| YouTube Channel

धारणा (dhAraNA)

 
Spoken Sanskrit
English
धारणा - dhAraNA -
f.
- concentration
एकाग्रचित्तेन - ekAgracittena - adverb - withconcentration
स्थैर्यवत्त्व - sthairyavattva -
n.
- concentration
योग - yoga -
m.
- self-concentration
तपस् - tapas -
n.
- deep concentration
विकुण्ठना - vikuNThanA -
f.
- mental concentration
निःसङ्ग - niHsaGga -
m.
- entire concentration
योजन - yojana -
n.
- mental concentration
एकमति - ekamati -
f.
- concentration of mind
समाधि - samAdhi -
m.
- concentration of mind
संयम - saMyama -
m.
- concentration of mind
काष्ठा-संकेन्द्रण - kASThA-saMkendraNa -
n.
- critical concentration [ Physical Chem. ]
ऐकाग्र्य - aikAgrya -
n.
- concentration on one object
समाधि - samAdhi -
m.
- concentration of the thoughts
संराधन - saMrAdhana -
n.
- perfect concentration of mind
समाधि - samAdhi -
m.
f.
- deep concentration, meditation
व्युत्क्रान्तकसमापत्ति - vyutkrAntakasamApatti -
f.
- particular stage of concentration
धारणा - dhAraNA -
f.
- collection or concentration of the mind
सारसमग्रह - sArasamagraha -
m.
- concentration of the essence of any work
धारण - dhAraNa -
n.
- immovable concentration of the mind upon
योगमय - yogamaya -
adj.
- resulting from self-concentration or yoga
संराधक - saMrAdhaka -
adj.
- practising complete concentration of mind
ऐकाग्र्य - aikAgrya -
n.
- intentness or concentration on one object
योगपद - yogapada -
n.
- state of self-concentration or meditation
एकोतिभाव - ekotibhAva -
m.
- state of concentration on one single object
योग - yoga -
m.
- application or concentration of the thoughts
योगमयज्ञान - yogamayajJAna -
n.
- knowledge derived from self-concentration or meditation
योगभ्रष्ट - yogabhraSTa -
adj.
- one who has fallen from the practice of yoga or self-concentration
धारणा - dhAraNA -
f.
- concentration
धारणा - dhAraNA -
f.
- maintaining
धारणा - dhAraNA -
f.
- act of holding
धारणा - dhAraNA -
f.
- understanding
धारणा - dhAraNA -
f.
- fixed preceptor settled rule
धारणा - dhAraNA -
f.
- retaining
धारणा - dhAraNA -
f.
- bearing
धारणा - dhAraNA -
f.
- wearing
धारणा - dhAraNA -
f.
- good memory
धारणा - dhAraNA -
f.
- righteousness
धारणा - dhAraNA -
f.
- certainty
धारणा - dhAraNA -
f.
- intellect
धारणा - dhAraNA -
f.
- steadfastness
धारणा - dhAraNA -
f.
- collection or concentration of the mind
धारणा - dhAraNA -
f.
- keeping back
धारणा - dhAraNA -
f.
- 8th to the 11th day in the light half of month jyaiSTha
धारणा - dhAraNA -
f.
- supporting
धारणा - dhAraNA -
f.
- firmness
धारणा - dhAraNA -
f.
- righteousness
धार्मिकता - dhArmikatA -
f.
- righteousness
धर्म - dharma -
m.
- righteousness
ऋत - Rta -
n.
- righteousness
धार्मिकत्व - dhArmikatva -
n.
- righteousness
धार्मिक्य - dhArmikya -
n.
- righteousness
धर्मार्थिक - dharmArthika -
adj.
- striving after righteousness
ऋतनि - Rtani -
adj.
- leader of truth or righteousness
ऋतसात - RtasAta -
adj.
- filled with truth or righteousness
धर्मिष्ठता - dharmiSThatA -
f.
- great virtuousness or righteousness
धर्मसाटप्रतिच्छन्न - dharmasATapraticchanna -
adj.
- clothed with the garb of righteousness
कुगति - kugati -
f.
- deviation from the path of righteousness
ऋतभुज् - Rtabhuj -
adj.
- enjoying one's righteousness or pious works
धारणा - dhAraNA -
f.
- certainty
शुद्धि - zuddhi -
f.
- certainty
निश्चय - nizcaya -
m.
- certainty
असंशय - asaMzaya -
m.
- certainty
ज्ञाननिश्चय - jJAnanizcaya -
m.
- certainty
नैश्चित्य - naizcitya -
m.
- certainty
निगम - nigama -
m.
- certainty
नीकाश - nIkAza -
m.
- certainty
निर्देश - nirdeza -
m.
- certainty
निर्धार - nirdhAra -
m.
- certainty
निरूह - nirUha -
m.
- certainty
विनिर्णय - vinirNaya -
m.
- certainty
अन्त - anta -
m.
- certainty
- Na -
m.
- certainty
ध्रुवत्व - dhruvatva -
n.
- certainty
असन्दिग्धत्व - asandigdhatva -
n.
- certainty
ध्रौव्य - dhrauvya -
n.
- certainty
निर्धारण - nirdhAraNa -
n.
- certainty
निश्चित - nizcita -
n.
- certainty
समावदति { समावद् } - samAvadati { samAvad } - verb - speak with certainty
प्रातिभाव्य - prAtibhAvya -
n.
- certainty of or about
दृढनिश्चय - dRDhanizcaya -
adj.
- having fixed certainty
शरीरनिचय - zarIranicaya -
m.
- certainty about the body
प्रत्यय - pratyaya -
m.
- assurance or certainty of
यायाति { या } - yAyAti { yA } - verb intens. - go or move with certainty
निश्चयरूप - nizcayarUpa -
adj.
- having the form of certainty
विनिश्चयज्ञ - vinizcayajJa -
adj.
- knowing the certainty of anything
विज्ञातव्य - vijJAtavya -
adj.
- to be inferred or conjectured with certainty
धारणा - dhAraNA -
f.
- steadfastness
व्यवस्थितवस्थिति - vyavasthitavasthiti -
f.
- steadfastness
सारवत्ता - sAravattA -
f.
- steadfastness
स्थिरमति - sthiramati -
f.
- steadfastness
स्थिरता - sthiratA -
f.
- steadfastness
प्रतिष्ठा - pratiSThA -
f.
- steadfastness
निर्वाह - nirvAha -
m.
- steadfastness
संहनन - saMhanana -
n.
- steadfastness
स्थैर्य - sthairya -
n.
- steadfastness
स्थिर - sthira -
n.
- steadfastness
स्थिति - sthiti -
f.
- continuance or steadfastness in the path of duty
Apte
English
धारणा [dhāraṇā], 1 The act of holding, bearing, supporting, preserving,
&c.
The faculty of retaining in the mind, a good or retentive memory
धीर्धारणावती मेधा Ak.
Memory in general.
Keeping the mind collected, holding the breath suspended, steady abstraction of mind
(परिचेतुमुपांशु धारणाम्).
R.*
8.18
Ms.*
6.72
Y.*
3. 21 (धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो तया).
Fortitude, firmness, steadiness.
A fixed precept or injunction, a settled rule, conclusion
इति धर्मस्य धारणा
Ms.*
8.184
4.38
9.124.
Understanding, intellect
Y.*
3.73.
Continuance in rectitude, propriety, decorum.
Conviction or abstraction.
A kind of योगाङ्ग
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा Yogadarśana.
Comp.
-आत्मक
a.
one who easily composes himself. -योगः deep devotion. -शक्तिः
f.
a retentive memory.
Apte 1890
English
धारणा 1 The act of holding, bearing, supporting preserving, &c.
2 The faculty of retaining in the mind, a good or retentive memory
धीर्धारणावती मेधा Mk.
3 Memory in general.
4 Keeping the mind collected, holding the breath suspended, steady abstraction of mind
परिचेतुमुपांशु धारणां R. 8. 18
Ms. 6. 72
Y. 3. 201
(धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो तया).
5 Fortitude, firmness, steadiness.
6 A fixed precept or injunction, a settled rule, conclusion
इति धर्मस्य धारणा Ms. 8. 184, 4. 38, 9. 124.
7 Understanding, intellect.
8 Continuance in rectitude, propriety, decorum.
9 Conviction or abstraction.
Comp.
योगः deep devotion.
शक्तिः f. a retentive memory.
Monier Williams Cologne
English
धारणा
f.
(cf. °ण, col. 1) the act of holding, bearing, wearing, supporting, maintaining,
MBh.
R.
retaining, keeping back (also in remembrance), a good memory,
KaṭhUp.
GṛS.
MBh.
BhP.
collection or concentration of the mind (joined with the retention of breath),
Mn.
MBh.
Suśr.
Kāv.
Pur.
&c.
cf.
MWB.
239 (°णां-√ धृ, to exercise concentration,
Yājñ.
°णां गतः, having composed one's self,
R.
)
understanding, intellect,
Yājñ.
iii, 73
firmness, steadfastness, righteousness,
L.
fixed preceptor settled rule, certainty,
Mn.
MBh.
pl.
the 8th to the 11th day in the light half of month Jyaiṣṭha,
Var.
Macdonell
English
धारणा dhār-aṇā,
f.
wearing (a dress)
supporting, 🞄assistance
repression
mental retention
🞄memory
mental concentration, suspension 🞄of the breath, immovable abstraction
🞄settled rule
understanding.
Hindi
Hindi
एकाग्रता
Apte Hindi
Hindi
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"संभालने, थामने, सहारा देने या सुरक्षित रखने की क्रिया"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"मन में धारण करने की शक्ति, अच्छी धारणात्मकस्मरण शक्ति"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
स्मरण शक्ति
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"मन को शांत रखना, श्वास को थामे रखना, मन की दृढ़ भावमग्नता"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"धैर्य, दृढ़ता, स्थिरता"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"निश्चित विधि या निषेध, निश्चित नियम, उपसंहार"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"समझ, बुद्धि"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"न्याय्यता, औचित्य, शालीनता"
धारणा
स्त्री*
- धारण + टाप्
"आस्था, विश्वास"
धारणा
स्त्री*
- धृ+णिच्+युच्+ल्युट्
योग का एक अङ्ग
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धारणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಧ ಯೋಗಾಂಗಳಲ್ಲೊಂದು /ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು
निष्पत्तिः - > धृ (धारणे) + णिच् - "युच्" (३-३-१०७)
प्रयोगाः - > "देशबन्धश्चित्तस्य धारणा"
उल्लेखाः - > पा० यो० सू० ३-१
धारणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಹಿಸುವುದು /ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿರುವುದು
धारणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸುವುದು
विस्तारः - > "धीर्धारणावती मेधा" - अम०
धारणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಖ್ಯಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪೂರಣ ರೇಚಕ ಕುಂಭಕಗಳೆಂಬ ಪ್ರಾಣನಿರೋಧರೂಪವಾದ ಪಂಚವಾಯುಗಳು
प्रयोगाः - > "धारणासनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः"
धारणा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರ್ಯಾದೆ /ನ್ಯಾಯವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವುದು
प्रयोगाः - > "न लङ्घयेद्वत्सतन्त्रीं प्रधावेच्च वर्षति चोदके निरीक्षेत स्वं रूपमिति धारणा ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ४-३८
विस्तारः - > "मर्यादा धारणा स्थितिः" - अम०
L R Vaidya
English
DAraRA {% f. %} 1. The act of holding, supporting, preserving
2. the power of retaining in the mind, good memory
3. keeping the mind collected, holding the breath suspended, steady abstraction of the mind, परिचेतुमुपांशु धारणाम् R.viii.18, M.vi.72
4. fortitude, firmness
5. a fixed precept or injunction, a settled rule, a conclusion, इति धर्मस्य धारणा M.viii.184
6. understanding, intellect
7. propriety.
Bopp
Latin
धारणा f. (fem. praec.) servatio, conservatio, perseveran-
tia. BH. 8. 12.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
धारणा °Stellung, S I, 392, 9 v.u. (Ko.).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
धारणा
noun
तत् कथनं यत् सत्यं मतं यत् कस्यापि परिकल्पनायाः आधारः भवति।
"काश्चन धारणाः समयेन नश्यन्ति।"
Synonyms:
धारणा, निश्चयः, नैश्चित्यः
noun
तत् ज्ञानं यस्मिन् कोपि भ्रमः नास्ति।
"ईश्वरस्य अस्तित्वस्य धारणा कठिना।"
Synonyms:
धारणा, अवगमः, अवगमनम्, चेतना, ज्ञप्तिः, धीतिः, धीदा, प्रबोधः, प्राज्ञा, विज्ञातिः, वित्तिः, सम्बोधः
noun
बुद्ध्या अधिगतं ज्ञानम्।
"प्रत्येकस्य जीवस्य धारणा भिन्ना वर्तते।"
Synonyms:
धारणा, संकल्पना, अवधारणा
noun
कस्मिन्नपि विषये मनसि उद्भूतं मतम्।
"तं प्रति मम धारणा अयोग्या आसीत्।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
gyon pa
१) आरूढ २) उपभोग ३) धारणा ४) परिधत्ते ५) परिहित ६) परीत ७) प्रावृत्त ८) ° वस्त्र ९) वस्त्रित १०)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
धारणा तु क्वचिद्ध्येये चित्तस्य स्थिरबन्धनम्
-wordlist-
धारणा (स्त्री)
--source--
प्रक्रिया त्वधिकारोऽथ मर्यादा धारणा स्थितिः
संस्थाऽपराधस्तु मन्तुर्व्यलीकं विप्रियागसी ७४४
-wordlist-
प्रक्रिया (स्त्री), अधिकार (पुं), मर्यादा (स्त्री), धारणा (स्त्री), स्थिति (स्त्री), संस्था (स्त्री), अपराध (पुं), मन्तु (पुं), व्यलीक (क्ली), विप्रिय (क्ली), आगस् (क्ली)
Tamil
Tamil
தா4ரணா : சமாளித்துக்கொள்ளல், உதவி செய்தல், ரட்சித்தல், ஞாபக சக்தி, மன வலிமை, பக்தி, கூர்மை, ஒழுங்கு.
पुराणम्
English
धारणा / DHĀRAṆĀ. One of the eight means of rājayoga (One of the ways of union with the supreme Spirit). yama, Niyama, āsana, prāṇāyāma, Pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna and samādhi are the eight means (See under rājayoga).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धारणा,
स्त्री,
(धार्य्यते या सा धृ + णिच् +युच् टाप् ।) बुद्धिः इति राजनिर्घण्टः
(यथा, याज्ञवल्क्ये ७३ ।“इन्द्रियाणि मनः प्राणो ज्ञानमायुः सुखं धृतिः ।धारणा प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव
”)न्याय्यपथस्थितिः तत्पर्य्यायः संस्था २मर्य्यादा स्थितिः इत्यमरः २६
(यथा, मनुः ३८ ।“न लङ्घ्ययेत् वत्सतन्त्रीं प्रधावेच्च वर्षति ।न चोदके निरीक्षेत स्वं रूपमिति धारणा
”)योगाङ्गविशेषः इति मेदिनी णे, ५६
“स तु अद्बितीयवस्तुन्यन्तरेन्द्रियधारणम् ।” इतिवेदान्तसारः
ध्येये चित्तस्य स्थिरबन्धनम् ।इति हेमचन्द्रः
“तस्मात् समस्तशक्तीनामाधारे तत्र चेतसः ।कुर्व्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा
”इति विष्णुपुराणे ७४
ब्रह्मणि मनोधारणम् यथा, --“ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्यात् धारणा मनसो धृतिः ।अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः
”इति गारुडे ४९ अध्यायः
अष्टादशप्राणायामादिरूपधारणा यथा, --“प्राणायामा दशाष्टौ धारणा साभिधीयते ।द्वे धारणे स्मृतो योगो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
प्राङ्नाभ्यां हृदये चात्र तृतीया तथोरसि ।कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रभ्रूमध्यमुर्द्धसु ।किञ्चित्तस्मात् परस्मिंश्च धारणाः परमाःस्मृताः ।दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्
”इति गारुडे २३० अध्यायः
अपि ।“प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालो हृतो भवेत् ।यस्तावत्कालपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् ।तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादशधारणाः
द्बादशध्यानपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः ।तुष्टे तु यतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते
ध्येयान्न चलते यस्य मनोऽभिध्यायतो भृशम् ।प्राप्यावधि कृतं कालं यावत् सा धारणा स्मृता
”इति गारुडे २४० अध्यायः
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“धृङ् अवध्वंसने”@} 2 ‘अविध्वंसने’ इति क्षीरस्वामी।
‘ध्रियते स्यादवस्थाने धृङोऽवध्वंसने पुनः।
धरते धारणेऽर्थे तु धरते धरतीत्युभे।।’ 3 इति देवः।
धारकः-रिका, धारकः-रिका, 4 दिधीर्षकः-षिका- 5 देध्रीयकः-यिका
धर्ता-त्री, धारयिता-त्री, दिधीर्षिता-त्री, देध्रीयिता-त्री
-- धारयन्-न्ती, धारयिष्यन्-न्ती-ती
-- धरमाणः, धारयमाणः, दिधीर्षमाणः, देध्रीयमाणः
6 धरिष्यमाणः, धारयिष्यमाणः, दिधीर्षिष्यमाणः, देध्रीयिष्यमाणः
सुधृत्-सुधृद्-सुधृतौ-सुधृतः
-- -- धृतम्-तः-तवान्, धारितः, दिधीर्षितः, देध्रीयितः-तवान्
7 धरः, 8 धरणः, धारः, दिधीर्षुः, देध्रीयः
धर्तव्यम्, धारयितव्यम्, दिधीर्षितव्यम्, देध्रीयितव्यम्
धरणीयम्, धारणीयम्, दिधीर्षणीयम्, देध्रीयणीयम्
9 10 धार्यम्, धार्यम्, दिधीर्ष्यम्, देध्रीय्यम्
ईषद्धरः-दुर्धरः-सुधरः
-- -- 11 ध्रियमाणः, धार्यमाणः, दिधीर्ष्यमाणः, देध्रीय्यमाणः
धारः, धारः, दिधीर्षः, देध्रीयः
धर्तुम्, धारयितुम्, दिधीर्षितुम्, देध्रीयितुम्
12 धारा-धृतिः, धारणा, दिधीर्षा, देध्रीया
धरणम्, धारणम्, दिधीर्षणम्, देध्रीयणम्
धृत्वा, धारयित्वा, दिधीर्षित्वा, देध्रीयित्वा
प्रधृत्य, प्रधार्य, प्रदिधीर्ष्य, प्रदेध्रीय्य
धारम् २, धृत्वा २, धारम् २, धारयित्वा २, दिधीर्षम् २, दिधीर्षित्वा २, देध्रीयम्
देध्रीयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(९१३)
02
=>
(१-भ्वादिः-९६०। अक। अनि। आत्म।)
03
=>
(श्लो। २९)
04
=>
[[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
[[२। यङन्ते, ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङ्। गुणोऽभ्यासे। एवं सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
[[३। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इतीडागमः।]]
07
=>
[[४। पचादित्वादच्प्रत्ययः कर्तरि।]]
08
=>
[[५। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकाद् युच्’ (३-२-१४८) इति ताच्छीलिको युच्।]]
09
=>
[पृष्ठम्०८०७+ २३]
10
=>
[[१। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति ण्यत्प्रत्ययः।]]
11
=>
[[२। ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशे रूपम्।]]
12
=>
[[३। ‘धारा प्रपाते’ (ग। सू। ३-३-१०३) इति भिदादिपाठात् अङि, ‘ऋदृशोऽङि गुणः’ (७-४-१६) इति गुणः। निपातनाद् दीर्घः। अन्यत्र धृतिः। असिधारा इत्यादिषु प्रपातसाम्यात् लक्षणया प्रयोगः।]]