च पुत्त्रक ! ।एष वां कथितो धूपः शृणु तं नेत्ररञ्जनम् ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
अपि च ।“पुष्पाणि च सुगन्धीनि धूपञ्च घृतसंयुतम् ।गुग्गुलुं कुन्दुरुं चैव देवदारु तुरुष्ककम् ॥
सिह्लकं चन्दनं काष्ठं श्रीवासं चागुरुं तथा ।सर्ज्जरसं नखं चैव दैवे पैत्रे च कर्म्मणि ॥
”इति वह्निपुराणे भोजनविधाननामाध्यायः ॥
* ॥
रोगनाशकधूपो यथा, --“कूर्म्ममत्स्याखुमहिषगोशृगालाश्ववानराः ।विडालबर्हिकाकाश्च वराहोलूककुक्कुटाः ॥
हंस एषाञ्च विण्मूत्रं मांसं वा रोम शोणितम्धूपं दद्याज्ज्वरार्त्तस्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये ॥
एतान्यौषघजातानि धूपितानि महेश्वर ! ।निघ्नन्ति रोगजातानि वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥
”इति गारुडे १९९ अध्यायः ॥
(यथा, --“पुरध्यामवचासर्ज्जनिम्बार्कागुरुदारुभिः ।सर्व्वज्वरहरो घूपः कार्य्योऽयमपराजितः ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥
)षडङ्गधूपो यथा, --“गुग्गुल्वगुरुउशीरशर्करामधुचन्दनैः ।धूपयेदाज्यसंमिश्रैर्नीचैर्देवस्य देशिकः ॥
”अन्यश्च ।“सिताज्यमधुसंमिश्रं गुग्गुल्वगुरुचन्दनम् ।षडङ्गधूपमेतत्तु सर्व्वदेवप्रियं सदा ॥
”दशाङ्गो यथा, --“रोगरोगहरोरोगदकेशाःसुरतरुजतुलघुपत्रविशेषाः ।वक्रविवर्ज्जितवारिजमुद्राधूपवर्त्तिरिह सुन्दरि ! भद्रा ॥
”अन्यश्च ।“मधु मुस्तं घृतं गन्धो गुग्गुलागुरुशैलजम् ।सरलं सिह्लसिद्धार्थं दशाङ्गो धूप उच्यते ॥
”षोडशाङ्गो यथा, --“गुल्गुलुं सरलं दारु पत्रं मलयसम्भवम् ।ह्रीवेरमगुरुं कुष्ठं गुडं सर्ज्जरसं घनम् ॥
हरीतकीं नखीं लाक्षां जटामांसीञ्च शैलजम् ।षोडशाङ्गं विदुर्धूपं दैवे पित्र्ये च कर्म्मणि ॥
”इति तन्त्रस्रारः ॥
* ॥
केशवार्च्चायां षोडशाङ्गधूपो यथा, --“सुस्तकं गुग्गुलुः कुष्ठं कर्पूरं मलयोद्भवम् ।देवदारु जटामांसी जातीकोषञ्च वालकम् ॥
सुरा मांसी ह्यगुरुकं त्वगुशीरञ्च केशरम् ।एला तथा तेजपत्रं सर्व्वमेतद्घृताक्तकम् ॥
धूपोऽयं षोडशाङ्गः स्याद्गोविन्दप्रीतिकारकः ॥
”द्बादशाङ्गो यथा, --“गुग्गुलुश्चन्दनं पत्रं कुष्ठञ्चागुरु कुङ्कुमम् ।जातीकोषञ्च कर्पूरं जटामांसी च वालकम् ।त्वगुशीरञ्च धूपोऽसौ द्वादशाङ्गः प्रकीर्त्तितः ॥
”दशाङ्गो यथा, --“कर्पूरं कुष्ठमगुरु गुग्गुलुर्मलयोद्भवम् ।केशरं वालकं पत्रं त्वग्जातीकोषमुत्तमम् ॥
सर्व्वमेतद्घृतयुतं दशाङ्गो धूप ईरितः ॥
”अष्टाङ्गो यथा, --“गुग्गुल्वगुरुकं तेजपत्रं मलयसम्भवम् ।कर्पूरं वालकं कुष्ठं नूतनं कुङ्कुर्म तथा ॥
अष्टाङ्गः कथितो धूपो गोविन्दप्रीतिदः शुभः ॥
”पञ्चाङ्गो यथा, --“चन्दनं कुङ्कुमं नूत्नं कर्पूरं गुग्गुलोऽगुरु ।धूपोऽयं घृतसंयुक्तः पञ्चाङ्गः समुदाहृतः ॥
”मुकुन्दघूपे वर्ज्जनीयद्रव्यम् । यथा, --“ऐक्षवं शालनिर्य्यासं पद्मकं सरलञ्च तु ।वचा मधुरिका तैलं गन्धकाष्ठं कलम्बकम् ॥
गन्धकं टङ्कणं तालं हिङ्गुलञ्च मनःशिला ।कक्कोलमूषरं दार्व्वी गन्धमाद्री रसाञ्जनम् ॥
अष्टवर्गः शटी मेथी शिलाजिद्गन्धचन्दनम् ।कुन्दुरू रेणुकं रास्नाजमोदा शतपुष्पिका ॥
हरिद्रा जीरकं वृक्षक्षीरञ्च रक्तचन्दनम् ।कर्चूरकं मरुवकं यवानी ग्रन्थिकन्तथा ॥
शैलजं धातकीपुष्पं नखी मोचरसादिकम् ।मुकुन्दधूपे देवर्षे ! सर्व्वमेतद्विवर्ज्जयेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरस्वण्डम् ॥
धूपदानविधिर्यथा, --“मध्यमानामिकाभ्यान्तु मध्यपर्व्वणि देशिकः ।अङ्गुष्ठाग्रेण देवेशि ! धृत्वा धूपं निवेदयेत् ॥
धूपस्थानं समभ्यर्च्च्य तर्ज्जन्या वामयास्पृशन् ।धूपभाजनमन्त्रेण प्रोक्ष्याभ्यर्च्च्य हृदाणुनाउत्तीर्य्य दृष्टिपर्य्यन्तं घण्टां वामदिशि स्थिताम् ॥
वादयन् वामहस्तेन दक्षहस्तेन चार्पयेत् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
गन्धमाल्यमदत्त्वा धूपदाने दोषो यथा, --“अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ।कूणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः ॥
वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः ।तिष्ठतेऽत्र महाभागे ! एवमेतन्न संशयः ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
विषघ्नधूपो यथा, --“सक्तुः सर्ज्जरसोपेतः सर्षपा एलबालुकैः ।सुवर्णा तस्करतरोः कुसुमैरर्ज्जुनस्य तु ॥
धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम् ।न तत्र कीटा न विषं न दर्दुरसरीसृपाः ॥
न कृत्या कर्म्मणस्तत्र धूपोऽयं यत्र दह्यते ॥
” * ॥
सर्पनिर्म्मोचनधूपो यथा, --“कार्पासास्थिभुजङ्गस्य यथा निर्म्मोचनं भवेत् ।सर्पनिर्म्मोचनो धूपः प्रशस्तः सततं गृहे ॥
”इति मत्स्यपुराणे १९२ अध्यायः ॥