| YouTube Channel

धातुः (dhAtuH)

 
Apte
English
धातुः [dhātuḥ], [धा-आधारे तुन्]
A constituent or essential part, an ingredient.
An element, primary or elementary substance, i. e. पृथिवी, अप्, तेजस्, वायु and आकाश
Bhāg.*
 7.15.6.
A secretion, primary fluid or juice, essential ingredients of the body (which are considered to be 7: रसासृङ्मांसमेदो$स्थिमज्जाशुक्राणि धातवः, or sometimes ten if केश, त्वच् and स्नायु be added)
Mb.
 * 3.213.1.
A humour or affection of the body, (i.e. वात, पित्त and कफ)
यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके
Bhāg.*
 1.84.13.
A mineral, metal, metallic ore
न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र
Ku.*
 1.7
त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम्
Me.*
 17
R.*
 4.71
Ku.*
 6.51.
A verbal root
भूवादयो धातवः
P.
 I.3.1
पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत्
R.*
 15.9.
The soul.
The Supreme Spirit
धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः Kaṭha.
An organ of sense.
Any one of the properties of the five elements, i. e. रूप, रस, गन्ध, स्पर्श and शब्द
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
Mb.
 * 6.5.11.
A bone.
A part, portion.
A fluid mineral of a red colour.
Ved.
 A supporter.
Anything to be drunk, as milk
&c.
f.
 A milch cow.
Comp.
 -उपलः chalk. -काशीशम्, -कासीसम् red sulphate of iron. -कुशल
a.
 skilful in working in metals, metallurgist. -क्रिया metallurgy, mineralogy-क्षयः waste of the bodily humours, a wasting disease, a kind of consumption. -गर्भः, -स्तपः a receptacle for ashes, Dagoba
Buddh. ˚कुम्भः a relic urn. -ग्राहिन्
m.
 calamine. -घ्नम्, -नाशनम् sour gruel (prepared from the fermentation of rice-water). -चूर्णम् mineral powder.-जम् bitumen -द्रावकः borax. -पः the alimentary juice, the chief of the seven essential ingredients of the body. -पाठः a list of roots arranged according to Pāṇini's grammatical system (the most important of these lists called धातुपाठ being supposed to be the work of Pāṇini himself, as supplementary to his Sūtras).-पुष्टिः
f.
 nutrition of the bodily humours. -प्रसक्त
a.
 devoted to alchemy
-भृत्
m.
 a mountain.
मलम् impure excretion of the essential fluids of the body
कफपित्तमलाः केशः प्रस्वेदो नखरोम च । नेत्रविट् चक्षुषः स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ॥ Suśruta.
lead.
माक्षिकम् sulphuret of iron.
a mineral substance. -मारिणी borax.-मारिन्
m.
 sulphur. -रसः a mineral or metalic fluid
न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र (भूर्जत्वचः)
Ku.*
 1.7. -राजकः, -कम् semen. -वल्लभम् borax.
वादः mineralogy, metallurgy.
alchemy. -वादिन्
m.
 a mineralogist. -विष्
f.
 lead. -वैरिन्
m.
 sulphur. -शेखरन् green sulphate of iron, green vitriol. -शोधनम्, -संभवम् lead. -साम्यम् good health, (equilibrium of the three humours).-हन्
m.
 sulphur.
Apte 1890
English
धातुः [धा-आधारे तुन्] 1 A constituent or essential part, an ingredient.
2 An element, primary or elementary substance, i. e. पृथिवी, अप्, तेजस्, वायु and आकाश.
3 A secretion, primary fluid or juice, essential ingredient of the body (which are considered to be 7:
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः, or sometimes ten if केश, त्वच् and स्नायु be added).
4 A humour or affection of the body, (i. e. वात, पित्त and कफ).
5 A mineral, metal, metallic ore
न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र Ku. 1. 7
त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायां Me. 105
R. 4. 71
Ku. 6. 51.
6 A verbal root
भूवादयो धातवः P. I. 3. 1
पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् R. 15. 9.
7 The soul.
8 The Supreme Spirit.
9 An organ of sense.
10 Any one of the properties of the five elements, i. e. रूप, रस, गंध, स्पर्श
and शब्द.
11 A bone.
12 A part, portion.
13 A fluid mineral of a red colour.
14 Ved. A supporter.
15 Anything to be drunk, as milk &c.
f. A milch cow.
Comp.
उपलः chalk.
काशीशं,
कासीसं red sulphate of iron.
कुशल a. skilful in working in metals.
क्रिया metallurgy, mineralogy.
क्षयः waste of the bodily humours, a wasting disease, a kind of consumption.
ग्राहिन् m. calamine.
घ्नं,
नाशनं sour gruel (prepared from the fermentation of rice-water).
जं bitumen
द्रावकः borax.
पः the alimentary juice, the chief of the seven essential ingredients of the body.
पाठः a list of roots arranged according to Pāṇini's grammatical system
(the most important of these lists called धातुपाठ being supposed to be the work of Pāṇini himself, as supplementary to his Sūtras).
पुष्टिः f. nutrition of the bodily humours.
भृत् m. a mountain.
मलं {1} impure excretion of the essential fluids of the body. {2} lead.
माक्षिकं {1} sulphuret of iron. {2} a mineral substance.
मारिन्. m. sulphur.
रसः a mineral or metallic fluid
Ku. 1. 7.
राजकः
कं semen.
वल्लभं borax.
वादः mineralogy, metallurgy.
वादिन् m. a mineralogist.
विष् f. lead.
वैरिन् m. sulphur.
शेखरं green sulphate of iron, green vitriol.
शोधनं,
संभवं lead.
साम्यं good health, (equilibrium of the three humours).
हन् m. sulphur.
Apte Hindi
Hindi
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
"संघटक या मूल भाग, अवयव"
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
"मूल तत्त्व, मुख्य या तत्त्व मूलक सामग्री"
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
"रस, मुख्य द्रव्य या रस, शरीर का अनिवार्य उपादान"
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
शरीर के स्थितिविधायक तत्त्व
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
"खनिज पदार्थ, धातु, कच्ची धातु"
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
"क्रिया का मूल, भूवादयो धातवः- @ पा* १/३/१, पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत्- @ रघु* १५/९"
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
आत्मा
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
परमात्मा
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
ज्ञानेन्द्रिय
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
पाँच महाभूतों का गुण
धातुः
पुं*
 - धा + तुन्
हड्डी
धातुः
पुं*
 - धा+तुन्
"घटक, अवयव"
धातुः
पुं*
 - धा+तुन्
"तत्त्व, प्राथमिक द्रव्य"
धातुः
पुं*
 - धा+तुन्
"रस, अर्क"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धातुः
noun
भूपठपचप्रभृतिः क्रियापदमूला शब्दयोनिः।
"पाणिनीयव्याकरणे तिबादिप्रत्ययाः धातोः विहिताः।"
Synonyms:
 वीर्यम्, शुक्रम्, धातुः, तेजः, रेतः, बीजम्
noun
पुरुषशरीरस्थः सन्ततिनिर्माणे आवश्यकः रसाद्यननुरुपकार्यकरणशक्तिवान् चरमधातुः
"वृष्यं वीर्यं वर्धयति"
Synonyms:
 बुद्धः, सर्वज्ञः, सुगतः, धर्मराजः, तथागतः, समन्तभद्रः, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिनः, षडभिज्ञः, दशबलः, अद्वयवादी, विनायकः, मुनीन्द्रः, श्रीघनः, शास्ता, मुनिः, धर्मः, त्रिकालज्ञः, धातुः, बोधिसत्त्वः, महाबोधिः, आर्यः, पञ्चज्ञानः, दशार्हः, दशभूमिगः, चतुस्त्रिंशतजातकज्ञः, दशपारमिताधरः, द्वादशाक्षः, त्रिकायः, संगुप्तः, दयकुर्चः, खजित्, विज्ञानमातृकः, महामैत्रः, धर्मचक्रः, महामुनिः, असमः, खसमः, मैत्री, बलः, गुणाकरः, अकनिष्ठः, त्रिशरणः, बुधः, वक्री, वागाशनिः, जितारिः, अर्हणः, अर्हन्, महासुखः, महाबलः, जटाधरः, ललितः
noun
बौद्धधर्मस्य प्रवर्तकः यं जनाः ईश्वरं मन्यन्ते।
"कुशीनगरम् इति बुद्धस्य परिनिर्वाणस्थलं इति ख्यातम्।"
Synonyms:
 धातुः
noun
शरीरधारकवस्तूनि यानि वैद्यकानुसारेण सप्तानि सन्ति।
"शरीरे सप्ताः धातवः सन्ति"
Synonyms:
 धातुः
noun
तद् द्रव्यम् यस्मात् शस्त्र-भाण्ड-शलाकालङ्कारादयः निर्मीयन्ते।
"सुवर्णं महार्हः धातुः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धातुः,
पुं,
 (धीयते सर्व्वमस्मिन्निति । धा + “सितनि-गमीति ।” उणां १ । ७० । इति तुन् ।) शरीर-धारकवस्तूनि । तद्यथा । कफः । वातः । पित्तम् ।“शरीरदूषणाद्दोषा मलिनीकरणान्मलाः ।धारणाद्धातवस्ते स्युर्वातपित्तकफास्त्रयः ॥
”इति वैद्यकम् ॥
(“रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।सप्त दूष्याः मलामूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
धातुशब्देनात्र शुक्रार्त्तवे अप्युच्येते तद् यथा ।“तथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहा-स्तीति वक्तुं नैव नास्तीत्यथवास्ति सतां भावानांअभिव्यक्तिरिति कृत्वा केवलं सौक्ष्म्यान्नाभि-व्यज्यते स एव गन्धो विवृतपत्रकेशरैः कालान्त-रेणाभिव्यक्तिं गच्छत्येवं बालानामपि वयःपरिणामात् शुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्या-दयोथार्त्तवादयश्च विशेषा नारीणां रजसिचोपचीयमाने शनैः शनैः स्तनगर्भाशययोन्य-भिवृद्धिर्भवति । स एवान्नरसो वृद्धानां जरा-पक्वशरीरत्वान्न प्रीणनो भवति । त एते शरीर-धारणाद्धातव इत्युच्यन्ते ॥
” इति सुश्रुते सूत्र-स्थाने १४ अध्यायः ॥
अथ धातुशब्दस्य निरुक्तिमाह ।“एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहन्दधति यन्नृणाम् ।रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ॥
”अथ धातूनां कर्म्मान्याह ।“प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे ।गर्भोत्पादश्च कर्म्माणि धातूनां कथितानि हि ॥
”इति च भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)रसः । रक्तम् । मांसम् । मेदः । अस्थि । मज्जा ।शुक्रम् । महाभूतानि । तद्यथा । पृथिवी ।जलम् । तेजः । वायुः । आकाशः । तद्गुणाःयथा । गन्धः । रसः । रूपम् । स्पर्शः । शब्दः ।इन्द्रियाणि यथा । चक्षुः । श्रोत्रम् । घ्राणम् ।जिह्वा । त्वक् ॥
अश्मविकृतिः । सा तु गैरिक-मनःशिलादि । (यथा, कुमारे । १ । ४ ।“अकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥
”)शब्दयोनिः । सा च साधुशब्दप्रकृतिः । भूपच-पठप्रभृतिः । स्वर्णादिः । इत्यमरभरतौ ॥
* ॥
यथा, शब्दमालायाम् ।“सुवर्णरूप्यमाणिक्यहरितालमनःशिलाः ।गैरिकाञ्जनकासीससीसलोहाः सहिङ्गुलाः ॥
गन्धकोऽभ्रकमित्याद्या धातवो गिरिसम्भवाः ॥
”नव धातवो यथा, सुखबोधे ।“हेमतारारनागाश्च ताम्रवङ्गे च तीक्ष्णकम् ।कांस्यकं कान्तलौहश्च धातवो नव कीर्त्तिताः ॥
”अष्टधातवो यथा, दानसागरे ।“हिरण्यं रजतं कांस्यं ताम्रं सीसकमेव च ।रङ्गमायसरैत्यञ्च धातवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥
”अपि च वैद्यके ।“सुवर्णं रजतं ताम्रं लौहं कुप्यञ्च पारदम् ।वङ्गञ्च सीसकञ्चैव इत्यष्टौ देवसम्भवाः ॥
”सप्तधातवो यथा, भावप्रकाशे ।“स्वर्णं रूप्यञ्च ताम्रञ्च रङ्गं यशोदमेव च ।सीसं लौहञ्च सप्तैते धातवो गिरिसम्भवाः ॥
”ताम्राद्युत्पत्तिर्यथा, --“शृणु तत्त्वेन मे भूमे ! कथ्यमानं मयानघे ! ।एकाग्रं चित्तमाधाय येन ताम्रं मम प्रियम् ॥
पूर्व्वं कमलपत्राक्षि ! गुडाकेशो महासुरः ।ताम्ररूपं समादाय ममैवाराधने रतः ॥
तञ्च दृष्ट्वा मया प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना ।गुडाकेश ! महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
चक्रेण वधमिच्छामि त्वया मुक्तेन केशव ! ।वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्बादशीम् ॥
मम तेजोमयं चक्रं वाधयिष्यत्यसंशयम् ।तदेव चक्रेण विपाटितोऽसौप्राप्तोऽपि मां भागवतप्रधानः ॥
ताम्रन्तु तन्मांसमसृक्सुवर्ण-मस्थीनि रूप्यं बहुधातवश्च ।रङ्गञ्च सीसं त्रपुधातुसंस्थंकांस्यञ्च रीतिश्च मलस्तु तेषाम् ॥
एतद्भागवतैः कार्य्यं मम प्रियकरैः सदा ।एवं ताम्रं समुत्पन्नमिति मे रोचते हि तत् ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
“हरितालं हरेर्वीर्य्यं लक्ष्मीवीर्य्यं मनःशिला ।पारदं शिववीर्य्यं स्यात् गन्धकं पार्व्वतीरजः ॥
”इति वैद्यकम् ॥
* ॥
सप्तोपधातवो यथा, --“माक्षिकं तुत्थिकाभ्रे च नीलाञ्जनशिलालकाः ।रसकश्चेति विज्ञेया एते सप्तोपधातवः ॥
” * ॥
शरीरस्थसप्तधातुभवसप्तोपधातवो यथा, --“स्तन्यं रजश्च नारीणां काले भवति गच्छति ।शुद्धमांसभवः स्नेहो यः सा संकीर्त्त्यते वसा ॥
स्वेदो दन्तास्तथा केशास्तथैवोजश्च सप्तमम् ।इति धातुभवा ज्ञेया एते सप्तोपधातवः ॥
”इति सुखबोधः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षिप प्रेरणे”@} 2 अदन्तः।
3 यद्यपि अयं धातुः क्षीरस्वामिनः, धातुवृत्तिकारस्य च म सम्मत इति प्रतिभाति
उभयोः ग्रन्थयोः अपाठात्।
तथापि, बालमनोरमाकारसम्मत- पाठमनुसृत्य अस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] अस्य धातोरनेकाच्त्वात् यङ् न।
4 क्षिपकः-पिका, चिक्षिपयिषकः-षिका
क्षिपयिता-त्री, चिक्षिपयिषिता-त्री
क्षिपयन्-न्ती, चिक्षिपयिषन्-न्ती
क्षिपयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षिपयिषिष्यन्-न्ती-ती
क्षिपयमाणः, चिक्षिपयिषमाणः
क्षिपयिष्यमाणः, चिक्षिपयिषिष्यमाणः
क्षिप्-क्षिपौ-क्षिपः
-- 5 क्षिपितम्-तः-तवान्, चिक्षिपयिषितः-तवान्
क्षिपः, चिक्षिपयिषुः
क्षिपयितव्यम्, चिक्षिपयिषितव्यम्
क्षिपणीयम्, चिक्षिपयिषणीयम्
क्षिप्यम्, चिक्षिपयिष्यम्
ईषत्क्षिपः-दुःक्षिपः-सुक्षिपः
-- क्षिप्यमाणः, चिक्षिपयिष्यमाणः
क्षिपः, चिक्षिपयिषः
क्षिपयितुम्, चिक्षिपयिषितुम्
क्षिपणा, चिक्षिपयिषा
क्षिपणम्, चिक्षिपयिषणम्
क्षिपयित्वा, चिक्षिपयिषित्वा
6 परिक्षिपय्य, परिचिक्षिपयिष्य
7 क्षिपम् २, क्षिपयित्वा २, चिक्षिपयिषम् २
चिक्षिपयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१९४१। सक। सेट्। उभ)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [[१। धातोरदन्तत्वेन अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् उपधागुणो न।]]
05
=>
 [[२। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णिलोपः।]]
06
=>
 [[३। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०३२४+ २५]