| YouTube Channel

धी (dhI)

 
शब्दसागरः
English
धी (ओ ङ) ओधीङ् r. 4th cl. (धीयते)
1. To contain, to hold.
2. To light,
to disregard or despise.
3. To accomplish. With अन्तर, To dis-
appear, to become invisible. दिवा० आ० सक० अनिट् ।
धी
f.
 (-धीः) Understanding, intellect.
E.
 ध्यै to meditate, affix क्विप्, the
final diphthong rejected, and the semi-vowel changed to its congen-
er इ, which becomes long. धै-सम्प-भावे-क्किप् ।
Capeller Eng
English
1 धी v. दीधी & ध्या.
2 धी॑
f.
 thought, idea, notion, intention, opinion,
intelligence, wisdom, art
devotion, prayer, (often personif. ).
Yates
English
धी (य, ङ, ओ) धीयते 4.
d. To con-
tain
to slight
to accomplish.
धी (धीः) 3.
f.
 Understanding.
Spoken Sanskrit
English
धी - dhI -
f.
 - art
धी - dhI -
f.
 - thought
धी - dhI -
f.
 - meditation
धी - dhI -
f.
 - notion
धी - dhI -
f.
 - taking for
धी - dhI -
f.
 - science
धी - dhI -
f.
 - mental attitude
धी - dhI -
f.
 - devotion
धी - dhI -
f.
 - intention
धी - dhI -
f.
 - splendour
धी - dhI -
f.
 - wisdom
धी - dhI -
f.
 - intelligence
धी - dhI -
f.
 - prayer
धी - dhI -
f.
 - knowledge
धी - dhI -
f.
 - imagination
धी - dhI -
f.
 - understanding
धी - dhI -
f.
 - reflection
धी - dhI -
f.
 - disposition
धी - dhI -
f.
 - mind
धी - dhI -
f.
 - intellect
धी - dhI -
f.
 - religious thought
धी - dhI -
f.
 - opinion
धी - dhI -
f.
 - design
धीयते { धी } - dhIyate { dhI } - verb - slight
धीयते { धी } - dhIyate { dhI } - verb - propitiate
धीयते { धी } - dhIyate { dhI } - verb 4 - contain
धीयते { धी } - dhIyate { dhI } - verb 4 - hold
धीयते { धी } - dhIyate { dhI } - verb 4 - disregard
दीधीते { धी } - dIdhIte { dhI } - verb - reflect
दीधीते { धी } - dIdhIte { dhI } - verb - wish
दीधीते { धी } - dIdhIte { dhI } - verb - desire
दीधीते { धी } - dIdhIte { dhI } - verb - perceive
दीधीते { धी } - dIdhIte { dhI } - verb - think
दीधीते { धी } - diidhIte { dhI } - verb 3 - wish
दीधीते { धी } - diidhIte { dhI } - verb 3 - reflect
दीधीते { धी } - diidhIte { dhI } - verb 3 - think
दीधीते { धी } - diidhIte { dhI } - verb 3 - perceive
दीधीते { धी } - diidhIte { dhI } - verb 3 - desire
अवदिधीते { अव- धी } - avadidhIte { ava- dhI } - verb - watch or lie in wait for
Wilson
English
धी (ओ ङ) ओ धीङ् r. 4th cl. (धीयते)
1 To contain, to hold.
2 To slight, to disregard or despise.
3 To accomplish.
With अन्तर्, To disappear, to become invisible.
धी
f.
 (-धीः) Understanding, intellect.
E.
 ध्यै to meditate, affix क्विप्, the final diphthong rejected, and the
semi-vowel changed to its congener इ, which becomes long.
Apte
English
धी [dhī], 4 Ā (धीयते)
To disregard, disrespect.
To propitiate.
To hold, contain.
To accomplish, fulfil.
धीः [dhīḥ], [ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च]
(a) Intellect, understanding
धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः
R.*
 3.3
cf.
 कुधी, सुधी
&c.
 धियो यो नः प्रचोदयात् Gāyatrimantra
तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत् Vedāntasāra. (b) Mind
दुष्टधी wicked-minded
स्थितधीः किं प्रभाषेत
Bg.*
 2.54
R.*
 3.3.
Idea, imagination, fancy, conception
न धियां पथि वर्तसे
Ku.*
 6.22
ध्यायन्ति चान्यं धिया
Pt.*
 136.
A thought, intention, purpose, propensity
इमामहं वेद न तावकीं धियम्
Ki.*
 1.37.
Devotion, prayer.
A sacrifice.
Knowledge, science.
(in Horoscope) The fifth house from the लग्न.
Comp.
 -इन्द्रियम् an organ of perception (= ज्ञानेन्द्रिय q. v.
मनः कर्णस्तथा नेत्रं रसना च त्वचा सह । नासिका चेति षट् तानि धीन्द्रियाणि प्रचक्षते ॥ -गुणाः (pl. ) intellectual qualities: they are: शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहो$र्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ Kāmandaka. (sing. ) (नमो) अखिलधीगुणाय
Bhāg.*
 8.3.28. -पतिः (धियांपतिः) Bṛihaspati, the preceptor of the gods. -मन्त्रिन्
m.
 ,
सचिवः a minister for counsel (opp. कर्मसचिव 'a minister for action or execution').
a wise or prudent adviser. -विभ्रमः hallucination. -शक्तिः
f.
 intelletual quality or faculty. -सखः a counsellor, adviser, minister.
Apte 1890
English
धी {c4c} A. (धीयते) 1 To disregard, disrespect.
2 To propitiate.
3 To hold, contain.
4 To accomplish, fulfil.
Monier Williams Cologne
English
1. धी
cl.
 3. Ā. दीधीते,
&c.
 ,
RV.
 (cf. √ दीधी
the forms धीमहि and अ॑धायि belong rather to √ 1. धा
pf. दीधय, °धिम, °धियुर् or °ध्युर्, °धिरे,
RV.
AV.
Br.
 )
to perceive, think, reflect
wish, desire:
Intens.
 देध्यत्,
TS.
2. धी॑
f.
 thought, (esp. ) religious thought, reflection, meditation, devotion, prayer (pl. Holy Thoughts personified),
RV.
understanding, intelligence, wisdom (personified as the wife of Rudra-Manyu,
BhP.
 ), knowledge, science, art
mind, disposition, intention, design (ifc. intent upon,
Kāv.
 )
notion, opinion, the taking for (comp. ),
RV.
&c.
&c.
 (य॑था धिया॑ or धिया॑ न॑, according to thy wisdom or will
इत्था॑ धिया॑ or धि॑यः, willingly
lit.
 such is thy will,
RV.
 )
N.
 of the 5th house from the Lagna,
Var.
3. धी
cl.
 4. Ā. धीयते, to contain, hold (Pass. of √ 1. धा?)
to slight, disregard
to propitiate (?),
Dhātup.
 xxvi, 37.
4. धी॑
f.
 for दी, splendour,
RV.
 iii, 34, 5
vi, 3, 3.
Monier Williams 1872
English
धी 1. धी (sometimes given in the redu-
plicated form दीधी
the later forms of धी
are 1. धा, ध्या, ध्यै, q. v., with which such
Vedic forms as धीमहि are connected by native
commentators), cl. 2. A. दीधीते, &c., to shine,
appear (see दीधी)
cl. 1. P. (fr. rt. ध्यै), ध्या-
यति, &c. (see ध्यै), to perceive, think, reflect
to wish, desire. (A root धी, cl. 4. A. धीयते,
&c., which is properly Pass. of rt. 1. धा, is given
in the Dhātu-pāṭha and is said to have the following
senses, — to contain, hold
to slight, disregard
to
accomplish
to propitiate.)
2. धी, ईस्, f. thought, idea, notion, intention
understanding, wisdom, intellect, intelligence, intel-
lectual power, mind
knowledge, science, art
reli-
gious reflection, devotion, prayer
a religious rite,
sacrifice
Intelligence personified (as the wife of Rudra
in the form Manyu)
(in astrology) the fifth house
from the Lagna
(इयस्), f. pl. Holy Thoughts per-
sonified
[cf. इत्था-धी, उदार-धी, दुर्-धी, दू-
ढी, सु-धी, &c.]
—धियञ्-जिन्व, अस्, आ, अम्, Ved.
exciting pious reflection or promoting devotion
(Sāy.) to be propitiated by pious rites
(आ), m. du.
epithet of the Aśvins.
—धियन्-धा, आस्, आस्, अम्,
Ved. reflecting, devout, pious, wise
(Sāy.) celebrating
sacred rites.
—धिया-जुर्, ऊर्, ऊर्, ऊर्, Ved. worn
out or grown old in the performance of religious
duties.
—धियाम्-पति, इस्, m. ‘lord of the thoughts, ’
the soul
an epithet of Mañju-ghoṣa.
—धिया-
वसु, उस्, उस्, उ, Ved. abounding in devotion, very
devout
(Sāy.) recompensing religious rites by wealth.
—धी-जवन, अस्, आ, अम्, or धी-जू, ऊस्, ऊस्, उ,
Ved. infusing spirit, inspiring
(Sāy.) rapid as thought.
—धीन्द्रिय (धी-इन्°), अस्, m. an organ of per-
ception (= बुद्धीन्द्रिय and opposed to कर्मेन्-
द्रिय, see इन्द्रिय).
—धी-मत्, आन्, अती, अत्, pos-
sessed of understanding, endowed with intelligence,
intellectual, intelligent, wise, learned, sensible
(आन्),
m. an epithet of Bṛhas-pati, preceptor of the gods
N. of a son of Virāj
of a son of Purū-ravas.
—धी-
मन्त्रिन्, ई, m. a minister for counsel (as distinguished
fr. कर्म-मन्त्रिन्, a minister for action).
—धी-
मरण, अस्, m. (with preceding मिश्र), N. of a
man.
—धी-रण, अस्, आ, अम्, Ved. delighting in
devotion
(Sāy.) whose speech is with praise, a
devout worshipper.
—धी-राज, अस्, m., N. of one of
the attendants of Śiva.
—धी-वत्, आन्, अती, अत्, Ved.
intelligent, pious, religious.
—धी-शक्ति, इस्, f. power
of the mind, mental or intellectual faculty (as atten-
tion, comprehension, &c.).
—धी-सख, अस्, m. a
wise counsellor, an adviser, mentor, minister
a tutor
or friendly adviser.
—धी-सचिव, अस्, m. a minister
for counsel, a counsellor, minister
a wise or prudent
adviser.
—धी-हरा, f. a kind of sweet gourd.
Macdonell
English
धी 1. DHĪ, = DHYAI.
धी 2. dhī́,
f.
 thought, conception
intention, 🞄purpose
opinion
intelligence, insight, 🞄understanding, intellect
knowledge, art
🞄skill
religious meditation, devotion, prayer, 🞄hymn
—°, supposition: in. supposing it to be
🞄—°
a.
 = intent on.
धी 3. dhī́,
f.
 (= dī) splendour.
Benfey
English
† धी धी, i. 4, Ātm. (properly
pass. of धा), To hold, to disregard, or
to accomplish.
धी धी, (vb. ध्यै),
f.
1. Know-
ledge, Bhāṣāp. 45
Man. 6, 92.
2.
Intellect, mind, Man. 12, 122.
3. De-
votion, Chr. 293, 4 = Rigv. i. 88, 4.
--
Comp.
उदार-,
adj.
 high-minded, Chr.
44, 6. Cf.
कु-, पर-द्रोह-कर्मन्-,
adj.
 injuring another in deed or in
thought, Man. 2, 161.
साधु-,
I.
adj.
well-disposed. II.
f.
 a wife's or hus-
band's mother.
सु-,
m.
 1. an intelli-
gent, wise man. 2. a teacher.
स्थित-,
adj.
 calm.
Apte Hindi
Hindi
धीः
स्त्री*
 - "ध्यै + क्विप्, संप्रसारण"
"बुद्धि, समझ"
धीः
स्त्री*
 - "ध्यै + क्विप्, संप्रसारण"
मन
धीः
स्त्री*
 - "ध्यै + क्विप्, संप्रसारण"
"विचार, कल्पना, उत्प्रेक्षा, प्रत्यय"
धीः
स्त्री*
 - "ध्यै + क्विप्, संप्रसारण"
"विचार, आशय, प्रयोजन, नैसर्गिक प्रवृत्ति"
धीः
स्त्री*
 - "ध्यै + क्विप्, संप्रसारण"
"भक्ति, प्रार्थना"
धीः
स्त्री*
 - "ध्यै + क्विप्, संप्रसारण"
यज्ञ
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
बुद्धि
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
मन
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
विचार
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
कल्पना
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
प्रार्थना
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
यज्ञ
धीः
स्त्री*
 - ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च
लग्न से पाँचवा घर
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ /ಪ್ರಜ್ಞೆ
निष्पत्तिः - > ध्यै (चिन्तायाम्) - "क्विप्" सम्प्रसारणं च (३-२-१७८)
व्युत्पत्तिः - > ध्यायत्यनया
प्रयोगाः - > "अपनेयमुदेतुमिच्छता तिमिरं रोषमयं धिया पुरः"
उल्लेखाः - > किरा० २-३६
धी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ /ಉದ್ದೇಶ /ಅಭಿಪ್ರಾಯ
प्रयोगाः - > "इमामहं वेद न तावकीं धियं विचित्ररूपाः खलु चित्तवृत्तयः" । "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ॥"
उल्लेखाः - > किरा० १-३७, श्रुतिः
L R Vaidya
English
DI {% f. %} 1. Intellect, understanding, धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः R.iii.30
2. the mind, उदारधीः R.iii.30, Bg.ii.54
3. thought, idea, imagination, न धियां पथि वर्तसे K.S.vi.22
4. devotion, prayer.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
८, अनीक, अनुष्टुभ्, अहि, इभ, उरग, करटिन्, करिन्, करेणु, कर्मन्, कुज्जर, गज, गहन, गह्वर, तक्ष, तनु, दन्तिन्, दिक्, दिग्गज, दिङ्नाथ, दिश्, दुरित, द्विप, द्विरद, धी, धीगुण, नाग, नागेन्द्र, पद्मी, पन्नग, पवनभुक्, पीलुक, पुष्करिन्, प्रधान, प्रभावक, फणिन्, बुद्धिगुण, भद्र, भुजग, भुजङ्ग, भुजङ्गम, भूति, मङ्गल, मतङ्गज, मति, मद, मातङ्ग, यूथप, वन, वसु, वारण, विषभृद्वपु, व्याल, श्रिय, सर्प, सिद्धगुण, सिद्धि, सिन्धुर, सुण्डिप, स्तम्बेरम, स्तम्भेरम, हस्तिन्
Bopp
Latin
1. धी 4. A. (अनादरे K. आराधे अनादरे V.) spernere
co-
lere, venerari, exhilarare.
2. धी f. (a r. ध्यै cogitare, abjecto ऐ et mutato य् in ई)
mens, intellectus. BH. 2. 54.
Indian Epigraphical Glossary
English
dhī (IE 7-1-2), ‘seven’.
Lanman
English
√dhī (dī́dheti [676]
dīdhā́ya [786^3]
dhītá). think. [see √dhyā.]
+ anu, think over.
dhī́ [351], f.
—1. thought
dhiyā́-dhiyā,
with each thought, every time it occurs to
one
—2. (like Ger. An-dacht, lit. ‘thinking
upon, ’ and then ‘devotion’) religious
thought, devotion, 69^13, 74^19, 82^17
observe
that matí, mánas, manīṣā́, mántra, and
mánman show this same specialization of
mg
prayer, 74^15
—3. intelligence, insight,
mind, 89^1
understanding, skill.
[√dhī.]
Kridanta Forms
Sanskrit
धी (धी॒ङ् आधारे - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = धयनम्
अनीयर् = धयनीयः - धयनीया
ण्वुल् = धायकः - धायिका
तुमुँन् = धेतुम्
तव्य = धेतव्यः - धेतव्या
तृच् = धेता - धेत्री
क्त्वा = धीत्वा
ल्यप् = प्रधीय
क्तवतुँ = धीनवान् - धीनवती
क्त = धीनः - धीना
शानच् = धीयमानः - धीयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 धी
मूलधातुः:
 धीङ्
धात्वर्थः:
 धारणे
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 धीयते
अनुबन्धादिविशेषः:
 ईकारान्तः, ङित्, ओदित् च
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मतम्, अभिप्रायः, सम्मतिः, दृष्टिः, बुद्धिः, पक्षः, भावः, मनः, धी, मतिः, आकुतम्, आशयः, छन्दः
noun
केषुचित् विषयादिषु प्रकटीकृतः स्वविचारः।
"सर्वेषां मतेन इदं कार्यं सम्यक् प्रचलति।"
Synonyms:
 मतिः, बुद्धिः, धी, प्राज्ञता
noun
निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः यस्याः बलेन चिन्तयितुं शक्यते।
"धनलाभार्थे अन्यस्य मत्या जीवनाद् भिक्षाटनं वरम्। "
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मतिर्मनीषा बुद्धिर्धीर्धिषणाज्ञप्तिचेतनाः ॥ ३०८ ॥
प्रतिभाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः ।
संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ॥ ३०९ ॥
-wordlist-
मति (स्त्री), मनीषा (स्त्री), बुद्धि (स्त्री), धी (स्त्री), धिषणा (स्त्री), ज्ञप्ति (स्त्री), चेतना (स्त्री), प्रतिभा (स्त्री), प्रतिपद् (स्त्री), प्रज्ञा (स्त्री), प्रेक्षा (स्त्री), चित् (स्त्री), उपलब्धि (स्त्री), संवित्ति (स्त्री), शेमुषी (स्त्री), दृष्टि (स्त्री), मेधा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रेक्षा
प्रेक्षा, प्रज्ञा, प्रतिभा, धी, धिषणा, शेमुषी, मनीषा, बुद्धि, मति, मेधा, संख्या, संवित्ति, उपलब्धि
प्रेक्षा प्रज्ञा प्रतिभा धीर्धिषणा शेमुषी मनीषा च ।
बुद्धिर्मतिश्च मेधा संख्या संवित्तिरुपलब्धिः ॥ ३३४ ॥
verse 2.1.1.334
page 0040
नाममाला
Sanskrit
शेमुषी, धिषणा, प्रज्ञा, मनीषा, धी, आशय
शेमुषी धिषणा प्रज्ञा मनीषा धीस्तथाऽशयः ॥ ११० ॥
verse 0.1.1.110
page 0055
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
धी, बुद्धि, इषुधि
धस्तु चित्रेऽश्ववारे च धीर्बुद्धाविषुधावपि ।
verse 1.1.1.26
page 0121
Vedic Reference
English
Dhī, ‘thought, ’ is used several times in the Rigveda^1 to
denote the ‘prayer’ or ‘hymn of praise’ of the singer. One
poet speaks of himself as ‘weaving’ such a prayer, ^2 while
another refers to his ‘ancient ancestral hymn, ’ which he
refurbishes presumably for use.^3
1) i. 3, 5
135, 5
151, 6
185, 8
ii. 3, 8 (where it is connected with
Sarasvatī)
40, 5, etc.
2) Rv. ii. 28, 5.
3) Rv. iii. 39, 2.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 338.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धी, ओ ङ य आराधे । नादरे । इति कविकल्प-द्रुमः ॥
(दिवां-आत्मं-सकं-अनिट् ।) अनादरइति कातन्त्रादौ । ओ, धीनः । ङ य, धीयतेखलं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धी अनादरे आराधने च दिवा० आत्म०
सक०
 अनिट् ।धीयते अधेष्ट । दिध्ये ओदित् धीनः । “सत्यं परंधीमहि” भाग० १ । १ । १ कातन्त्रमतेऽस्य ओदित्त्वं नास्तिधीत इति । वेदे तु न ओदित् “धीतः विश्वान्यश्विना-युधं प्रधीतान्यगच्छम्” ऋ० ८ । ८ । १० “सखीयते संधीत-मश्नुतम्” ८ । ४० । ३ । आधारे अक० इत्यन्ये ।
धी स्त्री ध्यै सम्प० भावे--क्विप् संप्रसारणञ्च । १ बुद्धौ ज्ञानेअमरः । “प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि । वर्त्तसे”कुमा० । २ मानसवृत्तिभेदे “तत्राज्ञानं धिया नश्ये-दाभासात्तु घटः स्फुरेत्” वेदान्त० “धियो योनःप्रचोदयात्” गायत्री सा च न्यायनये आत्मवृत्तिः ।“बुद्ध्यादि षट्कं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा । धर्मा-धर्मौ गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश” भाषा० । वेदान्तमतेमनोवृत्तिः । “कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धाधृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव” श्रुतिः । ४ क-र्मणि च “उधः स धियामुदञ्चनः” ऋ० ५ । ११ । १६ ।“धियां कर्मणाम्” भा० “धीभिश्चन मनसा स्वेभिर-क्षभिः” ऋ० १ । १३९ । २५ मनसि च “धीजवनोऽसिसोम!” ऋ० ९ । ८८ । ३ “धीजवनः मनोवेगः” भा०धीगुणशब्दे दृश्यम् ।
Capeller
German
1. धी s. दीधी u. ध्या.
2. धी॑
f.
 Gedanke, Vorstellung, Meinung,
Einsicht, Begriff, Verstand, Verständnis,
Kenntnis, Kunst, Andacht, Gebet.
Grassman
German
√dhī, 1〉 schauen
2〉 hinblicken, aufmerken auf
3〉 aussehen wie, erscheinen wie
4〉 sinnen, nachdenken, besonders 5〉 mit mánasā
6〉 jemandem [D.] etwas [A.] ans Herz legen, empfehlen
7〉 Part. II. dhītá, n., das Gedachte, im Sinne liegende, der Gedanke.
Mit ánu: einer Sache [A.] nachsinnen.
abhí 1〉 ersinnen [A.]
2〉 beschauen, bedenken.
áva: jemandem [D.] auflauern.
ā 1〉 achten auf [G.]
2〉 sich vornehmen, beschliessen
3〉 sich sehnen (vgl. ādhī́).
úd: verlangend hinaufschauen zu [A.].
práti: erwarten, erhoffen [A.].
ví: zögern, unentschlossen sein, vgl. ávidīdhayu.
Stamm stark dī́dhe, schwach dī́dhī:
-ye [1. s. me.] ā 2〉 yád ādī́dhye ná daviṣāṇi ebhis: Wenn ich mir vornehme: Ich will nicht mit ihnen (den Würfeln) spielen {860, 5}.
dīdhe, dī́dhī (betont {523, 6}):
-ayas [Co.] ví {641, 6}.
-ayan ā́ 1〉 ṛtásya {523, 6}.
-et [imperfektisch] áva śyenā́ya {970, 3}.
-iyus [imperf.] ánu prásitim [Page684] {866, 10}(BR. dīdhiṣus).
-ie [1. s. me.] 6〉 nṝ́n índrāya {387, 1}.
Impf. ádīdhe (betont {924, 7}
{549, 5}):
-et 3〉 hotrā́ya vṛtás kṛpáyan {924, 7}.
-ayus 3〉 ákṣetravid yáthā mugdhás bhúvanāni 〰 {394, 5}. — úd dyā́m {549, 5}.
Perf. stark dī́dhay, schwach dīdh:
-aya [1. s.] abhí 1〉 manīsā́m {272, 1} (táṣṭā‿iva)
2〉 sadhástham {858, 4}.
-ima práti: vásūni bhāgám ná {708, 3} (SV. falsch dīdhimas).
Part. dī́dhiat:
-atas [N. p.] 4〉 manīṣā́ {211, 1}.
dī́dhiāna:
-as 2〉 ádhi kṣámi pratarám 〰 {836, 1}. — 4〉 sabā́dhas {319, 4}. — 5〉 devadṝ́cā mánasā {163, 12}.
-ās [N. p. m.] 1〉 náras cákṣasā {607, 4}. — 4〉 ṛ́ṣayas {346, 1}
(uśíjas) {606, 4}
divás putrā́sas {893, 2} (ṛjú)
té {1007, 3}. — 5〉 té satyéna mánasā 〰 {606, 5}
té {1007, 3}. — ánu vratám {238, 7}. — abhí 2〉 ápas mánasā {329, 9} (devā́s).
-ām 5〉 tvā {1009, 2}.
Part. des Doppelstammes dhiyasāná (s. für sich).
Part. Aor. dhī́ṣamāṇa (zu Aor. dhīṣa):
-āyās [G.] ā 3〉 {852, 6} (pátis).
Part. II. dhītá:
-ám 7〉 {623, 16}
{660, 3}.
-ā́ [pl. n.] 7〉 {661, 1} (mā́nuṣāṇaam).
-ā́ni 7〉 {628, 10} (Andachten).
dhīta:
-am ā́ 2〉 {170, 1}.
Verbale dhī́,
als selbständiges Wort im Folgenden, mit ā verbunden (Bed. 3), ferner enthalten in viśvatodhī́ (Bed. 2).
dhī́, f., [von dhī] 1〉 Gedanke, Absicht
2〉 heiliges Nachdenken, Andacht, andächtige Stimmung
3〉 Andachtswerk, Gebet
4〉 Achtsamkeit, von den Göttern, sofern sie auf die heiligen Werke der Menschen achten, auch mit dem Nebenbegriffe des Wohlwollens, der Fürsorge (auch pl.)
5〉 Weisheit, insofern sie befähigt, Kunstwerke zu ersinnen, namentlich auch Lieder zu schaffen, oder Opferwerk richtig auszuführen, Kunstverstand (auch pl.)
6〉 Einsicht, Weisheit
7〉 pl. als Gottheiten aufgefasst: die heiligen Gedanken.
-ī́s 3〉 {95, 8}
{185, 8}
{193, 9} (mā́nuṣā)
{273, 2} (pítriā)
{395, 5}
{464, 8}
{689, 7}
{837, 4} (ajāyata)
{868, 3}. — Unklar ist {444, 3}: bhimā́ yád éti śucatás te ā́ dhī́s.
-íyam 2〉 {488, 10} (codáya 〰 áyasas ná dhā́rām)
{490, 7}
{872, 5}(?)
{890, 12}. — 3〉 {2, 7} (ghṛtā́cīm)
{61, 16}
{80, 16}
{88, 4}
{102, 1}
{109, 1} (vājayántīm)
{143, 7} (śukrávarṇām)
{144, 1} (śúcipeśasam)
{194, 8}
{202, 12}
{219, 5} (váyatas)
{225, 6} (vā́japeśasam)
{229, 10} (neben bhágam, púraṃdhím)
[Page685] {231, 5}. _{231, 6}
{252, 3} (devī́m)
{288, 17}
{296, 8}
{399, 6}. _{399, 11}
{455, 1}
{493, 16}
{494, 10} (goṣáṇim, aśvasā́m) {517, 10}
{550, 8}. _{550, 9}
{552, 7}
{557, 3}
{583, 5}
{626, 43}
{633, 26}
{662, 3}
{695, 2}
{704, 5} (cikitvínmanasam)
{711, 22}
{812, 3} (manoyújam)
{822, 7}
{868, 7}
{893, 1}
{900, 3}. — 4〉 (yajñíyām) {927, 9}.
-íyam-dhiyam 3〉 {168, 1}
{490, 8}.
-iyā́ 1〉 {727, 1}
káyā 〰 karase {855, 4}. — 2〉 {1, 7}
{139, 1}
{296, 12}
{443, 4}
{599, 8}
{610, 4}
{623, 18}
{976, 3}. — 3〉 {3, 5}
{46, 2}. _{46, 8}
{52, 3}
{143, 6}
{245, 2}. _{245, 3}
{246, 1}
{261, 6}. _{261, 9}
{294, 5}
{312, 21}
{352, 4}
{399, 11}
{463, 7}
{479, 3}
{512, 6}
{621, 19}
{626, 28}
{633, 8}
{644, 7}
{646, 19}
{647, 8}. _{647, 13}
{678, 1}
{702, 17}
{705, 11}
{737, 2}
{738, 1}
{756, 2}
{776, 16}
{900, 1}
{1002, 2}. — 4〉 {3, 2} (śávīrayā)
ítthā́ {2, 6}
{159, 1}
{415, 15}
— {166, 13}
{517, 5}
{553, 6} (tātiā́)
{624, 15}
{670, 1} (satrā́ciā)
{675, 8}. _{675, 14} (citráyā)
{696, 6}
{701, 15}
{712, 11}
{779, 27}
{786, 7}
{813, 3} (viśvā́ciā)
{866, 1}
{918, 12}
{998, 2}. — 5〉 {222, 6} (neben śámi)
{236, 1}
{237, 6}
{294, 2}
{783, 6}
{784, 4}
{798, 13}
{788, 3}
{803, 1}
{879, 6}. — 6〉 {297, 10}
{837, 1}.
-iyé 3〉 {297, 18}
{317, 7}
{395, 6}
{494, 1}. — 6〉 {27, 11}
{111, 4}.
-iyás [G.] 3〉 pátī (indravāyū́) {23, 3}
pátis {787, 2}
{811, 6} (sómas)
prāvitā́ {87, 4}
pretārā {337, 5}
hótā {442, 1}
avitā́ram {552, 8}.
-íyas [N. p.] 1〉 {824, 1}
{959, 3}. — 3〉 {61, 2}
{134, 2}
{135, 5}
{337, 8}
{462, 1}
{494, 4}
{641, 6}
{660, 9}
{791, 1} = {968, 2}
{798, 17}
{806, 1}. _{806, 2}
{811, 2}
{833, 4} (sidhrā́s, sánutrīs)
{982, 1}. — 6〉 {623, 1}.
-íyas [A. p.] 3〉 {3, 12}
{14, 2}
{34, 5}
{90, 5}
{94, 3}. _{94, 4}
{112, 2}
{117, 23}
{143, 6}
{151, 6}
{212, 5}
{268, 5}
{296, 10}
{346, 11}
{401, 6}
{425, 2}
{435, 1}
{476, 1}. _{476, 3}
{503, 3}
{526, 1}
{543, 1}
{580, 5}
{582, 3}
{595, 5}
{598, 3}
{610, 2}
{613, 9}
{623, 12}
{641, 12}
{655, 16}
{666, 11}
{669, 12}
{672, 1}
{693, 7}
{701, 11}
{731, 2}
{734, 3}
{759, 4}
{820, 10}
{865, 2}
{927, 2}
{932, 1}
{965, 5}
{969, 3}. — 6〉 {646, 25}(?).
-ībhís 1〉 {139, 2}. — 3〉 {272, 5} (vidáthasya)
{297, 14}
{307, 5}
{333, 6}
{379, 4}
{406, 14}
{459, 6}
{486, 12}
{491, 15}
{553, 5}
{609, 3}
{624, 20}
{628, 7}
{639, 9}. _{639, 14}
{662, 4}
{663, 19}
{712, 3}
{729, 7}
{775, 20}. _{775, 21}
{778, 8}
{818, 11}
{893, 8}
{930, 3}. — 4〉 {491, 10}
{629, 21}
{936, 2}. — 5〉 {194, 10}. — 6〉 {539, 4}. — 7〉 {551, 11}
{655, 2}
{710, 16}
{891, 13}. _{891, 14}
{892, 5}. —
-iyā́m [Gen. p.] 3〉 ū́dhar {398, 13}.
-īnā́m [Gen. p.] 3〉 yógam {18, 7}
yantā́ram {237, 8}
avitā́ {312, 18}
{485, 15}
avitrī́ {502, 4}
prāvitā́ras {647, 2}
sabardúghas {724, 7} (SV. falsch dhenā́m).
-īṣú 3〉 {17, 8}
{79, 7} (víśvāsu)
{583, 6}
{680, 12}.
dhī,
Part. dī́dhiāna:
-ā [f.] pra {113, 10}.
Burnouf
French
*धी धी। धीये 4
p. दिध्ये
f2.
धेष्ये
a1. अधेषि
gér. धीत्वा
pp.
धीन। Vd. pour ध्यै concevoir, méditer.
Adorer
rendre
propice
réjouir.
Mépriser, dédaigner.
Soutenir, sustenter,
cf. धा।
धी धी
f.
 intelligence
conception, pensée
expression
de la pensée, hymne, prière, Vd.
Stchoupak
French
१ धी-
{%dhīmahi
dhīta- %} -- penser, méditer (cf. ध्या-).
२ धी-
f.
 pensée, méditation, contemplation
intellect, esprit,
sagesse
savoir, art
disposition, opinion, notion, conception
Sagesse
personnifiée, femme de Rudra-Manyu
-मन्त्- a. intelligent, avisé, sage,
érudit
m.
n.
 de divers personnages.