| YouTube Channel

धिष्ण्य (dhiSNya)

 
शब्दसागरः
English
धिष्ण्य
n.
(-ष्ण्यं)
1. A place, a spot, a country.
2. A house.
3. A star, an
asterism.
4. Fire.
5. Power. strength.
m.
(-ष्ण्यः) A name of AGNI,
the deity of fire.
2. A name of SUKRA, regent of VENUS.
E.
धृष् to
be proud or overbearing,
deriv.
irr
.
or more correctly. धृष-ण्य-नि०
the word is also written धिष्ट्य or धिष्ठ्य
Capeller Eng
English
1 धि॑ष्ण्य
a.
spiritual, transcendental, holy, devout,
pious.
m.
(f. &
n.
) a heap of earth, forming a sort of inferior
or side-altar
n.
meteor (also
f.
)
place, abode, region, star,
asterism.
2 धि॑ष्ण्य
a.
placed upon the earth-altar (v.
prec.
)
m.
(±अग्नि) such a fire.
Yates
English
धिष्ण्य (ष्ण्यं) 1.
n.
A place, a coun-
try
a house
a star
fire
pow-
er.
m.
Agnī
Shukra.
Spoken Sanskrit
English
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
placed upon a mound of earth serving as an altar
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
benevolent
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
mindful
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
devotional
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
devout
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
pious
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
attentive
धिष्ण्य dhiSNya
adj.
liberal
धिष्ण्य dhiSNya
m.
sort of subordinate or side-altar
धिष्ण्य dhiSNya
m.
fire so placed
धिष्ण्य dhiSNya
n.
power
धिष्ण्य dhiSNya
n.
star
धिष्ण्य dhiSNya
n.
orb of an asterism
धिष्ण्य dhiSNya
n.
abode
धिष्ण्य dhiSNya
n.
region
धिष्ण्य dhiSNya
n.
strength
धिष्ण्य dhiSNya
n.
asterism
धिष्ण्य dhiSNya
n.
seat of a god i.e. a quarter of the sky
धिष्ण्य dhiSNya
n.
house
धिष्ण्य dhiSNya
n.
place
धिष्ण्य dhiSNya
n.
site
धिष्ण्य dhiSNya
n.
meteor
Wilson
English
धिष्ण्य
n.
(-ष्ण्यं)
1 A place, a spot, a country.
2 A house.
3 A star, an asterism.
4 Fire.
5 Power, strength.
m.
(-ष्ण्यः) A name of AGNI, the deity of fire.
2 A name of ŚUKRA, regent of VENUS.
E.
धृष to be proud or overbearing,
deriv.
irr
.
the word is also written
धिष्ट्य or धिष्ठ्य.
Apte
English
धिष्ण्य [dhiṣṇya],
a.
Ved.
To be praised or meditated upon.
Worthy of a high place.
Mindful, attentive.
Benevolent, liberal
धिष्ण्या वनतं गिरः
Rv.*
1.3.2.
ष्ण्यः A place for the sacrificial fire
अमी वेदिं परितः क्लृप्त- धिष्ण्याः
Ś.*
4.8.
N.
of Śukra, preceptor of the demons.
The planet Venus.
Power, strength.
ष्ण्यम् A seat, an abode, site, place, house
भौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि
R.*
15.59
उदग्रधिष्ण्यं गगने$वगाढम् Bu. Ch.1.2
विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालकात्मजः 4.12.
A meteor.
Fire (m. also)
A star, an asterism
धिष्ण्यमाकाशगं यथा
Mb.
* 5.184.6.
A quarter of the sky (मण्डल)
एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा
Mb.
* 1.171.6.
Comp.
-अधिपतिः, -पः The guardian of a quarter of the sky
Bhāg.
Apte 1890
English
धिष्ण्य a. Ved. 1 To be praised or meditated upon.
2 Worthy of a high place.
ष्ण्यः 1 A place for the sacrificial fire
अमी वेदिं परितः कॢप्तधिष्ण्याः Ś. 4. 7.
2 N. of Śukra, preceptor of the demons.
3 The planet Venus.
4 Power, strength.
ष्ण्यं 1 A seat, an abode, site, place, house
भौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि R. 15. 59.
2 A meteor.
3 Fire (m. also).
4 A star, an asterism.
Monier Williams Cologne
English
धि॑ष्ण्य
mfn.
mindful, attentive, benevolent, liberal (Aśvins),
RV.
i, 3, 2
89, 4
&c.
devout, pious (voice, hymn), x, 114, 9
धि॑ष्ण्य
m.
(f(आ). only,
RV.
iv, 3, 6
n.
,
MBh.
i, 7944) a sort of subordinate or side-altar (generally a heap of earth covered with sand on which the fire is placed, and of which 8 are enumerated, viz. besides the आग्नीध्रीय [in the Āgnīdhra] those in the Sadas [see
s.v.
] belonging to the होतृ, the मैत्रा-वरुण or प्र-शस्तृ, the ब्राह्मणाच्छंसिन्, the पोतृ, नेष्टृ and अच्छा-वाक
and the मार्जालीय),
Br.
ŚrS.
&c.
(cf. कॢप्त-)
&c.
धि॑ष्ण्य
m.
N.
of Uśanas i.e. the planet Venus,
L.
(cf. धिषण)
धि॑ष्ण्य
n.
site, place, abode, region, house,
MBh.
Kāv.
Pur.
&c.
the seat of a god i.e. a quarter of the sky,
VP.
star, asterism (looking like the fire on the side altars),
Var.
the orb of an asterism (on which its light seems to centre),
MBh.
VP.
power, strength,
L.
धि॑ष्ण्य
mfn.
placed upon a mound of earth serving as an altar,
AV.
Br.
&c.
धि॑ष्ण्य
m.
(with or
scil.
अग्नि) a fire so placed,
VS.
TS.
&c.
Monier Williams 1872
English
धिष्ण्य, अस्, आ, अम्, Ved. only perceptible by
the mind
(Sāy. = धार्ष्ट्य-युक्त), endowed with
fortitude
intelligent, thoughtful, devout, pious
(Sāy.) to be praised or meditated upon
worthy of a
high station
placed upon the heaps of earth used
for side-altars
see below. In Ṛg-veda III. 22, 3,
Sāy. explains धिष्ण्या by प्राणास् = the divinities
presiding over the vital airs
(अस्), m. a place for
the sacrificial fire, a sort of inferior or side-altar,
(generally a heap of earth covered with sand on which
the fire is placed, and of which eight are enumerated,
cf. आग्नीध्रीय, मार्जालीय, &c.)
an epithet of
Uśanas, the planet Venus
power, strength
(अम्),
n. a site, seat, place, abode, spot, region, house
a
star, asterism, (looking like the fire on the side-altars)
a meteor.
Macdonell
English
धिष्ण्य 1. dhíṣṇ-ya,
a.
perceptible to the 🞄mind only
devout
m.
fire-mound sprinkled 🞄with sand at the top
a kind of small side 🞄altar (of which there are usually eight)
n.
🞄abode, seat
meteor.
धिष्ण्य 2. dhíṣṇya,
a.
placed on a fire-mound
🞄m. fire placed on such a mound.
Benfey
English
धिष्ण्य धिष्ण्य (i. e. probably धा
+ स्न + य),
I.
m.
A fireplace,
Bhāg. P. 8, 15, 9.
II.
n.
1. An abode, a
seat, Bhāg. P. 8, 3, 27
MBh. 3, 17090.
A meteor, MBh. 5, 7272.
Apte Hindi
Hindi
धिष्ण्यः
पुं*
- धृष् + ण्य नि* ऋकारस्य इकारः
"यज्ञाग्नि के लिए स्थान, हवनकुण्ड"
धिष्ण्यः
पुं*
- धृष् + ण्य नि* ऋकारस्य इकारः
असुरों के गुरू शुक्राचार्य का नाम
धिष्ण्यः
पुं*
- धृष् + ण्य नि* ऋकारस्य इकारः
शुक्र ग्रह
धिष्ण्यः
पुं*
- धृष् + ण्य नि* ऋकारस्य इकारः
"शक्ति, सामर्थ्य"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धिष्ण्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
धिष्ण्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಲ /ಶಕ್ತಿ
निष्पत्तिः - > ञिधृषा (प्रागल्भ्ये) - "ण्यः" (उ० ४-१०७) ऋकारस्य इकारश्च
धिष्ण्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ
धिष्ण्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾನ /ಜಾಗ
प्रयोगाः - > "अमी वेदिं परितो क्लृप्तधिष्णाः समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्णसर्भाः"
उल्लेखाः - > शाकु० ४-७
धिष्ण्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹ /ಮನೆ
धिष्ण्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಕ್ಷತ್ರ
विस्तारः - > "धिष्ण्यं स्थानाग्निसद्मसु शक्तावृक्षेऽपि" - मेदि० "धिष्ण्यं स्थानोडुवेश्मसु बले धिष्ण्योऽग्नौ शुक्रे च" - हेम०
L R Vaidya
English
DizRya {% (I) m. %} 1. A place for the sacrificial fire, अमी वेदिं परितः कॢप्तधिष्ण्याः Sak.i.
2. an epithet of Śukra, the preceptor of the demons
3. the planet Venus
4. power, strength.
DizRya {% (II) n. %} 1. A seat, an abode, a house, भौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि R.xv.59
2. a meteor, a star
3. fire.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
२७, उडु, ऋक्ष, खद्योत, तार, तारक, तारका, तारा, धिष्ण्य, नक्षत्र, भ, भानि
Bopp
Latin
धिष्ण्य n. locus, regio. IN. 1. 34. RAGH. 15. 59.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
धिष्ण्य
क्ली
धिष्ण्य, ताराः, अग्नि, गृह, स्थान
तारास्वग्नौ गृहे स्थाने धिष्ण्यमाहुर्मनीषिणः
verse 2.1.1.2
page 0008
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
धिष्ण्य 5. a) Haus, Kuṭṭanīm. 9.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
नक्षत्रं तारका ताराज्योतिषी भमुडु ग्रहः १०७
धिष्ण्यमृक्षमथाश्विन्यश्वकिनी दस्रदेवता
अश्वयुग्वालिनी चाथ भरणी यमदेवता १०८
-wordlist-
नक्षत्र (क्ली), तारका (त्रि), तारा (पुंस्त्री), ज्योतिस् (क्ली), (क्ली), उडु (स्त्रीक्ली), ग्रह (पुं), धिष्ण्य (क्ली), ऋक्ष (क्ली), अश्विनी (स्त्री), अश्वकिनी (स्त्री), दस्रदेवता (स्त्री), अश्वयुज् (स्त्री), बालिनी (स्त्री), भरणी (स्त्री), यमदेवता (स्त्री)
--source--
शुक्रो मघाभवः काव्य उशना भार्गवः कविः ११९
षोडशार्चिर्दैत्यगुरुर्धिष्ण्यः शनैश्चरः शनिः
छायासुतोऽसितः सौरिः सप्तार्ची रेवतीभवः १२०
मन्दः क्रोडो नीलवासाः स्वर्भाणुस्तु विधुंतुदः
तमो राहुः सैंहिकेयो भरणीभूरथाहिकः १२१
-wordlist-
शुक्र (पुं), मघाभव (पुं), काव्य (पुं), उशनस् (पुं), भार्गव (पुं), कवि (पुं), षोडशार्चिस् (पुं), दैत्यगुरु (पुं), धिष्ण्य (पुं), शनैश्चर (पुं), शनि (पुं), छायासुत (पुं), असित (पुं), सौरि (पुं), सप्तार्चिस् (पुं), रेवतीभव (पुं), मन्द (पुं), क्रोड (पुं), नीलवासस् (पुं), स्वर्भाणु (पुं), विधुन्तुद (पुं), तमस् (पुंक्ली), राहु (पुं), सैंहिकेय (पुं), भरणीभू (पुं)
--source--
गेहभूर्वास्तु गेहे तु गृहं वेश्म निकेतनम् ९८९
मन्दिरं सदनं सद्म निकाय्यो भवनं कुटः
आलयो निलयः शाला सभोदवसितं कुलम् ९९०
धिष्ण्यमावसथं स्थानं पस्त्यं संस्त्याय आश्रयः
ओको निवास आवासो वसतिः शरणं क्षयः ९९१
धामागारं निशान्तं कुट्टिमं त्वस्य बद्धभूः
-wordlist-
गेहभू (स्त्री), वास्तु (पुंक्ली), गेह (पुंक्ली), गृह (पुंक्ली), वेश्मन् (क्ली), निकेतन (क्ली), मन्दिर (स्त्रीक्ली), सदन (क्ली), सद्मन् (क्ली), निकाय्य (पुं), भवन (पुंक्ली), कुट (पुं), आलय (पुं), निलय (पुं), शाला (स्त्री), सभा (स्त्री), उदवसित (क्ली), कुल (क्ली), धिष्ण्य (क्ली), आवसथ (क्ली), स्थान (क्ली), पस्त्य (क्ली), संंस्त्याय (पुं), आश्रय (पुं), ओकस् (क्ली), निवास (पुं), आवास (पुं), वसति (स्त्री), शरण (क्ली), क्षय (पुं), धामन् (क्ली), अगार (क्ली), निशान्त (क्ली), कुट्टिम (क्ली), बद्धभू (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
उशनस्
उशनस्, शुक्र, काव्य, दैत्यगुरु, भार्गव, कवि, धिष्ण्य
उशना शुक्रः काव्यो दैत्यगुरुर्भार्गवः कविर्धिष्ण्यः
verse 1.1.1.48
page 0007
भ, नक्षत्र, तारक, तारका, ज्योतिस्, तारा, धिष्ण्य, ऋक्ष, उडु
भं नक्षत्रं तारकं तारका च,
ज्योतिस्तारा धिष्ण्यमृक्षं तथोडु
verse 1.1.1.51
page 0007
आवास
आवास, आवसथ, गृह, भवन, स्थान, निशान्त, कुल, संस्त्याय, निलय, निकाय्य, उटज, गेह, कुट, मन्दिर, धिष्ण्य, धामन्, निकेतन, सदन, पस्त्य, वास्तु, क्षय, शाला, वेश्मन्, निवेशन, उदवसित, सद्मन्, ओकस्, शरण, अगार, निवसन, आलय
आवासावसथं गृहं भवनं स्थानं निशान्तं कुलं,
संस्त्यायो निलयो निकाय्यमुटजं गेहं कुटं मन्दिरम्
धिष्ण्यं धाम निकेतनं सदनं पस्त्यं वास्तु क्षयः
शाला वेश्म निवेशनोदवसिते प्रोक्ते सद्मौकसी २९१
शरणमगारं निवसनमालय एकार्थवाचकाः शब्दाः
verse 2.1.1.291
page 0035
नाममाला
Sanskrit
सदन, सद्म, भवन, धिष्ण्य, वेश्मन्, मन्दिर, गेह, निकेतन, आगार, निशान्त, निवृत, गृह, वसति, आवसथ, आवास, स्थान, धामन्, आस्पद, पद, निकाय, निलय, पस्त्य, शरण, आलय
सदनं सद्म भवनं धिष्ण्यं वेश्माथ मन्दिरम्
गेहं निकेतनागारं निशान्तं निवृतं गृहम् १३२
वसत्यावसथावासं स्थानं धामास्पदं पदम्
निकायं निलयं पस्त्यं शरणं विदुरालयम् १३३
verse 0.1.1.132
page 0067
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
भ, धिष्ण्य
भं धिष्ण्ये भूर्भुवि स्थाने मश्चन्द्रे तु विधौ शिवे
verse 1.1.1.34
page 0121
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धिष्ण्यं,
क्ली,
(धृष्णोति प्रगल्भो भवतीति धृष् +“सानसिवर्णसिपर्णसीति ।” उणां १०७ ।इति ण्यप्रत्ययः निपातनात् ऋकारस्य चइकारः स्थानम् (यथा, भागवते ३० ।“द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत् पतङ्गःपक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे ।तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्य-मापोऽस्य तालू रस एव जिह्वा
”“परमेष्ठिधिष्ण्यं ब्रह्मपदम्
इति तट्टीकायांस्वामी
गृहम् (यथा, महाभारते १७ १० ।“स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्य-मिष्टापूर्त्तं क्रोधवशा हरन्ति
”)नक्षत्रम् (यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते ११ २१ ।“सार्पेन्द्रपौष्ण्यधिष्ण्यानामन्त्याः पादाः भस-न्धयः
”)अग्निः इत्यमरः १५४
(यथा अथर्व्व-वेदे ३५ ।“ये भक्षयन्तो वसून्यानृधुर्य्यानग्नयो अन्वतप्यन्तधिष्ण्याः
”)शक्तिः इति मेदिनी ये, ३४
(उल्का-भेदः यथा, बृहत्संहितायाम् ३३ ।“दिविभुक्तशुभफलानांपततां रूपाणि यानि तान्युल्काः ।धिष्ण्योल्काशनिविद्युत्ताराइति पञ्चधा भिन्नाः
”प्राणाभिमानी देवः यथा, ऋग्वेदे २२ ।“अग्ने ! दिवो अर्णमच्छा जिगास्यच्छा देवाऊचिषे धिष्ण्या ये
”“धियं बुद्ध्युपहितं देहं उष्णन्ति उष्णीकुर्व्व-न्तीति धिष्ण्याः प्राणाभिमानिनो देवाः ।”इति तद्भाष्ये सायनः
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धिष्ण्य
न०
धिष--“सानसिधर्णसीत्यादि” उणा० नि० ।१ स्थाने गृहे नक्षत्रे अमरः अग्नौ शक्तौ चपु० मेदि० शुक्राचार्य्ये तत्र स्थाने “न भौमान्येवधिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयाण्यपि” रघुः “स्वर्गेलोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्यम्” भा० महा० अ० ।नक्षत्रे “भवन्त्यतीतधिष्ण्यानां भोगलिप्तायुता ध्रुवाः”सू० सि० प्राणाभिमानिदेवे “देवा ऊचिषे धिष्ण्याये” ऋ०३ २२ “धियं बुद्ध्युपहितं देहमुष्णन्ति उष्णी-कुर्वन्ति धिषण्याः प्राणाभिमानिनो देवाः उष--दाहे“सानसिधर्णसीत्यादि” उणा० नि० यत् णुडाममःधात्वादिलोपोपपदह्रस्वाः” भा० धिष्ण्यं स्थानमर्हति यत्यलोपाल्लोपौ स्थानार्हे स्तुत्ये
त्रि०
“को धिष्ण्यां प्रतिवाकं पपाद” ऋ० १० ११४ “धिषणार्हे स्तुत्यर्हे” भा० स्तुत्यस्यस्थानार्हत्वात् तथात्वम् “आविवासन् रोदसीधि मे” ऋ० ७२ “रोदसी धिष्ण्येधिषणार्हे स्तुत्ये” भा० उष--दाहे इति धात्वर्था-मुगमात् १० उल्काभेदे स्त्री वृ० स० ३२ अ० “दिविभुक्तशुभफलानां पततां रूपाणि यानि तान्युलकाः ।धिष्ण्योल्काशनिविद्युत्तारा इति पञ्चधा भिन्नाः” ।“उल्का पक्षेण फलं तद्वद्धिष्ण्याशनिस्त्रिमिः पक्षैः” ।“तारा फलपादकरी फलार्धदात्री प्रकीर्त्तिता धिष्ण्या”सा “धिष्ण्या कृशाल्पपुच्छा धनूंषि दश दृश्यतेऽ-न्तराभ्यधिकम् ज्वलिताङ्गारनिकाशा द्वौ हस्तौ साप्रमाणेन” लक्षिता
Capeller
German
धि॑ष्ण्य heilig, gut, andächtig, fromm.
m.
(f. u.
n.
) Erdaufwurf, Feuerstätte.
Nebenaltar, auch Adj. auf einen solchen
aufgesetzt (r.).
n.
Meteor (auch
f.
),
Sternbild, Stiz, wohnort.
Grassman
German
(dhíṣṇya), dhíṣṇia, a., [vom desid. von 1. dhā, vgl. dhiṣáṇā] 1〉 freigiebig, gerne gebend, gerne helfend, von den Göttern, namentlich wo sie als Reichthum gebende oder Hülfe verleihende geschildert werden (BR. „was nur geistig wahrgenommen wird“, Benfey übersetzt „preisenswerth“)
2〉 die Götter geneigt machend, einschmeichelnd, vom Liede
3〉 f. pl., Feueraltäre, Feuerstätten (Erdaufwürfe, die oben mit Sand bestreut sind)
da auch die Bedeutung „Standort, Sitz“ für dhíṣṇya, n., wie auch für dhiṣáṇa, n., angeführt wird, so hat man hier wol auf die ursprüngliche Bedeutung von 1. dhā zurückzugehen.
[V. du.] 1〉 aśvinā {3, 2}
{89, 4}
{117, 19}
{181, 3}
{232, 9}
{504, 6}
{625, 14}
{646, 12}.
-au [V. du.] 1〉 (aśvinau) {583, 1}.
[N. du.] 1〉 aśvínā {182, 1}. _{182, 2}.
-ās [N. p. m.] 1〉 (devā́s) {256, 3}.
-ām 2〉 vā́cam {940, 9}.
-e [A. d. f.] ródasī {588, 3}.
-āsu 3〉 {299, 6}.
Stchoupak
French
धिष्ण्य-
m.
(nt.) autel secondaire
nt. endroit, place, site, région,
séjour
étoile, astre, son orbe, météore (aussi -आ-
f.
).
°प-
m.
gardien des régions célestes.