धर्माधिकरण (dharmAdhikaraNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishApte Hindi
Hindiधर्माधिकरणम्
धर्मः- अधिकरणम् -
विधि का प्रशासन
धर्माधिकरणम्
धर्मः- अधिकरणम् -
न्यायालय
Shabdartha Kaustubha
Kannadaधर्माधिकरण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ /ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರಿ
निष्पत्तिः - > "अच्" (५-२-१२७)
व्युत्पत्तिः - > धर्माधिकरणमस्त्यस्य
प्रयोगाः - > "समः शत्रौ च मित्रे च सर्वशास्त्रविशारदः । विप्रमुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणे भवेत् ॥"
उल्लेखाः - > मत्स्यपु०
धर्माधिकरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯಾಸ್ಥಾನ /ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವ ಸ್ಥಾನ
निष्पत्तिः - > अधि + डुकृञ् (करणे) - अधि० "ल्युट्" (३-३-११७)
व्युत्पत्तिः - > धर्मोऽधिक्रियतेऽत्र
L R Vaidya
EnglishIndian Epigraphical Glossary
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritधर्म्माधिकरणं, (अधिक्रियते अस्मिन्निति ।अधि + कृ + अधिकरणे ल्युट् । धर्म्मस्य अधि-करणम् ।) राज्ञो विचारस्थानम् । यथा, --“धर्म्मशास्त्रानुसारेण अर्थशास्त्रनिरूपणम् ।यत्राधिक्रियते स्थाने धर्म्माधिकरणं हि तत् ॥
”इति वीरमित्रोदये कात्यायनवचनम् ॥
* ॥
“पुरुषान्तरतत्त्वज्ञाः प्रांशवश्चाप्यलोलुपाः ।धर्म्माधिकरणे कार्य्या जनाह्वानकरा नराः ॥
”इति मत्स्यपुराणे १८९ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritधर्माधिकरण धर्मोऽधिक्रियतेऽत्र अधि + कृ--आधारेल्युट् । नृपाणां तन्नियुक्तानाञ्च व्यवहारदर्शनयोग्ये१ स्थानभेदे । तत्स्वरूपभेदादिकं वीरमि० उक्तं यथावृहस्पतिः “दुर्गमध्ये गृहं कुर्य्याज्जलवृक्षान्वितं पृ-थक् । प्राग्दिशि प्राङ्मुखीन्तस्य लक्षण्याङ्कल्पयेत्स-भाम् । माल्यभूपासनोपेतां वीजरत्नसमन्विताम्” । ल-क्षण्यां वास्तुशास्त्रोक्तलक्षणेन तु लक्षिताम् । समायांधर्माधिकरणत्वं च “धर्मशास्त्रानुसारेण अर्थशास्त्रविवे-चनम् । यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तदिति”उक्तेः । तत्र सभ्योपवेशनमाह मनुः” “यस्मिन्देशेनिषीदन्तिविप्रा वेदविदस्त्रयः । राज्ञश्चाधिकृतोविद्वान् ब्राह्मणस्तांसभां विदुरिति” त्रय इत्युपलक्षणम् “अधिकानामपिस्मृतत्वात् । तच्च वक्ष्यते । अधिकृतो विद्वान् प्राङ्-विवेकः । अत्र “सभामेव प्रविशेत्” इत्यादि-वचनात् सभा मुख्यं व्यवहारदर्शनस्थानम् । अन्या-न्यमुख्यानि नानावचनादवगन्तव्यानि “देशस्थानानिवादानां पञ्च चैवाब्रवीद्भृगुः । निर्णयं येन गच्छन्तिविवादं प्राप्य वादिनः । आरण्यास्तु स्वकैः कुर्य्युःसार्थिकाः सार्थिकैस्तथा । सैनिकाः सैनिकैरेव ग्रामे-ऽप्युभयवासिभिः । उभयानुमतञ्चैव गृह्यते स्थानमीप्-सितम् । कुलिकाः सार्थमुख्याश्च पुरग्रामनिवासिनः ।ग्रामपौरगणश्रेण्यश्चातुर्विद्यश्च वर्गिणः । कुलानि कुलि-काश्चैव नियुक्ता नृपतिस्तथेति” स्वकैरारण्यकैःग्रामेऽपीत्यपिशब्दाद्ये ग्रामेऽरण्यादौ च निवसन्ति तेउभयवोसिभिर्निर्णयं कुर्य्युरुभयव्यवहाराभिज्ञत्वात्तेषाम् ।कुलिकाः कुलश्रेष्ठाः । सार्थो ग्रामदेवयात्रादौ मिलितीजनसङ्घः तन्मुख्याः सार्थवाहादयः । पुरं मुख्यनगरम् ।तस्मादर्वाचीनो ग्राम इति पुरग्रामनिवासिनोर्भेदः ।कुलिकादीनि पञ्च स्थानानि तानि चारण्यकादीनामेवग्रामादीनि दश स्थानानि साधारणानि । ग्रामोग्रामाकारेणावस्थितोजनः । पौरः पुरवासिनां समूहः ।श्रेण्यो रजकाद्या हीनजातयः । चातुर्विद्यः आन्वी-क्षिक्यादिविद्याचतुष्टयोपेतः । वर्गिणो गणप्रभृतयः” ।तत् अर्हत्वेनास्त्यस्य अच् । २ तत्र नियुक्ते प्राड्विवेकादीपु० । “समः शत्रौ च मित्रे च सर्वशास्त्रविशारदः । विप्र-मुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत्” मत्स्यपु० “पुरुषा-न्तरतत्त्वज्ञाः प्रांशवश्चाप्यलोलुपाः । धर्माधिकरणे कार्य्याजनाह्वानकरानराः इति मत्स्यपु० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.