| YouTube Channel

धर्ममेघ (dharmamegha)

 
Monier Williams Cologne
English
धर्म—मेघ
m.
 a partic. Samādhi,
Yogas.
 (-ध्यान
n.
 a partic. state of mind connected with it, ib., Sch.)
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धर्ममेघ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿ
निष्पत्तिः - > मिह (सेचने) -कुत्वम् (७-३-५३)
व्युत्पत्तिः - > धर्मान् मेहति
प्रयोगाः - > "प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेधः"
उल्लेखाः - > पा० यो० सू०
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chos kyi sprin
१) धर्ममेघ २) धर्ममेघा ३) महाधर्ममेघ
chos sprin
धर्ममेघ
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धर्ममेघ
पु०
 धर्मात् मेहति वर्षति मिह--अच् धश्चान्तादेशः६ त० । पातञ्जलोक्ते असंप्रज्ञातसमाधौ । तल्लक्षणादि पात०सूत्रभाष्यविवृतिषूक्तं यथा “प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्यसर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः” सू० ।“यदायं ब्राह्मणः प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्ततोऽपि नकिञ्चित प्रार्थयते तत्रापि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्याति-रेव भवतीति पुंस्कारवीजक्षयान्नास्य प्रत्ययान्तराण्युत्प-द्यन्ते तदास्य धर्ममेधोनाम समाधिर्मवति” भा०“ततः पसङ्ख्यानान्नकिञ्चित् सर्वभावाधिष्ठातृत्वादिप्रार्थयते प्रत्युत तत्राप्रि क्लिश्नाति परिणामित्वदोषदर्शनेनविरक्तः सर्वथा विवेकख्यातेरेव भवति एतदेव विवृणोतितत्रापीति यदा व्युत्थानप्रत्यया भवेयुः तदा नायंब्राह्मणः सर्वथा विवेकख्यातिः यतस्तस्य प्रत्ययान्त-राणि न भवन्ति ततः सर्वथा यदा विवेकख्यातिरितितदास्य धर्ममेघःसमाधिर्भवति । एतदुक्तं भवति प्रसङ्ख्यानेविरक्तस्तन्निरोधमिच्छन् धर्ममेघं समाधिमुपासीततदुपासने च सर्वथा विवेकख्यातिर्भवति” विवृतिः ।“ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः” सू० ।“तल्लाभादविद्यादवः क्लेशाः समूलकाषं कषिताभवन्ति कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समूलघातं हताभवन्ति क्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् विमुक्ती भवतिकस्मात् यस्माद्विपर्ययो भवस्य कारणं, न हि क्षीणविप-र्ययः कश्चित् केनचित् क्वचिज्जातो दृश्यते इति” भा० ।“तन्निरोद्धुं पारयतीति तस्य च प्रयोजनमाह ।ततः । कस्मात् पुनर्जीवन्नेव विद्वान् विमुक्तोभवतिउत्तरं यस्मादिति क्लेशकर्मवासनेद्धः किल कर्माशयोजात्यादिनिदानं, न चासति निदाने निदानी भवितुम-र्हति यथाहात्र भगवानक्षपादः “वीतसागजन्मादर्शना-दिति” विवृतिः ।“तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात् ज्ञेय-मल्पम् ।” सू०“सर्वैः क्लेशकर्मावरणेर्विमुक्तस्य ज्ञानस्यानन्त्यं भवतितमसामिभूतमावृतं ज्ञानसत्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्त्तितम्उद्घाटितं ग्रहणसमर्थैं भवति तत्र यदा सर्वैरावरण-मलैरपगतमलं भवति तदा भवत्यस्यानन्त्यं ज्ञानस्यानन्त्यात्ज्ञेयमल्पं सम्पद्यते यथाकाशे खद्योतः, यत्रेदमुक्तम्“अत्नोमणिमविध्यत्तमनङ्गुलिरथावयत् । अग्रीवस्तं प्रत्य-सुञ्चत्तमजिह्वोभ्यपूजयदिति” भा० ।“अथैवं धर्ममेघे सति कीदृशं चित्तमित्याह ।तदेति आव्रियते चित्तसत्वमेभिरिति आवरणानि-मलाः क्लेशकर्माणि सर्वे च ते आवरणमला-श्चेति सर्ववरणमलाः तेभ्योऽपेतस्य ज्ञानस्य चित्तसत्वस्यज्ञायतेऽनेनेति अनया व्युत्पत्त्या, आनन्त्यादपरिमेयत्वात्ज्ञेयमल्वम् । यथा हि शरदि घनपटलमुक्तस्य चन्द्रा-र्च्चिषः परितः प्रद्योतमानस्य प्रकाशानन्त्यात् प्रकाश्याःघटादयोऽल्पाः प्रकाशन्ते एवमपगतरजस्तमसश्चित्तसत्वस्यप्रकाशानन्त्यादल्पं प्रकाश्यमिति तदेतदाह सर्वैरितिएतदेव व्यतिरेकमुखेन स्फोरयति आवरकेण तमसा-भिभूतमिति क्रियाशीलेन रजसा प्रवर्त्तितमतएवोद्वा-टितं तम इत्यथः । अतएव सर्वान् धर्मान् ज्ञेयान् मेहतिवर्षति प्रकाशनेनेति धममेघ इत्युच्यते । नन्वयमस्तु धर्म-मेघः समाधिः । सवासनक्लेशकर्माशयप्रशमहेतुः अथसत्यप्यस्मिन कस्मात् न जायते पूनर्जन्तुः इत्यत आहयत्रेदमुक्तमिति कारणसमुच्छेदेऽपि चेत् कार्यं क्रियतेहन्त भोः मणिवेधाटयोऽन्धादिभ्यो भवेयुः प्रत्यक्षाः, तथा-चानुपपन्नार्थतायामाभाणको लौकिक उपपन्नार्थः स्यात् ।अविध्यदब्धोमणिमिति आवयत् ग्रथितवान्, प्रत्य-मुञ्चत् पिनद्धवान्, अभ्यपूजयत् स्तुतवानिति” विवृतिः ।“ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ।” सू०“तस्य धर्ममेघस्योदयात् कृतार्थानां गुणानां परिणा-मक्रमः परिसमाप्यते नहि कृतभोगापवर्गाः परिसमाप्त-क्रमाः क्षणमध्यवस्थातुमुत्सहन्ते ।” भा०“ननु धर्ममेघस्य परा काष्ठा तानप्रसादमात्रं परंवैराग्यं समूलघातमपहन्तु व्युत्थानसमाधिः संस्का-रान् सक्लेशकर्माशयान, गुणास्तु स्वतएव विकारकरण-शीलाः कस्मात्तादृशमपि पुरुषं प्रति देहेन्द्रियादि नार-भन्ते इत्यत आह । ततो--गुणानाम् । शीलमिदंगुणानां यं प्रति कृतार्थास्तं प्रति न प्रवर्त्तन्तेइति भावः” विवृतिः ।