| YouTube Channel

धर्मव्याध (dharmavyAdha)

 
Spoken Sanskrit
English
धर्मव्याध dharmavyAdha
m.
 righteous hunter
Monier Williams Cologne
English
धर्म—व्याध
m.
 ‘the righteous hunter’,
N.
 of a Brāhman changed into a hunter in consequence of a curse,
MBh.
 iii
Śukas.
 (according to the
VarP.
 of a Brāhman killer born as a hunter from the body of Vasu, king of Kaśmīra).
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धर्मव्याध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧರ್ಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಒಬ್ಬ ಬೇಡ /ಬೇಟೆಗಾರ
व्युत्पत्तिः - > धर्मप्रधानो व्याधः
Mahabharata
English
Dharmavyādha (“the virtuous fowler”). § 480 (Pativratop.): III, 207, 13710, 13760
208, 13802
209, 13842, --§ 483 (do.): III, 211, 13920.--§ 484 (do.): III, 212, 13947.--§ 485 (do.): III, 214, 14000, 14007, 14013, 14017
216, 14097.
पुराणम्
English
धर्मव्याध / DHARMAVYĀDHA. Though he was born in the caste of foresters he became a saint by following the path of duty and righteousness. In his previous birth he was a Brahmin. He was a friend of a king who was an adept in archery. Once both went on hunting expedition to the forest. The brahmin sent an arrow at a wild animal but the arrow went and struck a sage who was doing penance under a tree. When the sage was rolling on the arrow he said: “Oh, evil-natured brāhmaṇa, may you be born as a hunter selling flesh in your next life.” The Brahmin went and apologised to the sage and craved for pardon. Taking pity on him the sage consoled him by saying that though he would be born as such, he would be a great scholar and attain mokṣa by doing his duty without even once wavering from it.
The Brahmin was born a hunter in the country of mithilā He took to looking after his parents as a vow and soon became a top-ranking righteous man. He did his duty to which he was born. He sold meat and earned a living. He never killed or butchered an animal. One day a Brahmin named kauśika was doing penance sitting under a tree when a crane perched on the top of its branches defiled the Brahmin's head with its droppings. The Brahmin in rage looked up and his powerful stare burnt the crane and it fell down dead. Leaving that place some time later he went to a house to beg. The house-wife informed him that he would be given alms only after attending to her husband. The Brahmin was not pleased with her reply. Seeing that she added “Please do not look at me like that. I am no crane. To me my husband is supreme.”
The Brahmin was taken aback when he heard the lady mention the incident of the crane. The lady explained to him that all her powers were due to her devotion to her husband and advised the Brahmin to go and meet dharmavyādha of mithilā to remove the egoism in him. Obeying her instructions kauśika went and accepted dharmavyādha as his guru. The learned hunter then spoke to kauśika about Varṇadharmas, Śiṣṭācāras, hiṁsā and ahiṁsā, Mīmāṁsā relating to dharma and karma, the importance and glory of Brahmavidyā, the significance of the control of the senses, Triguṇas, Prāṇavāyu, service to father and mother and many such other things. The egoism of kauśika was removed and he returned home. Devoted to his parents he attained heaven. (Chapters 27 to 33, Vana Parva).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धर्म्मव्याधः,
पुं,
 (धर्म्मप्रधानो व्याधः । शाकपार्थि-वादिवत् मध्यपदलोपिसमासः ।) पापपुरुष-विशेषः । स तु काश्मीरदेशाधिपवसुनामनृप-देहनिर्गतव्याधरूपिब्रह्महत्यात्मकः । तस्य राज्ञोवरेण तस्य धर्म्मव्याध इति संज्ञाभूत् । यथा, --“ततः पुत्त्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह ।अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥
पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः ।पुण्डरीकाक्षनामा तु पूज्यते तत्परायणैः ॥
तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधि पतिर्व्वसुः ।अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥
पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः ।नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन ! ।नमस्ते सर्व्वलोकेश ! नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥
”इत्यादि ।“एवन्तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल ।निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयङ्करः ॥
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ! ॥
राजोवाच ।कोऽसि किं कार्य्यमिह ते कस्मादागतवानसि ।एतन्मे कथय व्याध ! एतदिच्छामि वेदितुम् ॥
व्याध उवाच ।पूर्व्वं कलियुगे राजन् ! राजा त्वं दक्षिणामुखे ।अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥
तत्र त्वयान्यकामेन मृगवेशधरो मुनिः ।दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥
ततस्त्वया महाराज ! सकृन्नारायणं प्रभुम् ।संचिन्त्य द्वादशी शुद्धात्वया राजन् ! उपोषिता ॥
गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ।अहञ्च तव देहस्थः सर्व्वं जानामि चाक्षयम् ॥
स्वगस्थस्यापिराजेन्द्र ! स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ।इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ! ॥
सम्भूतस्त्वं महाराज ! राज्ञः सुमनसो गृहे ।इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारगम् ॥
पठितं तत्प्रभावेण विहायाङ्गरुहाण्यहम् ।एकीभूतः पुनर्ज्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ! ॥
एतत् श्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः ।वरेण छन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥
राजोवाच ।स्मारितोऽस्मि महाव्याध ! त्वया जन्मान्तरं गतम् ।तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्म्मव्याधो भविष्यसि ॥
”इति वाराहे आदिकृतवृत्तान्तनामाध्यायः ॥
(अपरो धार्म्मिको व्याधविशेषः । अस्य विव-रणन्तु महाभारते । ३ । २०६ अध्यायमारभ्यविशेषतो द्रष्टव्यम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धर्मव्याध
पु०
 धर्मप्रधानो व्याधः शाक० । धार्मिके व्याध-भेदे तत्कथा भा० व० २१४ अध्यायादौ दृश्या । तस्यव्याधस्य व्राह्मणं प्रति स्वकर्मविपाकस्तत्रोक्तो यथा“शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ! । अहं हिब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मजः । बेदाध्यायी सुकु-शलो वेदाङ्गानाञ्च पारगः । आत्मदोषकृतैर्ब्रह्मन्नवस्था-माप्तवानिमाम् । कश्चिद्राजा मम सखा धनुर्वेदपरा-यणः । संसर्गाद्धनुषि श्रेष्ठस्ततोऽहमभवं द्विज! ।एतस्मिन्नेव काले तु मृगयानिर्गतो नृपः । सहितोयोधमुख्यैश्च मन्त्रिभिश्च स संवृतः । ततोऽव्यहन्-मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति । अथ क्षिप्तः शरो षोरोमयाऽपि द्विजसत्तम! । ताडितश्च ऋषिस्तेन शरेणानतपर्वणा । भूमौ निपतितो ब्रह्मन्नुवाच प्रतिनादयन् ।नापराध्याम्यहं किञ्चित् केन पापमिदं कृतम् । मन्वा-नस्तं मृगञ्चाहं सम्प्राप्तः सहसा विभो! । अपश्यंतमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा । अकार्यकरणा-च्चापि भृशं मे व्यथितं मनः । तमुग्रतपसं बिप्रंनिष्टनन्तं सहीतले । अजानता कृतसिदं मयेत्यहमथा-व्रुवम् । क्षन्तुमर्हसि मे सर्वमिति प्रोक्तो मया मुनिः ।ततः प्रत्यब्रवीद्वाक्यमृषिर्भां क्रोधमूर्च्छितः । व्याधस्त्वंभविता क्रूरः शूदूयोनाविति द्विज! । २१४ अ० ।व्याध उवाच । एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजवरो-त्तम । अभिप्रासादयमृषिं गिरा त्राहीति मां तदा ।अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने! । क्षन्तुमर्हसितत्सर्वं प्रसीद भववन्निति । ऋषिरुवाच । नान्यथाभविता शाप एवमेतदसंशयम् । आनृशंस्यात्त्वहं किञ्चि-त्कर्त्ताऽनुग्रहमद्य ते । शूद्रयोन्यां वर्त्तमानो धर्मज्ञो हिभविष्यसि । मातापित्रोश्च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ।तया शुश्रूषया सिद्धिं महत्त्वं समवाप्स्यसि ।जातिस्मरश्च भविता स्वर्गञ्चैव गमिष्यमि । शापक्षयेनिवृत्ते तु भविताऽसि पुनर्द्विजः । एवं शप्तः पुरा तेनऋमिणाऽस्म्युग्रतेजसा । प्रसादश्च कृतस्तेन ममैवद्विपदांवर! । २१५ अ० ।”