| YouTube Channel

धान्यं (dhAnyaM)

 
Apte 1890
English
धान्यं [धाने पोषणे साधु यत्] 1 Graint corn, rice
(for the distinction between सस्य, धान्य, तंडुल and अन्न see under तंडुल).
2 Coriander.
3 A measure equal to four sesamum seeds.
Comp.
अचलः a pile of grain presented to, Brāhmaṇas as a gift.
अरिः a mouse, rat.
अर्थः wealth in rice or grain
अम्लं sour gruel made of the fermentation of rice-water.
अस्थि n. husk, chaff.
उत्तमः the best of grain, i. e. rice.
कल्कं {1} bran. {2} chaff, straw.
कोशः,
कोष्ठकं
कः a granary.
क्षेत्रं a corn-field.
चमसः rice flattened by threshing after it has been steeped and fried in the husk.
त्वच् f. the husk of corn.
मायः a corn-dealer.
राजः barley.
वर्धनं lending grain at interest, usury with grain.
वीजं (बीजं) coriander.
वीरः a sort of pulse (माष).
शीर्षकं the ear of corn.
शूकं the beard or awn of corn.
सारः threshed corn.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धान्यं,
क्ली,
 चतुस्तिलपरिमाणम् । इति शुभङ्करः ।धन्याकम् । धनीया इति यस्य भाषा । तत्-पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् ।“धन्याकं धान्यकं धान्यं कुस्तुम्बुरुधनीयकम् ।धन्या कुस्तुम्बुरी चान्या वेषलोग्रा वितुन्नकम् ॥
”)परिपेलम् । (धाने पोषणे साधु इति । धान+ “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । १८ । इति यत् ।यद्बा, दधातीति । धा + “दधातेर्यन् नुट् च ।”उणां । ५ । ४८ । इति यन् नुट् च ।) सतुष-तण्डुलादि । धान इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः ।भोग्यम् २ भोगार्हम् ३ अन्नम् ४ अद्यम् ५जीवसाधनम् ६ स्तम्बकरिः ७ ब्रीहिः ८ ।(यथा, ऋग्वेदे । ६ । १३ । ४ ।“विश्वं स देव प्रति वारमग्ने धत्ते धान्यं पत्यतेवसव्यैः ॥
”)तत्र शूकधान्यगुणः । त्रिदोषशमनत्वम् । तेजो-वलातिशयवीर्य्यवृद्धिदातृत्वञ्च ॥
* ॥
शमीधान्य-गुणाः । गुरुत्वम् । हिमत्वम् । विबन्धदातृ-त्वञ्च ॥
* ॥
तृणधान्यगुणः । वातात्मकत्वम् । शिशि-रत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
धान्यं त्रिवि-धम् । हेमन्तोद्भवः शालिः १ ग्रीष्मजः षष्टिकः २प्रावृट् कालभव आशुः ३ । एतेषां गुणास्तत्तत्शब्दे द्रष्टव्याः ॥
* ॥
वापितधान्यगुणः । गुरुत्वम् ॥
अवापितधान्यगुणः । वापितधान्यगुणात् किञ्चि-द्धीनः ॥
* ॥
रोप्यातिरोप्यधान्यगुणाः । लघु-त्वम् । शीध्रपाकित्वम् । गुणोत्तरत्वम् । अदा-हित्वम् । दोषहरत्वम् । बल्यत्वम् । मूत्रविव-र्द्धनत्वञ्च ॥
* ॥
नवं धान्यं अभिष्यन्दि । संवत्-सरोत्थितं धान्यं लघु । संवत्सरद्वयादूर्द्धंधान्यं वातप्रकोपणं रूक्षं लघुतरं पुंस्त्वघाति ।शूकधान्यं शमीधान्यञ्च वत्सरादूर्द्ध्वं प्रश-स्तम् । शमीधान्यं वर्षादतीतं वातकृत्रूक्षम् । अभिनवं तत्प्रायेण गुरु । नवा यव-गोधूममाषतिला हिताः । पुराणा विरसारूक्षा न तथार्थकराः ॥
अनार्त्तवं व्याधिहतंअपर्य्यागतं अभूमिजं नवञ्च धान्यं न गुणवत् ॥
अकालजातं धान्यं विरसं सर्व्वधातुप्रदूषणञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
* ॥
व्रतादौ अन्नत्यागेवर्जनीयधान्यानि यथा, --“एकादश्यां विशेषेण ह्यन्नमात्रं परित्यजेत् ।फलं मूलं जलादीनि किञ्चिद्भक्ष्यं प्रकल्पयेत् ॥
अन्नन्तु धान्यसम्भूतं गिरिजे यदि जायते ।धान्यानि विविधानीह जगत्यां शृणु यत्नतः ॥
श्याममाषमसूराश्च धान्यकोद्रवसर्षपाः ।मुष्टको राजमाषाश्च तुमुरो जुमरस्तथा ॥
यवगोधूममुद्गाश्च तिलकङ्गुकुलत्थकाः ।गवेधुकाश्च नीवारा आतकश्च कलायकाः ॥
माण्डुको वज्रकोरङ्कः कीचको वडकस्तथा ।तिलकाश्चणकाद्याश्च धान्यानि कथितानि वै ॥
एडकान्यसमुद्भूतमन्नं भवति शोभने ! ।अन्नत्यागे व्रते भक्ष्यमेतदेव विवर्ज्जयेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥
* ॥
अथ धान्यच्छेदनदिनम् । तत्र तिथयः रिक्ता-तिरिक्ताः । वाराः रविशुक्रसोमबुधबृहस्पती-नाम् । नक्षत्राणि कृत्तिका भरणी अश्लेषापूर्व्वभाद्रपत् धनिष्ठा पूर्व्वाषाढा ज्येष्ठा चित्राउत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत्एतानि । तत्र चन्द्रः शोभनः । लग्नानि वृष-सिंहवृश्चिककुम्भमिथुनतुलाकन्याधनुःपूर्व्वार्द्ध-स्वकीयजन्मलग्नमकरसंज्ञकानि ॥
* ॥
अथ धान्य-स्थापनदिनम् । तत्र नक्षत्राणि । भरण्यश्लेषार्द्रा-कृत्तिकाविशाखापूर्व्वफल्गुनीपूर्व्वाषाढापूर्व्व-भाद्रपज्ज्येष्ठामघाभिन्नानि । तत्र वाराः शुभ-ग्रहाणाम् । लग्नानि मकरवृषसिंहवृश्चिककुम्भ-मिथुनकन्याधनुर्मीनसंज्ञकानि ॥
* ॥
अथ धान्या-दिवृद्धिदानदिनम् । तत्र नक्षत्राणि श्रवणाधनिष्ठा शतभिषा विशाखा उत्तरफल्गुनीउत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत् रोहिणी रेवतीपुनर्व्वसुः पुष्यः अश्विनी ज्येष्ठा एतानि । वाराःबुधभिन्नाः । इति ज्योतिषम् ॥