| YouTube Channel

धुरन्धरः (dhurandharaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धुरन्धरः
noun
राक्षसविशेषः।
"धुरन्धरस्य वर्णनं पुराणेषु अस्ति।"
Synonyms:
 धुरन्धरः
noun
एकः जनसमुदायः ।
"धुरन्धराणाम् उल्लेखः महाभारते विष्णुपुराणे च अस्ति"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: धुरन्धरः
Root: धुरन्धर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ धुरन्धरवृषभः
Meaning(s):
⇒ Carrying a burden
Shloka(s):
3|4|57|1 ► नस्योतो नस्तिते षोडन् षड्रदेऽथो धुरन्धरे। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|57|2 ► धुरीणधुर्यधौरेयाः प्रासङ्गादेस्तु वोढृषु॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|57|1 ⇢ धुरन्धरः (धुरन्धर) (पुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|1 ⇢ धुरन्धरा (धुरन्धर) (स्त्री) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|1 ⇢ धुरन्धरम् (धुरन्धर) (नपुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धुरीणः (धुरीण) (पुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धुरीणा (धुरीण) (स्त्री) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धुरीणम् (धुरीण) (नपुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धुर्यः (धुर्य) (पुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धुर्या (धुर्य) (स्त्री) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धुर्यम् (धुर्य) (नपुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धौरेयः (धौरेय) (पुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धौरेया (धौरेय) (स्त्री) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
➠ 3|4|57|2 ⇢ धौरेयम् (धौरेय) (नपुं) ⇒ Carrying a burden ⇒ धुरन्धरवृषभः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वृषभः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धुरन्धरः,
पुं,
 धववृक्षः । इति रत्नमाला ॥
(पर्य्यायोऽस्य यथा, --“धवो धटो नन्दितरुः स्थिरो गौरो धुरन्धरः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
धुरं धरतीति । धृ + खच् + मुम् ।) रथ-लाङ्गलादिभारवोढा । तत्पर्य्यायः । धुर्व्वहः२ धुर्य्यः ३ धौरेयः ४ धुरीणः ५ । इत्यमरः । २ ।९ । ६५ ॥
यथा, --“धुरन्धरो धुरीणश्च धौरेयधुर्य्यधुर्व्वहाः ।यत्र काम्यरथस्यापि लाङ्गलस्यापि वा धुरम् ॥
वहत्येकधुरीणः स्यात्तथा चैकधुरोऽपि च ।स तु सर्व्वधुरीणः स्यात् सर्व्वा वहति यो धुरः ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
(आदित्यनृपस्य मन्त्री । स तु कौशलेन राजानंहत्वा स्वययेव राज्यमकरोत् ॥
यथा, राजा-वल्याम् २ परिच्छेदे ।“आदित्यस्य तदा मन्त्री अदूरान्वयसम्भवः ।धुरन्धराभिधो धीरो बलबुद्धिनिकेतनः ॥
सेनापतीन् वशीचक्रे धनमानप्रदानतः ।एकदा स तमादित्यमादित्यसमवर्च्चसम् ॥
एकान्ते नृपमासीनं हत्वा हतमतिस्तदा ।तदासनं समारुह्य राज्यं प्राशाद्धुरन्धरः ॥
भूमिवेदमितान्वर्षान्भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ।सेनोद्धतं सुतं राज्ये स्थापयित्वा लयं गतः ॥
”राक्षसविशेषः । स तु प्रहस्तस्य सचिवविशेषः ।यथा, गोः रामायणे । ६ । ३२ । १५ ।“एतस्मिन्नन्तरे शूराः प्रहस्तस्य वशानुगाः ।धुरन्धरः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नदः ।एते प्रहस्तसचिवाः सर्व्वे जग्मुर्वनौकसः ॥
”)धुर्व्वाहकमात्रे, त्रि ॥
(यथा, महाभारते । ३१८६ । १० ।“अनड्वाहं सुव्रतं यो ददातिहलस्य वोढारमनन्तवीर्य्यम् ।धुरन्धरं बलवन्तं युवानंप्राप्नोति लोकान् दशधेनुदस्य ॥
”श्रेष्ठः । यथा, तत्रैव । १३ । १३७ । ३१ ।“दत्त्वा तु सततं तैस्तु कौरवानां धुरन्धर ! ।दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धर्म्मोपचायिनी ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“धृञ् धारणे”@} 2 ‘धरते धारणेऽर्थे तु धरते धरतीत्युभे।।’ 3 इति देवः।
धारकः-रिका, धारकः-रिका, दिधीर्षकः-षिका, देध्रीयकः-यिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिधरतिकवत् 4 ज्ञेयानि।
5 युगन्धाः- 6 जलन्धरः-पुरन्धरः-श्रुतन्धरः-वसुन्धरा, 7 धनुर्धरा, 8 महीध्रः 9, 10 कर्णधारः, 11 आधारः, 12 धारा, 13 धारयः 14 , 15 धारयन्, 16 धुरन्धरः, धर्मः
इमानि रूपाणि अधिकान्यत्रेति विशेषः।
अस्य धातोः उभयपदित्वात् शतरि--धरन्-न्ती, धरिष्यन्-न्ती-ती, इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९००। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। २९)
04
=>
 (९१३)
05
=>
 [[५। ‘संज्ञायां भृतॄवृजिधारिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति कर्मण्युपपदे ण्यन्तात् खच्- प्रत्ययः। युगं धारयतीति युगन्धरः = पर्वतविशेषः। ‘खचि ह्रस्वः’ (६-४-९४) इति ह्रस्वः, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। एवं जलन्धरः, पुरन्धरः, श्रुतन्धरः, वसुन्धरा इत्यादिषु ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०८०९+ ३०]
07
=>
 [[१। धनुर्धरा इत्यत्रापि खजेव। अजन्तत्वाभावात् मुमागमो न।]]
08
=>
 [[२। महीं धरतीति महीध्रः = पर्वतः। एवं कुध्रः इत्यपि। ‘कप्रकरणे मूलविभु- जादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कप्रत्यये पृषोदरादित्वात् उपधालोपे साधुः।]]
09
=>
 [[आ। ‘यियासतस्तस्य महीध्ररन्ध्रभिदापटीयान् पटहप्रणादः।’ शि। व। ३। २४।]]
10
=>
 [[३। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि रूपम्। एवं सूत्रधारः इत्यादिष्वप्यण्।]]
11
=>
 [[४। ‘ºअवहाराधारावायानामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-३-१२२) इति संज्ञायां घापवादो घञ्।]]
12
=>
 [[५। ‘धारा प्रपाते’ (ग। सू। ३-३-१०३) इति भिदादिपाठादङ्। ‘ऋदृशोऽङि--’ (७-४-१६) इति गुणः। निपातनाद् दीर्घः। अन्यत्र धृतिः इत्येव।]]
13
=>
 [[६। ‘अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारि--’ (३-१-१३८) इत्यादिना ण्यन्तादस्मात् शप्रत्ययः। गुणायादेशौ। कर्तरि प्रत्ययोऽयम्।]]
14
=>
 [[B। ‘सुखजातः सुरापीतो नृजग्धो माल्यधारयः।’ भ। का। ५। ३८।]]
15
=>
 [[७। ण्यन्तादस्मात्, ‘इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि’ (३-२-१३०) इति शता। ‘धारयन् पारायणम्’ इत्यत्र क्लेशं विना धारणस्य द्योतनात् शता। कृच्छ्रार्थे तु धारयमाणः इति शानजेव।]]
16
=>
 [[८। धुरं धरतीत्यर्थे संज्ञात्वाभावेऽपि बाहुलकात् खचि, ‘वाचंयमपुरन्दरौ च’ (६-३-६९) इत्यत्र चकारात् अमागमः इति प्र। सर्वस्वे।]]