| YouTube Channel

धिषणा (dhiSaNA)

 
Spoken Sanskrit
English
धिषणा - dhiSaNA -
f.
 - cup
धिषणा - dhiSaNA -
f.
 - goblet
धिषणा - dhiSaNA -
f.
 - bowl
धिषणा - dhiSaNA -
f.
 - intellect
Monier Williams Cologne
English
धिष॑णा (आ),
f.
 a sort of Soma-vessel, a cup, goblet, bowl fig. the S° juice itself and its effects,
RV.
 (du. the two bowls or worlds i.e. heaven and earth
pl.
 h°, e° and the intermediate atmosphere, ib.)
knowledge, intelligence (generally ifc. ),
VarBṛS.
 civ, 29
BhP.
 (cf. अगाध- [add.], बोध-, विशुद्ध-)
speech, praise, hymn,
L.
dwelling-place, abode, seat,
BhP.
N.
 of a deity presiding over wealth and gain (also in
pl.
 ),
RV.
MBh.
of the wife of Havir-dāna and daughter of Agni,
Hariv.
VP.
of the w° of Kṛśāśva and mother of Veda-śira, Devala, Vayuna and Manu,
BhP.
Macdonell
English
धिषणा dhiṣ-áṇā,
f.
 vessel used in preparing 🞄and drinking Soma
tub, bowl
reason, 🞄mind
often fig. of Soma and its effects: du. 🞄= heaven and earth
pl.
 the three worlds, 🞄heaven, sky, and earth.
Apte Hindi
Hindi
धिषणा
स्त्री*
 - -
भाषण
धिषणा
स्त्री*
 - -
"स्तुति, सूक्त"
धिषणा
स्त्री*
 - -
"बुद्धि, समझ"
धिषणा
स्त्री*
 - -
पृथ्वी
धिषणा
स्त्री*
 - -
"प्याला, कटोरा"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धिषणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧಿ /ಪ್ರಜ್ಞೆ
निष्पत्तिः - > ञिधृषा (प्रागल्भ्ये) - क्युः" (उ० २-८३) । धिष् च ।
व्युत्पत्तिः - > धृष्णुवन्त्यनया
प्रयोगाः - > "विशुद्धैवित्पत्त्या पतति च न तत्पायधिषणा"
उल्लेखाः - > म० वी० ६-८
विस्तारः - > "बुद्धिर्मनीषा धिषणा" - अम० ।
धिषणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತುತಿ /ಹೊಗಳಿಕೆ
धिषणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಕ್ಕು /ಮಾತು
धिषणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೃಥಿವಿ /ಭೂಮಿ
L R Vaidya
English
DizaRA {% f. %} 1. Speech
2. praise, hymn
3. intellect
4. the earth.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भाजनम्, भाण्डम्, पात्रम्, मृद्वाहिका, धिषणा
noun
पात्रविशेषः उत्तानभाण्डम्।
"माला भाजने तण्डुलानि पाचयति।"
Synonyms:
 धिषणा
noun
कृशाश्वस्य पत्नी ।
"धिषणा वेदशिरस्य देवलस्य वयुनस्य तथा मनोः माता अस्ति"
Synonyms:
 धिषणा
noun
हविरदानस्य पत्नी ।
"धिषणा अग्नेः पुत्री अस्ति"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मतिर्मनीषा बुद्धिर्धीर्धिषणाज्ञप्तिचेतनाः ॥ ३०८ ॥
प्रतिभाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः ।
संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ॥ ३०९ ॥
-wordlist-
मति (स्त्री), मनीषा (स्त्री), बुद्धि (स्त्री), धी (स्त्री), धिषणा (स्त्री), ज्ञप्ति (स्त्री), चेतना (स्त्री), प्रतिभा (स्त्री), प्रतिपद् (स्त्री), प्रज्ञा (स्त्री), प्रेक्षा (स्त्री), चित् (स्त्री), उपलब्धि (स्त्री), संवित्ति (स्त्री), शेमुषी (स्त्री), दृष्टि (स्त्री), मेधा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
प्रेक्षा
प्रेक्षा, प्रज्ञा, प्रतिभा, धी, धिषणा, शेमुषी, मनीषा, बुद्धि, मति, मेधा, संख्या, संवित्ति, उपलब्धि
प्रेक्षा प्रज्ञा प्रतिभा धीर्धिषणा शेमुषी मनीषा च ।
बुद्धिर्मतिश्च मेधा संख्या संवित्तिरुपलब्धिः ॥ ३३४ ॥
verse 2.1.1.334
page 0040
नाममाला
Sanskrit
शेमुषी, धिषणा, प्रज्ञा, मनीषा, धी, आशय
शेमुषी धिषणा प्रज्ञा मनीषा धीस्तथाऽशयः ॥ ११० ॥
verse 0.1.1.110
page 0055
Tamil
Tamil
தி4ஷணா : பேச்சு, துதி, புத்தி, அறியும் சக்தி, பூமி, கோப்பை.
Mahabharata
English
Dhishaṇā, name of a female deity (PCR. the day of the full moon, person.). § 615u (Skanda): IX, 45, 2516 (among the wives of the gods, came to the investiture of Skanda).
पुराणम्
English
धिषणा / DHIṢAṆĀ. The wife of havirdhāna born in the dynasty of the emperor pṛthu. Dhiṣanā was born from fire. (Six sons, prācīnabarhis, śukra, gaya, kṛṣṇa, vraja and ajina, were born to havirdhāna by his wife dhiṣaṇā born of fire. (agni purāṇa, Chapter 18).
Vedic Reference
English
Dhiṣaṇā, according to the St. Petersburg Dictionary, denotes^1
an implement used in preparing the Soma, ‘bowl’ or ‘vat, ’
and by metonymy also the Soma draught itself.^2 The dual, by
a metaphor, ^3 also expresses the ‘two worlds, ’ heaven and earth.^4
Hillebrandt, ^5 however, thinks that the word properly means
earth, ^6 in the dual heaven and earth, ^7 in the plural the triad,
earth, atmosphere, and heaven, ^8 while in some passages^9
Dhiṣaṇā denotes the Vedi, the excavated ground used as an
altar. This is not, however, certain, while it seems clear that
the Vājasaneyi^10 and Taittirīya^11 Saṃhitās understand the
Dhiṣaṇās (dual) to be the planks over which the pressing of
the Soma took place (adhiṣavaṇa-phalake).^12 Pischel^13 sees in
Dhiṣaṇā a goddess of wealth akin to Aditi and the earth.
1) Rv. i. 96, 1
102, 1
109, 3, 4
iii. 49, 1
iv. 34, 1
36, 8
viii. 61, 9
ix. 59, 2
x. 17, 12
30, 6
Vājasaneyi
Saṃhitā, i. 19
vi. 26, 35, etc.
2) Rv. i. 102, 7
iii. 32, 14
49, 4
vi. 19, 2
vii. 90, 3
viii. 15, 7
x. 96,
10, etc.
3) Like Camū.
4) Rv. i. 160, 1
vi. 8, 3
50, 3
70, 3
x. 44, 8
in the plural, ‘the three
worlds, ’ Rv. v. 69, 2. In other passages,
Rv. i. 22, 10
iii. 56, 6
v. 41, 8
vi. 11, 3
x. 35, 7, the sense of ‘a
genius of prosperity’ was assigned to
Dhiṣaṇā by Roth.
5) Vedische Mythologie, 1, 175-181.
6) Rv. i. 22, 10
96, 1
102, 1
iii. 31,
13
56, 6
vi. 19, 2
vii. 90, 3
viii. 15, 7
x. 30, 6
35, 7
96, 10.
7) See n. 3
also Rv. viii. 61, 2
nivid
in Sāṅkhāyana Śrauta Sūtra, viii. 19, 4.
8) Rv. iv. 36, 8
v. 69, 2
ix. 59, 2.
9) Rv. i. 109, 3, 4
iii. 2, 1
49, 4 (or
perhaps ‘earth’)
iv. 34, 1
v. 41, 8
vi. 11, 3
x. 17, 12.
10) vii. 26.
11) iii. 1, 10, 1.
12) Mahīdhara on Vājasaneyi Saṃ-
hitā, vii. 26
Sāyaṇa on Taittirīya
Saṃhitā, loc. cit.
13) Vedische Studien, 2, 82-87. Cf.
Macdonell, Vedic Mythology, p. 124
Oldenberg, Sacred Books of the East,
46, 120-122.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धिषणा,
स्त्री,
 (धृष्णोत्यनयेति । धृष प्रागल्भ्ये +क्युः । धिषादेशश्च ।) बुद्धिः । इत्यमरः । १ ।५ । १ ॥
(यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३२ । १४ ।“विवेष यन्मा धिषणा जजान स्तवैः पुरा पार्य्या-दिन्द्रमहूः ॥
”स्तुतिः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । १५ । ७ ।“तव त्यदिन्द्रियं बृहत्तव शुष्ममुत क्रतुम् ।वज्रं शिशाति धिषणा वरेण्यम् ॥
”“धिषणा स्तुतिः ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
वाक् । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४९ । ४ ।“क्षपां वस्ता जनिता सूर्य्यस्य विभक्ता भागंभागं धिषणेव वाजम् ॥
”“धिषणेव । यथाढ्यानां वाक् अस्येदमितिविभागं करोति तद्बत् ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
प्रस्तरः । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ५९ । २ ।“पवस्व धिषणाभ्यः ।”“किञ्च धिषणाभ्यो ग्रावभ्यः पवस्व क्षर ॥
” इतितद्भाष्ये सायनः ॥
धारयित्री । द्यावापृथिव्योः द्बिवचनान्तः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४९ । १ ।“यं सुक्रतं धिषणे विभ्वतष्टं घनं वृत्रानां जन-यन्त देवाः ॥
”“धिषणे देवमनुष्यादीनां धारयित्र्यौ । यद्वाप्रगल्भ्ये समर्थे स्वाश्रितान् रक्षितुमिति धिषणेद्यावापृथिव्यौ ॥
” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
* ॥
हविर्द्धानस्य पत्नी । यथा, मात्स्ये । ४ । ४५ ।“हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणा जनयत् सुतान् ।प्राचीनवर्हिषं साङ्गं यमं शुक्रं बलं शुभम् ॥
”क्ली । स्थानम् । यथा, भागवते । ३ । १६ । ३२ ।“तदा विकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः ।हाहाकारो महानासीद्विमानाग्रेषु पुत्त्रकाः ॥
”“विकुण्ठस्य धिषणात् स्थानात् ।” इति तट्टी-कायां श्रीधरस्वामी ॥
)
Grassman
German
dhiṣáṇā, f., ursprünglich Feminin eines Adjektivs dhiṣánadhiṣáṇa. Dies, so wie dhiṣā́, dhíṣṇia, führt auf das Desiderativ dídhiṣāmi (Bedeutung 1—5) von dhā zurück, welches hier aber, wie öfter (pits, rits, īps, rips, lips von pad, radh, āp, rabh, labh. Be. vollst. Gramm., 〔194〕), die Reduplicationssilbe verloren hat. Als ganz entsprechendes Beispiel erscheint bhikṣaṇa, bhikṣā́ von dem Desid. der Wurzel bhaj. Die Bedeutungsentwickelung macht Schwierigkeit. Als Beiname des Brihaspati (in der spätern Sprache) bezeichnet es wol den, der (die Götter den Menschen) geneigt zu machen sucht (vgl. dídhiṣāmi 5, didhiṣú und didhiṣā́yia), ebenso als fem. das Loblied (stuti der indischen Ausleger) oder das Opfer, besonders das Somaopfer, als das, wodurch man die Götter sich geneigt zu machen sucht. Aus dieser letzteren Bedeutung scheint die der mit Soma gefüllten Schale, aus der die Götter trinken, hervorgegangen zu sein. Bildlich werden dann Himmel und Erde als die beiden Schalen aufgefasst. Aus der Bedeutung „verleihen wollen, gerne geben“ (dídhiṣāmi 1) scheint die Benennung der Göttin dhiṣáṇā, sofern sie als Verleiherin des Reichthums aufgefasst wird, entsprungen zu sein. (Die spätere Bedeutung „Geist“ beruht wol auf unrichtiger Auslegung von Vedastellen und auf falscher Anknüpfung an dhī́). Also 1〉 Darbringung des Lobliedes oder Somatrunkes, oder beides vereint: Loblied und Somatrunk
2〉 die mit Soma gefüllte Schale, aus der die Götter trinken
3〉 du. die beiden Schalen, Himmel und Erde
4〉 pl. die drei Schalen d. h. die drei Welten (Himmel, Luft und Erde)
5〉 Göttin, die den Menschen Reichthum verleiht oder ihnen die Götter geneigt macht.
-e [V. s.] 5〉 {290, 6} (neben bhaga, trātar).
-ā 1〉 {102, 1}. _{102, 7}
{265, 13} (mahī́)
{922, 10} (mahī́)
{266, 14}
{635, 7}
{460, 2}. — 2〉 {283, 4}. — 5〉 neben ā́pas {96, 1}
{856, 6}
devī́ {109, 4}
{606, 3}
{330, 1}
dhányā {395, 8}
{452, 3}.
-ām 1〉 〰 ghṛtám ná pūtám agnáye janāmasi {236, 1}. — 5〉 várūtrīm 〰 {22, 10} neben hótrām, bhā́ratīm
rāyás jánitrīm 〰 {861, 7}.
-āyās 1〉 oder 2〉 {109, 3} (upásthe)
{843, 12} (upásthāt).
-e [V. du.] 3〉 {491, 3}
{511, 3}.
-e [N., A. du.] 2〉 {670, 2}. — 3〉 {160, 1}
{283, 1}
{449, 3}
{870, 8}.
-ābhias [Ab.] 2〉 {771, 2}
bildlich {332, 8}.
-ānām 4〉 tráyas … vṛṣabhā́sas tisṛṇā́m 〰 {423, 2}.
682, 9: dhiṣáṇa st. dhiṣána