| YouTube Channel

धारकः (dhArakaH)

 
Apte Hindi
Hindi
धारकः
पुं*
 - धृ = ण्वुल्
"किसी प्रकार का बर्तन, जलपात्र"
धारकः
पुं*
 - धृ = ण्वुल्
कर्जदार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ऋणीकः, ऋणवान्, ऋणकर्ता, ऋणी, धारणकः, धारकः, ऋणग्रस्तः, अधमर्णः, अधमर्णी
noun
येन ऋणं गृहीतम्।
"वित्तकोषाधिकारः पूर्वतनान् ऋणीकान् ऋणं प्रत्यर्पयितुम् अकथयत्।"
Synonyms:
 धारकः, धारिका, धारयिता, धारयित्री, ग्राहकः, ग्राहिका
noun
यः दधाति।
"दशरूप्यकाणां मुद्रापत्रेषु लिखितं यत् अहं धारकाय दशरूप्यकाणां दानाय वचनबद्धः इति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धारकः,
पुं,
 (धरति जलादिकमिति । धृ + ण्वुल् ।)कलसः । तस्योत्पत्त्यादि यथा, --ब्रह्मोवाच ।“उत्पत्तिं लक्षणं मानं कथयामि महामुने ! ।धारकाः कलसाश्चैव येन लोके प्रकीर्त्तिताः ॥
अमृते मथ्यमाने तु सर्व्वदेवैः सदानवैः ।मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥
उत्पन्नममृतं तत्र महावीर्य्यपराक्रमम् ।तस्यायं धारणार्थाय कलसः परिकीर्त्त्रितः ॥
कलां कलां गृहीत्वा वै देवानां विश्वकर्म्मणा ।निर्म्मितोऽयं सुरैर्यस्मात् कलसस्तेन उच्यते ॥
कलसस्य मुखे ब्रह्मा ग्रीवायान्तु महेश्वरः ।मूले तु संस्थितो विष्णुर्मध्ये मातृगणाः स्थिताः ॥
शेषास्तु देवताः सर्व्वा वेष्टयन्ति चतुर्द्दिशम् ।कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्त द्बीपास्तु संश्रिताः ॥
नक्षत्राणि ग्रहाः सर्व्वे तथैव कुलपर्व्वताः ।हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च ॥
रोहितो माल्यवन्तश्च सूर्य्यकान्तिश्च पर्व्वताः ।गङ्गा सरस्वती सिन्धुः सुभगा यमुना नदी ॥
ऐरावती शतह्रदा तथा वैतरणी नदी ।गोदावरी नर्म्मदा च मही नाम महानदी ॥
कुरुक्षेत्रं प्रयागश्च एकहंसं पृथूदकम् ।अमरेश्वरः पुण्डरीकं गङ्गासागर एव च ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि कलसे निवसन्ति ते ।ग्रहाः शान्तिश्च पुष्टिश्च प्रीतिर्गायत्त्रिरेव च ॥
ऋग्वेदोऽथ यजुर्व्वेदः सामवेदस्तथैव च ।अथर्व्ववेदसहिताः सर्व्वे कलससंस्थिताः ॥
नवैव कलसाः पुण्याः शम्भुमूर्त्तिसमुद्भवाः ।गोभ्योपगोभ्यो मरुतः स्वस्वदश्च तथा परः ॥
मनोहरः खलुर्भद्रः पञ्चमः परिकीर्त्तितः ।विरजस्तनुदूषश्च षष्ठसप्तमकावुभौ ॥
अष्टमस्त्विन्द्रियोपेतो नवमो विजयः स्मृतः ।नवैव कलसाः ख्याता अधिदेवं निबोधत ॥
शृणु वत्स ! यथा तेषां दिशां न्यासो व्यवस्थितः ।नवमो यः समाख्यातो विजयो नाम नामतः ॥
शिवस्तत्र स्थितः साक्षात् सर्व्वपापहरः शुभः ।क्षितीन्द्रो ज्येष्ठकलसो द्बितीयो जलसम्भवः ॥
तृतीयः पवनश्चैव चतुर्थस्तु हुताशनः ।पञ्चमो यजमानस्तु षष्ठस्त्वाकाशसम्भवः ॥
सोमस्तु सप्तमः प्रोक्त आदित्यश्च तथाष्टमः ।एते चोत्पादिता देव्या शिवेनाधिष्ठिताः पुरा ॥
इन्द्रस्य मूर्त्तयश्चाष्टौ सूर्य्यान्ता नवमः शिवः ।क्षितीन्द्रः पूर्व्वतो न्यास्यः पश्चिमे जलसम्भवः ॥
वायव्ये वायवो न्यास्य आग्नेये अग्निसम्भवः ।नैरृते यजमानस्तु ऐशान्याकाशसम्भवः ॥
सौम्यमुत्तरतो योज्यं सौरं दक्षिणतो न्यसेत् ।न्यस्यैवं कलसानान्तु पूर्व्वरूपं विचिन्तयेत् ॥
कलसानां मुखे ब्रह्मा ग्रीवायां विष्णुरेव हि ।मध्ये मातृगणाः सर्व्वे सेन्द्रा देवाश्च पन्नगाः ॥
कुक्षौ तु सागरास्तेषां सप्तद्बीपा च मेदिनी ।श्रिया चैव तथोमा च गन्धर्व्वा ऋषयस्तथा ॥
पञ्चभूतास्तथा धारास्तेषामवकृताः स्थिताः ।पूर्णाः पूतेन तोयेन सिद्धास्त्वेकान्ततो मुने ! ॥
सरित्सरःसखातेन तडागेन जलेन वा ।वापीकूपोढदिव्येन सामुद्रेण सुखावहाः ॥
सर्व्वमङ्गलमाङ्गल्याः सर्व्वकिल्विषनाशकाः ।अभिषेके सदा ग्राह्याः कलसा ईदृशाः शुभाः ॥
यात्राविवाहकाले वा प्रतिष्ठायज्ञकर्म्मणि ।योजनीया विशेषेण सर्व्वकामप्रसाधकाः ॥
ग्रहान् धारयते यस्मान्मातरा विविधास्तथा ।दुरितांश्च महाधोरांस्तेन ते धारकाः स्मृताः ॥
एकैकान्तु कलां मूर्त्तौ क्षित्यादीनां यथाक्रमम् ।संहृत्य संस्थिता यस्मात्तेन ते कलसाः स्मृताः ॥
हैमराजतताम्रा वा मृण्मया लक्षणान्विताः ।पञ्चमाङ्गुलवैपुल्यमुत्सेधः षोडशाङ्गुलः ॥
कलसानां प्रमाणन्तु मुखमष्टाङ्गुलं भवेत् ॥
”इति देवीपुराणम् ॥
धारणकर्त्तरि, त्रि ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १७५ ।“अप्रियाण्यपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणामिह ।त एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्युर्नामधारकाः ॥
”)