धूप (dhUpa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 धूप r. 1st cl. (धूपायति) To heat. r. 10th cl. (धूपयति-ते)
	 1. To speak.
	 2. To
shine. तापे अक० तापने सक० भ्वा० प० सेट् । दीप्तो चु० उभ० अक० दीपने
सक० सेट् ।

 धूप m.
  (-पः) Incense,  the aromatic vapour that proceeds from the
combustion of any fragrant gum or resin,  the use of which is
authorized by scripture.
 E.
  धूप् to heat,  affix अच्. धपयति रोगान्
दोषान् वा ।

Capeller Eng

English

 धूप (m.  sgl.
  & pl.
 ) incense,  perfume
 smoke,  vapour. 

Yates

English

 धूप (पः) 1.
m.
  Incense.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   धूप  dhUpa  m.
   aroma  
   धूप  dhUpa  m.
   fume   
   धूप  dhUpa  m.
   perfume  
   धूप  dhUpa  m.
   aromatic vapour or smoke proceeding from gum or resin   
   धूप  dhUpa  m.
   gum and resin themselves  
   धूप  dhUpa  m.
   one of the 16 acts of homage or offerings in the paJcAyatara ceremony   
   धूप  dhUpa  m.
   incense  
   धूप-  dhUpa-    benz-  [ Chem.  ]   
   धूप-  dhUpa-    benzo-  [ Chem.  ]  
   धूप-तिक्ती  dhUpa-tiktI f.
   benz-amine  [ Chem.  ]   
   धूप-दर्शव  dhUpa-darzava m.
   benzo phenol     
            

Wilson

English

 धूप r. 1st cl. (धूपायति) To heat. r. 10th cl. (धूपयति)
1 To speak.
2 To shine.

 धूप
m.
  (-पः) Incense,  the aromatic vapour that proceeds from the
combustion of any fragrant gum or resin,  the use of which is authorized by
scripture.
E.
  धूप to heat,  affix अच्.

Apte

English

धूप [dhūpa]  पि [pi]  कः [kḥ],  (पि) कः A perfumer
 Rām.*
  2.83.14.

धूपः [dhūpḥ],  [धूप्-अच्]

Incense,  frankincense,  perfume,  any fragrant substance.

The vapour issuing from any fragrant substance (like gum,  resin &c.
 ),  aromatic vapour or smoke
 धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावम् Ku.*
  7.14
 Me.*
  34
 V.*
  3.2
 R.*
  16.5.

A fragrant powder.Comp.   -अगुरु n.
  a kind of agallochum used for incense.

अङ्गः turpentine.

the Sarala tree.-अर्हम् a black kind of agallochum.  -ग्रहः a censer
 N.*
  15.29. -नेत्रम् a pipe for smoking
 Charaka.  -पात्रम् a vessel for incense,  censer. -वर्तिः a kind of cigarette
 K. -वासः fumigating,  perfuming. -वृक्षः a kind of pine,  the Sarala tree.

Apte 1890

English

 धूपः [धूप-अच्] 1 Incense,  frankincense,  perfume,  any fragrant substance. 
2 The vapour issuing from any fragrant substance (like gum,  resin &c.),  aromatic vapour or smoke
 धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं Ku. 7. 14
 Me. 32
 V. 3. 2
 R. 16. 50. 
3 A fragrant powder. 
Comp. 
अगुरु n. a kind of agallochum used for incense. 
अंगः {1} turpentine. {2} the Sarala tree. 
अर्हं a black kind of agallochum. 
पात्रं a vessel for incense,  censer. 
वासः fumigating,  perfuming. 
वृक्षः a kind of pine,  the Sarala tree. 

Monier Williams Cologne

English

 धूप m.
  sg. pl.
  (fr.  धू as पुष्प fr.
  √ पुष्,  स्तूप fr.
  √ स्तु) incense,  perfume,  aromatic vapour or smoke proceeding from gum or resin,  the g° and r° themselves,  Kāṭh.
 
 GṛS.
 
 Yājñ.
 
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 one of the 16 acts of homage or offerings in the Pañcāyatara ceremony,  RTL.
   415.

Monier Williams 1872

English

 धूप,  अस्,  m. (by native authorities derived fr.
a rt. धूप्,  q. v.),  incense,  frankincense,  perfume, 
aromatic vapour or smoke,  the vapour proceeding
from fragrant gum or resin,  (often in pl. धूपास्)
fragrant powder
 [cf. कृत्रिम-ध्°,  कॢप्त-ध्°, 
ख-ध्°,  &c.]
—धूप-दान,  अम्,  n. ‘the giving
of incense, ’ N. of a chapter of the Purāṇa-sarva-sva
by Halāyudha.
—धूप-धूपित,  अस्,  आ,  अम्,  made
fragrant or fumigated with incense.
—धूप-पात्र, 
अम्,  n. a vessel for incense,  censer
 a perfume box.
—धूप-वृक्ष or धूपवृक्षक,  अस्,  m.
‘incense-tree, ’ a species of pine,  Pinus Longifolia.
—धूपागुरु (°प-अग्°),  उ,  n. a kind of Agallo-
chum used for incense.
—धूपाङ्ग (°प-अङ्°),  अस्, 
m. turpentine.
—धूपार्ह (°प-अर्°),  अम्,  n. a
black kind of Agallochum used or fit for incense.

 धूप। See p. 457,  col. 2.

Macdonell

English

 धूप dhū-pa,  m.
  (sg. & pl.
 ) incense,  aromatic 🞄vapour: -ka,  m.
  id. (gnly. —° a.
 ).

Benfey

English

 धूप धूप् + अ,  m.
 
 1. Incense,  Rām. 
1,  5,  15.
 2. The aromatic vapour that
proceeds from the burning of incense, 
Vikr. d. 43.
 -- Comp.
 
वृक-,  and वृ-
क्ष-,  m.
  1. compounded perfume. 2.
turpentine.

Apte Hindi

Hindi

धूपः
पुं*
  - धूप् +  अच्
"धूप,  लोबान,  गन्धद्रव्य,  कोई सुगंधयुक्त पदार्थ"

धूपः
पुं*
  - धूप् +  अच्
"वाष्प,  सुगंधित वाष्प या धुआँ"

धूपः
पुं*
  - धूप् +  अच्
सुगंधित चूर्ण

धूपः
पुं*
  -  धूप्+अच्
सुगन्ध

धूपः
पुं*
  -  धूप्+अच्
सुगन्धयुक्त वाष्प या धूआँ

Shabdartha Kaustubha

Kannada

धूप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಶಾಂಗ ಸಾಂಬ್ರಾಣಿ ಮೊದಲಾದ ವಾಸನೆಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಹೊರಡುವ ಹೊಗೆ
निष्पत्तिः - > धूप (सन्तापे) +णिच् - "अच्" (३-१-१३४०
व्युत्पत्तिः - > धूपयति रोगान्
प्रयोगाः - > "जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपैः बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः"
उल्लेखाः - > मेघ० १-३२
धूप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಬ್ರಾಣಿ ಮೊದಲಾದ ಸುವಾಸನೆಯ ಪುಡಿ
प्रयोगाः - > "धूताशेषमहादोषपूतिगन्धः प्रभावतः । परमानन्दजननाद्धूप इत्यभिधीयते ॥"

L R Vaidya

English

 DUpa {% m. %} 1. Incense,  frankincense,  any fragrant substance
 2. the vapour proceeding from any fragrant substance,  धूपैर्जालविनिःसृतैर्वलभयः संदिग्धपारावताः Vikr.iii.,  K.S.vii.14,  R.xvi.50,  Megh.i.32
 3. a fragrant powder.

Bopp

Latin

 धूप m. (ut videtur,  a r. धू adjecto प् s. अ,  cf. rr. हु et धु)
thus,  suffimentum. (Gr. τῦϕος,  v. 1. धूप्.)

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  धूप्
मूलधातुः:
   धूप
धात्वर्थः:
  सन्तापे
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  धूपायति-ते

धातुः:
  धूप्
मूलधातुः:
   धूप
धात्वर्थः:
  भाषायाम्
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  धूपयति-ते

धातुप्रदीपः

Sanskrit

धूपँ धूप  सन्तापे 
- धूपायति । दुधूप । धूपायाञ्चकार ।। 397 ।।

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: धूपः
Root: धूप
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ गन्धवासितः धूमः
Meaning(s):
⇒ Fragrant smoke
Shloka(s):
1|2|28|2 ► धूमस्तरिर्मेघवाही धूपोऽसौ गन्धवासितः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|28|2 ⇢ धूपः (धूप) (पुं) ⇒ Fragrant smoke ⇒ गन्धवासितः धूमः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ धूमः
जातिः ➡ इन्धनजम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 धूप,  तापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) षष्ठस्वरी । धूपायति धूपायते । आय-न्तत्वादुभयपदमिति वोपदेवः । अरे तु आय-स्याप्राप्तिपक्षे परस्मैपदमेव । अधूपीत् दुधूपइत्यादि । तापः सन्तप्तीकरणम् । इति दुर्गा-दासः ॥

 धूप,  क दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरां-परं-अकं-सेट् ।) क,  धूपयति । इति दुर्गादासः ॥

 धूपः,  पुं,
   (धूपयति स्वगन्धेन प्रीणयित्वादीप्यतीति ।धूप + अच् ।) गन्धद्रव्यविशेषोत्थधूमस्तद्वर्त्तिश्च ।तत्पर्य्यायः । गन्धपिशाचिका २ । इति हेम-चन्द्रः । ३ । ३१३ ॥
 * ॥
 यथा,  --“एवं वां कथितो दीपो धूपञ्च शृणुतं सुतौ ।नासाक्षिरन्ध्रसुखदः सुगन्धोऽतिमनोहरः ॥
दह्यमानस्य काष्ठस्य प्रयतस्येतरस्य वा ।परागस्याथवा धूमो निस्तापो यस्य जायते ॥
स धूप इति विज्ञेयो देवानां तुष्टिदायकः ।राशीकृतैर्न चैकत्र तैर्द्रव्यैः परिधूपयेत् ॥
ओधाग्निवत्तथा कृत्वा न तत्फलमवाप्नुयात् ।श्रीचन्दनञ्च सरलः सालः कालागुरुस्तथा ॥
उदयः सुरथः कन्दी रक्तविद्रुम एव च ।पीतसालः परिमलो विमर्द्दीकासनस्तथा ॥
नमेरुर्द्देवदारुश्च विल्वसारोऽथ खादिरः ।सन्तानः पारिजातश्च हरिचन्दनवल्लभौ ॥
वृक्षेषु धूपाः सर्व्वेषां प्रीतिदाः परिकीर्त्तिताः ।अरालः सह सूत्रेण श्रीवासः पटवासकः ॥
कर्पूरः श्रीकरश्चैव परागः श्रीहरामलौ ।सर्व्वौषधिरजोजातो वाराहश्चूर्ण उत्कलः ॥
जातीकोषस्व चूर्णञ्च गन्धः कस्तूरिका तथा ।क्षोदे वृत्ते च गदिता धूपा एते उदाहृताः ॥
यक्षधूपो वृकधूपः श्रीपिष्टोऽगुरुझर्झरः ।पत्रिवाहः पिण्डधूपः सुगोलः कण्ठ एव च ॥
अन्योन्ययोगनिर्य्यासा धूपा एते प्रकीर्त्तिताः ।एतैर्विधूपयेद्देवान् धूमिभिः कृष्णवर्त्मना ॥
येषां धूपोद्भवैर्घ्राणैस्तुष्टिं गच्छन्ति जन्तवः ।निर्य्यासश्च परागश्च काष्ठं गन्धं तथैव च ॥
कृत्रिमश्चेति पञ्चैते धूपाः प्रीतिकरा मताः ।न यक्षधूमं वितरेत् माधवाय कदाचन ॥
न रक्तविद्रुमं मह्यं सुरथं स्कन्दिनं तथा ।यक्षधूपः पत्रिवाहः पिण्डधूपः सुगोलकः ॥
कृष्णागुरुः सकर्पूरो महामायाप्रियः स्मृतः ।यक्षधूपेन वा देवीं महामायां प्रपूजयेत् ॥
यक्षधूपेनेत्यत्र वृकधूपेनेति च पाठः ॥
मेदोमज्जासमायुक्तान् न धूपान् विनिवेदयेत् ।परकीयांस्तथा घ्रातान् स्तेनीक्रत्याभिमर्द्वितान् ॥
पुष्पं धूपञ्च गन्धञ्च उपचारांस्तथापरान् ।घ्रातान्निवेद्य देवेभ्यो नरो नरकमाप्नुयात् ॥
न भूमौ वितरेत् धूपं नासने न घटे तथा ।यथा तथाधारगतं कृत्वा तद्बिनिवेदयेत् ॥
रक्तविद्रुमशालौ च सुरथः सरलस्तथा ।सन्तानको नमेरुश्च कालागुरुसमन्वितः ॥
जातीकोषाद्यसंयुक्तो धूपः कामेश्वरीप्रियः ।त्रिपुरायास्तथैवायं मातॄणामपि नित्यशः ॥
सर्व्वेषां पीठदेवानां कान्तादीनाञ्च पुत्त्रक ! ।एष वां कथितो धूपः शृणु तं नेत्ररञ्जनम् ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
अपि च ।“पुष्पाणि च सुगन्धीनि धूपञ्च घृतसंयुतम् ।गुग्गुलुं कुन्दुरुं चैव देवदारु तुरुष्ककम् ॥
सिह्लकं चन्दनं काष्ठं श्रीवासं चागुरुं तथा ।सर्ज्जरसं नखं चैव दैवे पैत्रे च कर्म्मणि ॥
”इति वह्निपुराणे भोजनविधाननामाध्यायः ॥
 * ॥
रोगनाशकधूपो यथा,  --“कूर्म्ममत्स्याखुमहिषगोशृगालाश्ववानराः ।विडालबर्हिकाकाश्च वराहोलूककुक्कुटाः ॥
हंस एषाञ्च विण्मूत्रं मांसं वा रोम शोणितम्धूपं दद्याज्ज्वरार्त्तस्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये ॥
एतान्यौषघजातानि धूपितानि महेश्वर ! ।निघ्नन्ति रोगजातानि वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥
”इति गारुडे १९९ अध्यायः ॥
(यथा,  --“पुरध्यामवचासर्ज्जनिम्बार्कागुरुदारुभिः ।सर्व्वज्वरहरो घूपः कार्य्योऽयमपराजितः ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥
)षडङ्गधूपो यथा,  --“गुग्गुल्वगुरुउशीरशर्करामधुचन्दनैः ।धूपयेदाज्यसंमिश्रैर्नीचैर्देवस्य देशिकः ॥
”अन्यश्च ।“सिताज्यमधुसंमिश्रं गुग्गुल्वगुरुचन्दनम् ।षडङ्गधूपमेतत्तु सर्व्वदेवप्रियं सदा ॥
”दशाङ्गो यथा,  --“रोगरोगहरोरोगदकेशाःसुरतरुजतुलघुपत्रविशेषाः ।वक्रविवर्ज्जितवारिजमुद्राधूपवर्त्तिरिह सुन्दरि ! भद्रा ॥
”अन्यश्च ।“मधु मुस्तं घृतं गन्धो गुग्गुलागुरुशैलजम् ।सरलं सिह्लसिद्धार्थं दशाङ्गो धूप उच्यते ॥
”षोडशाङ्गो यथा,  --“गुल्गुलुं सरलं दारु पत्रं मलयसम्भवम् ।ह्रीवेरमगुरुं कुष्ठं गुडं सर्ज्जरसं घनम् ॥
हरीतकीं नखीं लाक्षां जटामांसीञ्च शैलजम् ।षोडशाङ्गं विदुर्धूपं दैवे पित्र्ये च कर्म्मणि ॥
”इति तन्त्रस्रारः ॥
 * ॥
केशवार्च्चायां षोडशाङ्गधूपो यथा,  --“सुस्तकं गुग्गुलुः कुष्ठं कर्पूरं मलयोद्भवम् ।देवदारु जटामांसी जातीकोषञ्च वालकम् ॥
सुरा मांसी ह्यगुरुकं त्वगुशीरञ्च केशरम् ।एला तथा तेजपत्रं सर्व्वमेतद्घृताक्तकम् ॥
धूपोऽयं षोडशाङ्गः स्याद्गोविन्दप्रीतिकारकः ॥
”द्बादशाङ्गो यथा,  --“गुग्गुलुश्चन्दनं पत्रं कुष्ठञ्चागुरु कुङ्कुमम् ।जातीकोषञ्च कर्पूरं जटामांसी च वालकम् ।त्वगुशीरञ्च धूपोऽसौ द्वादशाङ्गः प्रकीर्त्तितः ॥
”दशाङ्गो यथा,  --“कर्पूरं कुष्ठमगुरु गुग्गुलुर्मलयोद्भवम् ।केशरं वालकं पत्रं त्वग्जातीकोषमुत्तमम् ॥
सर्व्वमेतद्घृतयुतं दशाङ्गो धूप ईरितः ॥
”अष्टाङ्गो यथा,  --“गुग्गुल्वगुरुकं तेजपत्रं मलयसम्भवम् ।कर्पूरं वालकं कुष्ठं नूतनं कुङ्कुर्म तथा ॥
अष्टाङ्गः कथितो धूपो गोविन्दप्रीतिदः शुभः ॥
”पञ्चाङ्गो यथा,  --“चन्दनं कुङ्कुमं नूत्नं कर्पूरं गुग्गुलोऽगुरु ।धूपोऽयं घृतसंयुक्तः पञ्चाङ्गः समुदाहृतः ॥
”मुकुन्दघूपे वर्ज्जनीयद्रव्यम् । यथा,  --“ऐक्षवं शालनिर्य्यासं पद्मकं सरलञ्च तु ।वचा मधुरिका तैलं गन्धकाष्ठं कलम्बकम् ॥
गन्धकं टङ्कणं तालं हिङ्गुलञ्च मनःशिला ।कक्कोलमूषरं दार्व्वी गन्धमाद्री रसाञ्जनम् ॥
अष्टवर्गः शटी मेथी शिलाजिद्गन्धचन्दनम् ।कुन्दुरू रेणुकं रास्नाजमोदा शतपुष्पिका ॥
हरिद्रा जीरकं वृक्षक्षीरञ्च रक्तचन्दनम् ।कर्चूरकं मरुवकं यवानी ग्रन्थिकन्तथा ॥
शैलजं धातकीपुष्पं नखी मोचरसादिकम् ।मुकुन्दधूपे देवर्षे ! सर्व्वमेतद्विवर्ज्जयेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरस्वण्डम् ॥
धूपदानविधिर्यथा,  --“मध्यमानामिकाभ्यान्तु मध्यपर्व्वणि देशिकः ।अङ्गुष्ठाग्रेण देवेशि ! धृत्वा धूपं निवेदयेत् ॥
धूपस्थानं समभ्यर्च्च्य तर्ज्जन्या वामयास्पृशन् ।धूपभाजनमन्त्रेण प्रोक्ष्याभ्यर्च्च्य हृदाणुनाउत्तीर्य्य दृष्टिपर्य्यन्तं घण्टां वामदिशि स्थिताम् ॥
वादयन् वामहस्तेन दक्षहस्तेन चार्पयेत् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
गन्धमाल्यमदत्त्वा धूपदाने दोषो यथा,  --“अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ।कूणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः ॥
वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः ।तिष्ठतेऽत्र महाभागे ! एवमेतन्न संशयः ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
 * ॥
विषघ्नधूपो यथा,  --“सक्तुः सर्ज्जरसोपेतः सर्षपा एलबालुकैः ।सुवर्णा तस्करतरोः कुसुमैरर्ज्जुनस्य तु ॥
धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम् ।न तत्र कीटा न विषं न दर्दुरसरीसृपाः ॥
न कृत्या कर्म्मणस्तत्र धूपोऽयं यत्र दह्यते ॥
” * ॥
सर्पनिर्म्मोचनधूपो यथा,  --“कार्पासास्थिभुजङ्गस्य यथा निर्म्मोचनं भवेत् ।सर्पनिर्म्मोचनो धूपः प्रशस्तः सततं गृहे ॥
”इति मत्स्यपुराणे १९२ अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 धूप दीप्तौ चुरा० उभ०
  अक० दीपने सक०
  सेट् । धूपयति--तेअदूधुपत्--त । धूपयाम् बभूव आस चकार । धूपितः ।“वसवस्त्वा धूपयन्ति” यजु० ११ । ६ धूपशब्दे उदा०

 धूप तापे अक० तापने सक०
  भ्वा०
  पर०
  सेट् । धूपायतिअधूपायीत् अधूपीत् । धूपायाम् बभूव आस चकारदुधूप । धूपायितः धूपितः । “धूपायतीव पटलैर्नवनीर-दानाम्” माघः ।

 धूप पु०
  धूपयति रोगान् दोषान् वा धूप--अच् । १ गुग्गुलुप्रभृतिसुगन्धद्रव्योत्थे धूमे,  २ तत्साधनदुव्ये च तन्निरुक्तिर्यथा“धूताशेषमहादोषपूतिगन्धः प्रभावतः । परमानन्दजन-नाद्धूप इत्यभिधीयते” धूपद्रव्यभेदः प्रपञ्चसारे “गुग्गुल्व-गुरुकोशीरसिताज्यमधुचन्दनैः । साराङ्गारे विनिक्षिप्तै-र्मन्त्री पीठैः प्रधूपयेत्” । योगिनीतन्त्रे “कृष्णागुरु स-कर्पूरं चन्दनं सिह्लकं तथा । भगवत्यै नरो यस्तु इदंदत्त्वा महेश्वरः । इह काममवाप्नोति दुर्गालोके मही-यते” । आह्नि० त० वामनपुराणे“रुहिकाख्यं कनं दारु सिह्लकं साशुरुं सितम् । शङ्खोजातीफलं श्रीशे धूपानि स्युः प्रियाणि वै । रुहिकामांसी कनो महिषाख्यगुग्गुलुः सितं कर्पूरं सितेतिपाठे सिता शर्करा । शङ्खो नखी । श्रीशे विष्णौ ।विष्णुधर्मोत्तरे “धूपदः सर्वमाप्नोति धूपदः सर्वमश्नुते”वामनपुराणेऽस्य क्लीवतार्षी ।तन्त्रसारे विशेषः शारदायां “गुग्ल्वगुरुकोशीरशर्करामधुचन्दनैः । धूपयेदाज्यसंमिश्रैर्नीचैर्देवस्य देशिकः” ।विशेषस्तु तन्त्रान्तरे “सिताज्यमधुसंमिश्रं गुग्गुल्वगुरु-चन्दनम् । षडङ्गं धूपमेतत्तु सर्वदेवप्रियं सदा” । तथा“गुग्गुलुं सरलं दारु पत्रं मलयसम्भवम् । ह्रीवेरमगुरुंकुष्ठं गुडं सर्जरसं घनम् । हरीतकीं नखीं लाक्षांजटामांसीञ्च शैलजम् । षोडशाङ्गं विदुर्धूपं दैवे पैत्रेच कर्मणि” । “मधु मुस्तं घृतं गन्धो गुग्ल्वगुरुशैलजम् ।सरलं सिह्ल सिद्धार्थं दशाङ्गो धूप इष्यते” । रोग १ रोगहर २ रोगद ३ केशाः ४ दारु ५ जातु ६ लघु ७ पत्रविशेषाः ८वक्रविवर्जित ९ वारिजमुद्रा १० धूपवर्त्तिरिह सुन्दरिः भद्रा”अस्यार्थः कुड १ हरीतकी २ गुड ३ जटामांसी ४ देवदारु ५लाक्षा ६ अगुरु ७ तेजपत्र ८ सरल ९ नखी १०”“यथा गन्धं तथा देवि धूपं दद्याद्विचक्षणः । मध्य-मानामिकाभ्यान्तु मध्य पर्वणि देशिकः अङ्गुष्ठाग्रेण देवे-शि! धृत्वा धूपं निवेदयेत् । तथा समर्पयेद्धूपं घण्टावा-द्यजयस्वनैः” । तथा “धूपभाजनमस्त्रेण(फट्)प्रोक्ष्याभ्यर्च्यहृदाणुना(नमः) । अस्त्रेण पूजितां घण्ठां वादयन् गुग्गुलु”दहेत् । श्यामादौ तु भुवनेश्वरी वीजं पूर्वं दत्त्वा इमंमन्त्रं पठित्वार्पयेत् । “तथा जयध्वनिमन्त्रमातः! स्वाहे-त्युदीर्य्य च । अभ्यर्च्य वादयेद् घण्टां सुधूपैर्धूपयेत्ततः” ।तन्त्रान्तरे “धूपस्थानं समभ्यर्च्य तर्जन्या वामया स्पृशन् ।धूपभाजनमस्त्रेण प्रोक्ष्याभ्यर्च्य हृदाणुना । एवं दीप-दानेऽपि घण्टावादनमिति । तथाच गौतमीये “उत्तार्य-दृष्टिपर्य्यन्तं घण्टां वामदिशि स्थिताम् । वादयन् वाम-हस्तेन दक्षहस्तेन चार्चयेत्” । यामले “निवेदयेत् पुरोभागेगन्धं पुष्पं च भूषणम् । दीपं दक्षिणतो दद्यात् पुरतोवा न वामतः । वामतस्तु तथा धूपमग्रे वा न तुदक्षिणे । नैवेद्यं दक्षिणे भागे पुरतो वा न पृष्ठतः” ।वामदक्षिणभागस्तु देवताया एव न तु साधकस्य ।“धूपदीपौ सुभोज्यञ्च देवताग्रे निवेदयेदिति” दर्शनात्तिथितत्त्वे स्मृतिः “मधु मुस्तं घृतं गन्धो गुग्गुल्वगुरुशैलजम् । सरलं सिह्लसिद्धार्थौ दशाङ्गो धूप इष्यते ।दशाङ्गो दशघटितः शैलजं स्वनामख्यातं सि-द्धार्थः श्वेतसर्षपः । “तुरुष्कं ग्रन्थिकर्पूरनागरागुरुकुङ्कुमैः । मुरामांसीसितामिश्रं धूपं दद्यान् मधुप्लुतम्” । तुरुष्कं सिह्लकं” ग्रन्थिः (गाँठीयालीति)ख्याता । सिता शर्करा नागरः शुण्ठी । भविष्ये“जलहीने तु दुर्भिक्षं गन्धहीने त्वभाग्यताम् । धूप-हीने तथोद्वेगं वस्त्रहीने धनक्षयम्” प्राप्नुयादिति शेषःकालिकापुराणे ६८ अ० यथा “एवं वां कथितो दीपोधूपञ्च शृणुतं सुतौ! । नासाक्षिरन्ध्रसुखदः सुगन्धो-ऽतिमनोहरः । दह्यमानस्य काष्ठस्य प्रयतस्येतरस्यवा । परागस्याथ वा धूमो निस्तापो यस्य जायते ।म धूप इति विज्ञेयो देवानां तुष्टिदायकः । राशी-कृतैर्न चैकत्र तैर्द्रव्यैः परिधूपयेत् । तथाग्निवत्तथाकृत्वा न तत् फलमवाप्नुयात् । श्रीचन्दनञ्च सरलःसालः कालागुरुस्तथा । उदयः सुरथः कन्दो रक्तविद्रुम एव च । पीतसालः परिमलो विमर्दीकाऽसन-स्तथा । नमेरुर्देवदारुश्च विल्वसारोऽथ खादिरः ।सन्तानः पारिजातश्च हरिचन्दनवल्लभौ । वृक्षेषुधूपाः सर्वेषां प्रीतिदाः परिकीर्तिताः । अरालः सहसूत्रेण श्रीवासः पटवासकः । कर्पूरः श्रीकरश्चैवप्ररागः श्रीहरामलौ । सर्वौषधिरजोजातो वाराह-श्चूर्ण उत्कलः । जातीकोषस्य चूर्णञ्च गन्धः कस्तूरिकातथा । क्षोदे वृत्ते च गदिता धूपा एते उदाहृताः ।यक्षधूपो वृकधूपः श्रीपिष्टोऽगुरु झर्झरः । पत्रिवाहःपिण्डधूपः सुगोलकण्ठ एव च । अन्योन्ययोगनिर्यासा धृपा एते प्रकीर्तिताः । एतैर्विधूपयेद्देवान्धूमिभिः कृष्णवर्त्मना । येषां धूपोद्भभैर्घ्राणैस्तुष्टिंगच्छन्ति जन्तवः । निर्य्यासश्च परागश्च काष्ठं गन्ध-स्तथैव च । कृत्रिमश्चेति पञ्चैते धूपाः प्रीतिकरा मताः ।न यक्षधूपं वितरेत् माधवाय कदाचन । न रक्तविद्रुमंमह्यं सुरथः स्कन्दिने तथा । यक्षधूपः पत्रिबाहः पिण्ड-धूपः सुगोलकः । कृष्णागुरुः सकर्पूरो महामाया-प्रियः स्मृतः । यक्षधूपेन वा देवीं महामायां प्रपूजयेत् ।मेदोमज्जासमायुक्तान् न धूपान् विनिवेदयेत् । पर-कीयांस्तथा घ्रातान् स्तेनीकृत्याभिमर्दितान् । पुष्पं धू-पञ्च गन्धञ्च उपचारांस्तथा परान् । घ्रातान्निवेद्य देवेभ्योनरो नरकमाप्नुयात् । न भूमौ वितरेत् धूपं नासनेन घटे तथा । यथातथाधारगतं कृत्वा तद्विनिवेदयेत् ।रक्तविद्रुमसालौ च सुरथः सरलस्तथा । सन्तानकोनमेरुश्च कालागुरुसमन्वितः । जातीकीषाद्यसंयुक्तोधूपः कामेश्वरीप्रियः । त्रिपुरायास्तथैवायं मातॄणा-मपि नित्यशः । सर्वेषां पीठदेवानां कान्त्यादीनाञ्चपुत्रकौ । एष वां कथितो धूपः शृणु तं नेत्ररञ्जनम्”केशवार्चायां षोडशाङ्गादिधूपा यथा“मुस्तकं गुगगुलुः कुष्ठं कर्पूरं मलयोद्भवम् । देवदारु जटा-मांसी जातीकोषञ्च बालकम् । मुरा मांसी ह्यगुरुकंत्वगुशीरञ्च केशरम् । एला तथा तेजपत्रं सर्वमेतद्घृताक्तकम् । धूपोऽयं षोडशाङ्गः स्याद्गोविन्दप्रीति-कारकः” ।द्वादशाङ्गो यथा “गुग्गुलुञ्चन्दनं पत्रं कुष्ठञ्चागुरुकुङ्कुमम् । जातीकोषञ्च कर्पूरं जटामांसी च बाल-कम् । त्वगुशीरञ्च धूपोऽसौ द्वादशाङ्गः प्रकीर्त्तितः ।दशाङ्गो यथा “कर्पूरं कुष्ठमगुरु गुग्गुलुर्मलयोद्भवम् ।केशरं बालकं पत्रं त्वग्जातीकोषमुत्तमम् । सर्वमेतद्घृताभ्यक्तं दशाङ्गो धूप ईरितः” ।अष्टाङ्गो यथा “गुग्गुल्वगुरुकं तेजपत्रं मलयसम्भवम् ।कर्पूरं बालकं कुष्ठं नूतनं कुङ्कुमं तथा । अष्टाङ्गःकथितो धूपो गोविन्दप्रीतिदः शुभः” ।पञ्चाङ्गो यथा “चन्दनं कुङ्क मं नूत्नं कर्पूरं गुग्गुलोऽ-गुरु । धूपोऽयं वृतसंयुक्तः पञ्चाङ्गः समुदाहृतः” ।विष्णुधूपे वर्जनीयद्रव्यम् यथा “ऐक्षवं सालनिर्यासं पद्मकंसरलं जतु । वचा मधुरिका तैलं गन्धकाष्ठं कलम्बकम् ।गन्धकं टङ्कणं तालं हिङ्गुलञ्च मनःशिला । कक्कोलमूषरंदार्वी गन्धमांद्री रसाञ्जनम् । अष्टवर्गः शठी मेथीशिलाजिद् गन्धचन्दनम् । कुन्दूरु रेणुकं रास्नाऽजमोदाशतपुष्पिका । हरिद्रा जीरकं वृक्षक्षीरञ्च रक्तचन्दनम् ।कर्चूरकं मरुवकं यवानी ग्रन्थिका तथा । शैलजं धा-तकीपुष्पं नखी मोचरसादिकम् । मुकुन्दधूपे देवर्षे!सर्वमेतद्विवर्जयेत्” पाद्मोत्तरखण्डेश्राद्धदेयो धूपो यथा ब्राह्मे “चन्दनागुरुणी चोभे तथैवो-शीरपद्मकम् । तुरुष्कं गुग्गुलुञ्चैव घृताक्तं युगपद् दहेत्” ।“उशीरं वीरणमूलं तुरुष्कं सिह्लकम्” श्राद्ध० त० विष्णुधर्मे“धूपस्तु गुग्गुलुर्देयस्तथा चन्दनसारजः । अगुरुश्चसकर्पूरन्तुरुष्कस्त्वक् तथैव च । विष्णुः “घृतमधुयुक्तंगुग्गुलुं श्रीखण्ड देवदारु सरलादि दद्यादिति” । देवलः“ये हि प्राण्यङ्गजाधूपा हस्तवाताहताश्च ये । न तेश्राद्धे नियोक्तव्या ये च के चोग्रगन्धयः । घृतं नकेबलं दद्याद्दुष्टं वा तृणगुग्गुलुम्” निर्णयसि० ।“अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति । कुणपोजायते भूमे! यातुधानो न संशयः । वर्षाणि चैक-विशानि नमस्कारनिरासकः । तिष्ठतेऽत्र महाभागे!एवमेतत् न संशयः” वराहपुराणम् ।विषघ्नधूपो यथा” सक्तुः सार्जरसोपेतः सर्षपा एलवालुकैः ।सुवर्णातस्करतरोः कुसुमैरर्जुनस्य तु । धूपो वासगृहेहन्ति विषं स्थावरजङ्गमम् । न तत्र कीटा नविषं न दर्दुरसरीसृपाः । न कृत्याकर्मणस्तत्र धूपोऽयं यत्र दह्यते” मत्स्यपु०  ।धूपान्तरं तत्रैव “कार्पासास्थि भुजङ्गस्य तथा निर्मो-चनं भवेत् । सर्पनिर्मोचनो धूपः प्रशस्तः सततं गृहे”रोगनाशकधूपो यथा “कूर्ममत्स्याखुमहिषगोशृगा-लाश्ववानराः । विडालबर्हिकाकाश्च वराहोलूककुक्कुटाः ।हंस एषाञ्च विण्मूत्रं मांसं वा रोमशोणितम् । धूपंदद्याज्जरार्त्तस्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये । एतान्यौषध-जातानि धूपितानि महेश्वर! । निघ्नन्ति रोगजातानिवृक्षमिन्द्राशनिर्यथा” गारुडपु०  ।“धूपोष्मणा त्यजितमार्द्रभावम्” कुमा० “दोहदधूपिनिद्रुमे” नैष० ३ सन्तापके त्रि०
  “मुमुचुः खधूपान्” भट्टिः

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

धूपँ धूप  सन्तापे
- धूपायति,  धूपयाञ्चकार,  दुधूप  चुरादौ भासार्थः  (10197) धूपयति 388

धातुवृत्तिः

Sanskrit

धूपँ धूप (अर्थः)  संतापे
अस्यापि पूर्ववदायस्तदभावश्च ( धूपायति धूपायांचकार धूपायिता ) इत्यादि नायाभावे वलादौ सर्वत्र नित्यमिडस्य विशेषो,  "रलोव्युपधात्'' इति कित्त्वविकल्पस्याप्यत्र न प्रयोजनम्,  अलघूपधत्वात्,  आयाभावेपि नास्य क्तिनस्ति गुरुमत्त्वात् तेन ( धूपा)इत्यकार एव भवति,  भाषार्थेऽयं चुरादौ  393

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“धूप सन्तापे”@} 2 ‘धूपायतीति सन्तापे भाषार्थे धूपयेदिति।’ 3 इति देवः। 
 4 धूपायकः-यिका,  धूपकः-पिका,  5 धूपायकः-यिका,  धूपकः-पिका,  6 7 दुधूपायिषकः-दुधूपिषकः-षिका,  8 दोधूपकः-पिका
   धूपायिता-त्री,  धूपिता-त्री,  धूपाययिता-धूपयिता-त्री,  दुधूपायिषिता-दुधूपिषिता-त्री,  दोधूपिता-त्री
   9 धूपायन्-न्ती,  धूयाययन्-धूपयन्-न्ती,  दुधूपायिषन्-दुधूपिषन्-न्ती
   -- धूपायिष्यन्-धूपिष्यन्-न्ती-ती,  धूपाययिष्यन्-धूपयिष्यन्-न्ती-ती,  दुधूपायिषिष्यन्-दुधूपिषिष्यन्-न्ती-ती
   -- धूपाययमानः-धूपयमानः,  दुधूपायिषमाणः-दुधूपिषमाणः,  दोधूप्यमानः
   -- धूपाययिष्यमाणः-धूपयिष्यमाणः,  दुधूपायिषिष्यमाणः-दुधूपिषिष्यमाणः,  दोधूप्यमानः
   10 प्रधूपाः-प्रधूपौ-प्रधूपाः,  प्रधूप्-प्रधूब्-प्रधूपौ-प्रधूपः
   -- धूपायितम्- 11 धूपितम्,  धूपायितः-धूपितः,  दुधूपायिषितः-दुधूपिषितः,  दोधूपितः-तवान्
   धूपायः-धूपः,  प्रधूपी,  धूपायः-धूपः,  दुधूपायिषुः-दुधूपिषुः,  दोधूपः
   धूपायितव्यम्-धूपितव्यम्,  धूपाययितव्यम्-धूपयितव्यम्,  दुधूपायिषितव्यम्-दुधूपिषितव्यम्,  दोधूपितव्यम्
   धूपायनीयम्-धूपनीयम्,  धूपायनीयम्-धूपनीयम्,  दुधूपायिषणीयम्,  दुधूपिषणीयम्,  दोधूपनीयम्
   धूपाय्यम्-धूप्यम्,  धूपाय्यम्-धूप्यम्,  दुधूपायिष्यम्-दुधूपिष्यम्,  दोधूप्यम्
   ईषद्धूपायः-दुर्धूपायः-सुधूपायः,  ईषद्धूपः-दुर्धूपः-सुधूपः
   -- धूपाय्यमानः-धूप्यमानः,  धूपाय्यमानः-धूप्यमानः,  दुधूपायिष्यमाणः,  दुधूपिष्यमाणः,  दोधूप्यमानः
   धूपायः-धूपः,  धूपायः-धूपः,  दुधूपायिषः,  दुधूपिषः,  दोधूपः
   12 धूपायितुम्-धूपितुम्,  धूपाययितुम्-धूपयितुम्,  दुधूपायिषितुम्-दुधूपिषितुम्,  दोधूपितुम्
   धूपाया-धूपा,  धूपायना-धूपना,  दुधूपायिषा-दुधूपिषा,  दोधूपा
   धूपायनम्-धूपनम्,  धूपायनम्-धूपनम्,  दुधूपायिषणम्-दुधूपिषणम्,  दोधूपनम्
   धूपायित्वा-धूपित्वा,  धूपाययित्वा-धूपयित्वा,  दुधूपायिषित्वा-दुधूपिषित्वा,  दोधूपित्वा
   प्रधूपाय्य-प्रधूप्य,  प्रधूपाय्य-प्रधूप्य,  प्रदुधूपायिष्य-प्रदुधूपिष्य,  प्रदोधूप्य
   धूपायम् २ -धूपम् २,  धूपायित्वा २ -धूपित्वा २,  धूपायम् २ -धूपम् २,  धूपाययित्वा २ -धूपयित्वा २,  दुधूपायिषम् २ -दुधूपिषम् २,  दोधूपम् २
   दुधूपायिषित्वा २ -दुधूपिषित्वा २,  दोधूपित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९०९)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-३९६। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (श्लो। १३०)
 04 =>
  [[२। ‘गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः’ (३-१-२८) इति आयप्रत्ययः। स च,  ‘आयादय आर्धधातुके वा’ (३-१-३१) इति विकल्पेन भवति। तेन आयप्रत्ययपक्षे रूपमेवम्। तदभावपक्षे धूपकः इति। एवं आर्धधातुके सर्वत्रायप्रत्ययो ज्ञेयः।]]
 05 =>
  [[३। ण्यन्तेऽपि सर्वत्रायप्रत्ययविकल्पः। तेन सर्वत्र रूपद्वयम्।]]
 06 =>
  [पृष्ठम्०८०४+ १९]
 07 =>
  [[१। आयप्रत्ययान्तात् सनि रूपमेवम्। तदभावे दुधूपिषकः इत्यादीनि रूपाणीति ज्ञेयम्।]]
 08 =>
  [[२। आर्धधातुकविवक्षायामायप्रत्ययस्य वैकल्पिकत्वात्,  आयप्रत्ययान्तस्य अनेकाच्त्वात् आयप्रत्ययविवक्षायां यङ् न। आयाभावपक्षे तु यङि दोधूपकः इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि।]]
 09 =>
  [[३। शतुः सार्वधातुकत्वेन नित्यमायप्रत्ययः।]]
 10 =>
  [[४। आयप्रत्ययान्तात् क्विपि,  अल्लोपयलोपयोः,  सोः रुत्वविसर्गयोश्च रूपमेवम्।]]
 11 =>
  [[आ। ‘गोपायतां धर्ममधूपितात्मनां जल्पान् विमुच्याभवदुद्यमो जपे।।’ धा। का। १। ५१।]]
 12 =>
  [पृष्ठम्०८०५+ २३]

1 {@“धूप भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः। 
 ‘भासार्थ इत्येके’ इति मैत्रेयः। 
 तथा च क्षीरस्वामी--‘भासा दीप्तिरर्थो येषां ते भासार्थाः।’ इति मा। 
 धा। 
 वृत्तिः। 
 ‘धूपायतीति सन्तापे भाषार्थे धूपयेदिति।’ 3 इति देवः। 
 धूपकः-पिका,  दुधूपयिषकः-षिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि कूटयतिवत् 4 ऊह्यानि। 
 धूपयन्-न्ती,  दुधूपयिषन्-न्ती-ती,  धूपयिष्यन्-न्ती-ती,  दुधूपयिषिष्यन्-न्ती-ती
   इति शतृप्रत्ययेऽत्र विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९१०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७७३। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १३०)
 04 =>
  (२४०)

Capeller

German

 धूप m.
  Räucherwerk,  Rauch von R.

Burnouf

French

 धूप धूप m.
  fumigation
		 encens
 vapeur aromatique.
Gr.
τῦφος.
धूपन m.
  encens,  résine.
धूपवृक्ष m.
  pin à longues feuilles.

Stchoupak

French

 धूप-
 m.
  sg. pl.
  encens,  fumée ou substance aromatique 
 -क- ifc.
id. 
 fabricant ou marchand de substances aromatiques,  parfumeur.
°पात्र- nt. vase à encens,  encensoir 
 boîte à parfums.
°वर्ति- f.
  sorte de cigarette.
धूपोष्मन्- m.
  chaleur ou fumée de l'encens brûlé.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.