| YouTube Channel

धर्म्मः (dharmmaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धर्म्मः, पुं
क्ली,
 (धरति लोकान् ध्रियते पुण्यात्मभि-रिति वा । धृ + “अर्त्तिस्तुहुस्रिति ।” उणां१ । १३९ । इति मन् ।) शुभादृष्टम् । (यथा, हितोदेशे । १ । ५९ ।“एक एव सुहृद्धर्म्मो निधनेऽप्यनुयाति यः ।शरीरेण समं नाशं सर्व्वमन्यत्तु गच्छति ॥
”)तत्पर्य्यायः । पुण्यम् २ श्रेयः ३ सुकृतम् ४ वृषः ५ ।इत्यमरः । १ । ४ । २४ ॥
न्यायः । स्वभावः । आचारः ।उपमा । क्रतुः । (यथा, महाभारते । १४ । ८८ । २१ ।“कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्म्माख्यं यथावत् द्विजसत्तमाः ।चक्रुस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्बिजाः ॥
”)अहिंसा । उपनिषत् । इति मेदिनी । से, १६ ।दानादिके, क्ली । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, योगसारे ।“प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा ।स्मरणञ्चैव योगेऽस्मिन् पञ्च धर्म्माः प्रकी-र्त्तिताः ॥
”)
धर्म्मः,
पुं,
 (धृ + मन् ।) धनुः । यमः । सोमपः ।इति मेदिनी । मे, १६ ॥
सत्सङ्गः । अर्हन् । इतिहेमचन्द्रः । ६ । १५ ॥
देवताविशेषः । स ब्रह्मणोदक्षिणस्तनाज्जातः । (यथा, मत्स्यपुराणे । ३ । १० ।“अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः प्रजापतिरजायत् ।धर्म्मस्तनान्तादभवत् हृदयात् कुसुमायुधः ॥
”)तस्य भार्य्या दक्षस्य त्रयोदशकन्याः । तस्यचतुर्द्दशापत्यानि यथा । पत्न्यां श्रद्धायां ऋतम्१ मैत्र्यां प्रसादः २ दयायां अभयम् ३ शान्त्यांसुखम् ४ तुष्ट्यां मुत् ५ पुष्ट्यां गर्व्वः ६ क्रियायांयोगः ७ उन्नतौ दर्पः ८ बुद्ध्यां अर्थः ९ मेधायांस्मृतिः १० मूर्त्त्यां नरनारायणौ ११ । १२तितिक्षायां क्षेमम् १३ ह्रीसंज्ञायां प्रच्छ्रयः १४ ।इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
अपि च ।“श्रद्धा लक्ष्ीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया ।बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदशी ।पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्म्मो दाक्षायणीः प्रभुः ॥
”विष्णुपुराणमते सिद्धिस्थाने ऋद्धिरन्यत् तुल्यम् ॥
तासामपत्यानि यथा, --“श्रद्धा कामञ्च श्रीर्दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् ।सन्तोषञ्च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत ॥
मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च ।बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् ॥
व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत ।सुखं सिद्धिर्यशः कीर्त्तिरित्येते धर्म्मसूनवः ॥
कामो नन्दी सुतं हर्षं धर्म्मपौत्त्रमसूयत ॥
” * ॥
अधर्म्मवंशो यथा, मार्कण्डेयपुराणे ।“हिंसा भार्य्या त्वधर्म्मस्य तस्यां जज्ञे तथानृतम् ।कन्या च निकृतिस्ताभ्यां सुतौ द्बौ नरकं भयम् ॥
माया च वेदना चैव मिथुनं द्वयमेतयोः ।भयाज्जज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥
वेदना स्वसुतञ्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् ।मृत्योर्व्याधिर्जराशोकतृष्णाः क्रोधश्च जज्ञिरे ॥
दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्व्वे चाधर्म्मलक्षणाः ।नैषां भार्य्यास्ति पुत्त्रो वा सर्व्वे ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥
”धर्म्मोत्पत्तिर्यथा, वराहपुराणे ।“अथोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि धर्म्मस्य महतो नृप ! ।माहात्म्यञ्च तिथिञ्चैव तन्निबोध नराधिप ! ।सर्व्वं ब्रह्माव्ययः शुद्धपरादपरसंज्ञितः ।स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनञ्च व्यचिन्तयत् ॥
तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद्दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः ।प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ।तं दृष्ट्वोवाच भगवांश्चतुष्पात् स्यात् कृते युगे ।त्रेतायां त्रिपदश्चासौ द्बिपदो द्बापरेऽभवत् ॥
कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ।षड्गेहो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्त्रे व्यवस्थितः ॥
द्विधा विश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्व्वगतः प्रभुः ।गुणद्रव्यक्रियाजातिचतुष्पादः प्रकीर्त्तितः ॥
त्रिशृङ्गोऽसौ स्मतो वेदे ससंहितपदक्रमः ।तथा आद्यन्त ओङ्कारद्बिशिराः सप्तहस्तवान्उदात्तादित्रिभिर्बद्ध एवं धर्म्मो व्यवस्थितः ॥
ब्रह्मोवाच ।अद्यप्रभृति ते धर्म्म । तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥
यस्तामुपोष्य पुरुषो भवन्तं समुपार्ज्जयेत् ।कृत्वा पापसमाचारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥
”तस्य पुत्त्रा यथा, वामनपुराणे ।“धर्म्मस्य भार्य्या हिंसाख्या तस्यां पुत्त्रचतुष्टयम् ।सम्प्राप्तं मुनिशार्द्दूल ! योगशास्त्रविचारकम् ॥
ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभूद्द्बितीयश्च सनातनः ।तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः ॥
साङ्ख्यवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् ।दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम् ॥
ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसोऽपि कनीयसाम् ॥
”(चतुर्द्दशद्वापरे वेदव्यसनादयमेव व्यास आसीत् ।यथा, देवीभागवते । १ । ३ । २९ ।“त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्म्मश्चापि चतुर्द्दशे ॥
”यथा, च ब्रह्माण्डे । २७ अध्याये ।“धर्म्मो नारायणो नाम व्यासस्तु भविता यदा ।तदाप्यहं भविष्यामि भविष्यामि महामुनिः ॥
बालखिल्याश्रमे पुण्यपर्व्वते गन्धमादने ।तत्रापि मम ते पुत्त्रा भविष्यति तपोधनाः ॥
सुधामा कव्यपश्चैव कनिष्ठा विरजास्तथा ।मम योगबलोपेता विमना ह्यूर्द्धरेतसः ॥
प्राप्य माहेश्वरं तेजो रुद्रलोकाय संस्थिताः ॥
”क्वचित् युगस्य वैपरीत्यकथनन्तु कल्पभेदादवि-रुद्धमित्यधिगन्तव्यम् ॥
) धर्म्मलक्षणं यथा, --“पात्रे दानं मतिः कृष्णे मातापित्रोश्च पूजनम् ।श्रद्धा वलिर्गवां ग्रासः षड्विधं धर्म्मलक्षणम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डम् ॥
* ॥
धर्म्माङ्गानि यथा, पाद्मभूमिखण्डे ।“ब्रह्मचर्य्येण सत्येन तपसा च प्रवर्त्तते ।दानेन नियमेनापि क्षमाशौचेन वल्लभ ! ॥
अहिंसया सुशान्त्या च अस्तेयेनापि वर्त्तते ।एतैर्द्दशभिरङ्गैस्तु धर्म्ममेव प्रसूचयेत् ॥
”धर्म्ममूलं यथा, मत्स्यपुराणे ।“अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदयातपः ।ब्रह्मचर्य्यं ततः सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः ।सनातनस्य धर्म्मस्य मूलमेतद्दुरासदम् ॥
”कलेर्दशसहस्रवर्षान्ते धर्म्मादयो हरेः पदं गमि-ष्यन्ति । यथा, --“शालग्रामो हरेर्मूर्त्तिर्जगन्नाथश्च भारतम् ।कलेर्दशसहस्रान्ते ययौ त्यक्त्रा हरेः पदम् ॥
सत्त्वञ्च धर्म्मं सत्यञ्च वेदाश्च ग्रामदेवताः ।व्रतं तपश्चानशनं ययुस्तैः सार्द्धमेव च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
* ॥
धर्म्माधारस्थानानि यथा, --“यत्र स्थानं तवाधारो वदामि श्रूयतां विभो ! ।वैष्णवेषु च सर्व्वेषु यतिषु ब्रह्मचारिषु ॥
पतिब्रतासु प्राज्ञेषु वानप्रस्थेषु भिक्षुषु ।नृपेषु धर्म्मशीलेषु सत्सु सद्बैश्यजातिषु ॥
द्विजसेविषु शूद्रेषु सत्संसर्गस्थितेषु च ।एषु त्वं सन्ततं पूर्णो धर्म्मराज ! विराजसे ॥
युगे युगे तवाधारा एते पुण्यतमा जनाः ॥
”अपि च ।“अश्वत्थवटविल्वेषु तुलसीचन्दनेषु च ।देवार्हेषु च पुष्पेषु विद्यमानोऽसि शाखिषु ॥
देवालयेषु तीर्थेषु सतां शश्वद्गृहेषु च ।वेदवेदाङ्गश्रवणजनेषु च सभासु च ॥
श्रीकृष्णगुणनामोक्तश्रुतिगीतस्थलेषु च ।व्रतपूजातपोन्याययज्ञसाक्षिस्थलेषु च ॥
दीक्षापरीक्षाशपथगोष्ठगोष्पदभूमिषु ।गवां गृहेषु गोष्ठेषु विद्यमानो हि पश्यसि ॥
कृशता ते न भविता धर्म्मैतेषु स्थलेषु च ॥
धर्म्मागम्यस्थानानि यथा, --“एतदन्येषु कृशता यदगम्यञ्च तत् शृणु ।पुंश्चलीषु तद्गृहेषु गृहेषु नरघातिनाम् ॥
नरघातिषु नीचेषु मूर्खेषु च खलेषु च ।देवतागुरुविप्रेषु पाल्यानां धनहारिषु ॥
असन्नरेषु धूर्त्तेषु चौरेषु रतिभूमिषु ।दुरोदरसुरापानकलहानां स्थलेषु च ॥
शालग्रामसाधुतीर्थपुराणरहितेषु च ।दस्युग्रस्तेषु देवेषु तालच्छायासु गर्व्विषु ॥
असिजीविमसीजीविदेवलग्रामयाजिषु ।वृषवाहस्वर्णकारजीवहिंसोपजीविषु ॥
भर्तृनिन्दितनारीषु स्त्रीजितेषु च पुंसु च ।दीक्षासन्धिविष्णुभक्तिविहीनेषु द्विजेषु च ॥
स्वाङ्गकन्याविक्रयिषु स्वयोषिद्विक्रयिष्वथ ।शालग्रामसुरग्रन्थभूमिविक्रयिषु प्रभो ! ॥
मित्रद्रोहिकृतघ्नेषु सत्यविश्वासघातिषु ।शरणागतहीनेषु आश्रितघ्नेषु तेषु च ॥
शश्वन्मिथ्योक्तिशीलेषु तथा सीमापहारिषु ।कामात्क्रोधात्तथा लोभान्मिथ्यासाक्षिप्रवादिषु ॥
पुण्यकर्म्मविहीनेषु पुण्यकर्म्मविरोधिषु ।स्थातुमेतेषु निन्द्येषु नाधिकारस्तव प्रभो ! ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४२ अध्यायः ॥
देवादीनां धर्म्मो यथा, --सुकेशिरुवाच ।“किंलक्षणो भवेद्धर्म्मः किमाचरणसत्क्रियः ।यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम् ॥
ऋषय ऊचुः ।देवानां परमो धर्म्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः ॥
दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्य्यं युद्धसत्क्रिया ।विन्दनं नीतिशास्त्राणां हरशक्तिरुदाहृता ॥
सिद्धानासुदितो धर्म्मो योगयुक्तिरनुत्तमा ।स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा ॥
उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वादिता ।सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्व्वो धर्म्म उच्यते ॥
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः ।विद्याधराणां धर्म्मोऽथ भवान्यां भक्तिरेव च ॥
गान्धर्व्वविद्यावेदित्वं भक्तिः स्थाणौ तथा स्थिरा ।कौशल्यं सर्व्वशिल्पेषु धर्म्मः कैम्पुरुषः स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्य्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा ।सर्व्वत्र कामचारित्वं धर्म्मोऽयं पैतृकः स्मृतः ॥
ब्रह्मचर्य्यं यताशित्वं जप्यज्ञानञ्च राक्षस ! ।नियमा धर्म्मवेदित्वमार्षं धर्म्मं प्रचक्षते ॥
स्वाध्यायं ब्रह्मचर्य्यञ्च दानं यजनमेव च ।अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसाक्षमादयः ॥
जितेन्द्रियत्वं शौचञ्च माङ्गल्यं भक्तिरुच्यते ।शङ्करे भास्करे देव्यां धर्म्मोऽयं मानवः स्मृतः ॥
धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शङ्करार्च्चनम् ।अहङ्कारमशौचञ्च धर्म्मोऽयं गुह्यकेष्विति ॥
परदाराभिमर्षित्वं परार्थेऽपि च लोलुपा ।स्वाध्यायस्त्र्यम्बके भक्तिर्धर्म्मोऽयं राक्षसः स्मृतः ॥
अविवेकताथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता ।पिशाचानामयं धर्म्मः सदा चामिषगृध्नुता ॥
योनयस्तु द्वादशैताः सह धर्म्माश्च राक्षस ! ।ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः ॥
”इति वामनपुराणे ११ अध्यायः ॥
धर्म्माधर्म्मलक्षणम् । यथा, --“अहिंसालक्षणो धर्म्मो हिंसा चाधर्म्मलक्षणा ॥
”इति महाभारतम् ॥
“वेदप्रणिहितो धर्म्मो ह्यधर्म्मस्तद्विर्य्ययः ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
“विहितक्रियया साध्यो धर्म्मः पुंसां गुणो मतः ।प्रतिषिद्धक्रियासाध्यः स गुणोऽधर्म्म उच्यते ॥
”इति धर्म्मदीपिका ॥
(दुह्यवंशीयनृपविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २३ । १४ ।“द्रुह्योस्तु तनयो वभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः ।आरब्दस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्म्मस्ततो धृतः ॥
”)