| YouTube Channel

धर्मघट (dharmaghaTa)

 
Spoken Sanskrit
English
धर्मघट - dharmaghaTa -
m.
 - jar of fragrant water offered daily in the month vaizAkha
Monier Williams Cologne
English
धर्म—घट
m.
 a jar of fragrant water offered daily in the month Vaiśākha,
L.
Apte Hindi
Hindi
धर्मघटः
पुं*
 धर्मः-घटः -
वैशाख के महीने में ब्राह्मण को प्रतिदिन दिये जाने वाले सुगन्धित जल का घड़ा
L R Vaidya
English
Darma-Gawa {% m. %} a jar of fragrant water offered daily to a Brāhmaṇa in the month of Vaiśākha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धर्म्मघटः,
पुं,
 (धर्म्माय घटः सुगङ्गोदकपरिपूर्ण-कलसः ।) सौरवैशाखे प्रत्यहदातव्यसुगन्धोदक-पूरितकलसः । यथा, काशीखण्डे १२ अध्याये ।“दद्युर्धर्म्मघटांश्चापि सुगन्धोदकपूरितान् ॥
”तद्विधिर्यथा । अथ धर्म्मघटव्रतम् ।तत्र प्रथमं स्वस्तिवाचनं कृत्वा सूर्य्यः सोम इतिपठित्वा सङ्कल्पं कुर्य्यात । यथा, --अद्येत्यादि वैशाखे मासि अमुकपक्षे अमुक-तिथौ महाविषुवसंक्रान्त्यां अमुकगोत्रा श्री-अमुकी देवी यमालयगमननिवारणपूर्व्वकश्री-विष्णुप्रीतिकामा अद्यारभ्य वर्षचतुष्टयं यावत्प्रतिवर्षीयमेषस्थरवौ प्रत्यहं गणपत्यादिनाना-देवतापूजापूर्व्वक-श्रीविष्णुपूजा-सभोज्यघटदान-कथाश्रवण-ब्राह्मणभोजनरूपधर्म्मघटव्रतमहंकरिष्ये ॥
* ॥
वारान्तरे अद्येत्यादि महा-विषुवसंक्रान्त्यां मत्संकल्पितधर्म्मघटव्रतकर्म्मणियथाविधिकगणपत्यादिनानादेवतापूजापूर्व्वकं श्री-विष्णुपूजासभोज्यघटदानकथाश्रवणमहं करिष्ये ।इति सङ्कल्प्य तत्सूक्तं पाठयेत् । ततो ब्राह्मणःप्रतिनिधीभूतः सामान्यार्घ्यासनशुद्धिभूतशुद्ध्या-दिकं विधाय शालग्रामादौ घटे वा गणेशा-दीन् नवग्रहान् दिक्पालांश्च संपूज्य वांहृदयाय नमः इत्याद्यङ्गन्यासकरन्यासौ कृत्वाओँ ध्येयः सदा इत्यादिना विष्णुं ध्यात्वा स्वशि-रसि पुष्पं दत्त्वा मानसोपचारैः संपूज्यार्घ्यंसंस्थाप्य पुनर्ध्यात्वावाह्य षोडशोपचारैः ओँभगवते विष्णवे नम इति मन्त्रेण संपूज्य यथा-शक्ति ओँ विष्णवे नम इति मन्त्रं जप्त्वा जपंसमर्प्य ओँ नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यादिना प्रणम्यलक्ष्मीं सरस्वतीं आवरणदेवताश्च पूजयेत् ।ततः एते गन्धपुष्पे ओँ सभोज्यवारिपूर्णघटायनमः । इति त्रिरभ्यर्च्य --“ओँ घटत्वं धर्म्मरूपोऽसि ब्रह्मणा निर्म्मितः पुरा ।त्वयि लिप्ते सन्तु लिप्ताश्चन्दनैः सर्व्वदेवताः ॥
”इति चन्दनेनानुलिप्य अद्येत्यादि अमुकगोत्राश्रीअमुकी देवी श्रीविष्णुप्रीतिकामा धर्म्मघट-व्रतकर्म्मणि इमं सभोज्यवारिपूर्णघटमर्च्चितंश्रीविष्णुदैवतं यथासम्भवगोत्रनाम्ने ब्राह्म णायाहंददे । इत्युत्सृज्य कृताञ्जलिः पठेत् ।“ओँ धर्म्म त्वं धटरूपेण ब्रह्मणा निर्म्मितः पुरा ।त्वयि दत्तेऽक्षया लोका मम सन्तु निरामयाः ॥
यथा त्वं शीतलो नित्यं संपूर्णः शीतवारिणा ।तथा मां सुरशार्द्दूल ! शीतलं कुरु धर्म्मराट् ॥
एष धर्म्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः ।अस्य प्रदानात् सफला मम सन्तु मनोरथाः ॥
पानीयं प्राणिनां प्राणाः पानीयं पावनं महत् ।पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवतु शाश्वती ॥
”इति पठित्वा दक्षिणां दत्त्वाच्छिद्रावधारणंकृत्वा कथां शृणुयात् ॥
* ॥
अथ कथा । श्रीकृष्ण उवाच ।“शृणु राजत् ! प्रवक्ष्यामि व्रतानां व्रतमुत्तमम् ।चन्द्रकेतुरिति ख्यातो राजासीद्धार्म्मिकः सुधीः ॥
सुशीला तस्य भार्य्यासीत् मालावत्यतिविश्रुता ।सा सर्व्वगुणसंयुक्ता साध्वीयं द्रौपदी यथा ॥
एकस्मिन् समये राजन् ! लोमशस्य च सन्निधौ ।सैषा पुटाञ्जलिर्भूत्वा लोमशं परिपृच्छति ॥
मालावत्युवाच ।शृणु त्वं मुनिशार्द्दूल ! सर्व्वधर्म्मपरायण ! ।यमालयं न गच्छामि तदुपायं ब्रवीहि मे ॥
समाख्याहि व्रतं देव ! सफलं पापनाशनम् ॥
लोमश उवाच ।शृणु राज्ञि ! महाभागे ! येन तत्र न गच्छति ।तदुपायं प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं हि समाहिता ॥
जन्मजन्मकृतात् पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।विष्णुस्मरणमात्रेण हन्ति पापं पुराकृतम् ॥
येन धर्म्मप्रसादेन तुष्टो देवो जनार्द्दनः ।पूजयेद्देवदेवेशं सर्व्वकामफलप्रदम् ॥
समारोप्य ततो देवं चन्दनेन विलेपितम् ।पूजयेत् परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिस्तथा ॥
अयने कोटिगुणितं लक्षं विष्णुपदीषु च ।षडशीतिसहस्रन्तु षडशीत्यामुदाहृतम् ॥
विषुवे शतसाहस्रं व्रतं तत्र समाचरेत् ॥
मालावत्युवाच ।ममैतत् कथितं सर्व्वं यद्व्रतञ्च त्वया प्रभो ! ।किं विधानं फलं किं वा कैश्च लोके कृतं पुरा ॥
लोमश उवाच ।शृणु देवि ! महाभागे ! पूर्व्वकालस्य या कथा ।विनिष्क्रान्ते ततश्चैत्रे यदा मेषगतो रविः ॥
दोषादिरहिते काले चतुर्व्वर्षं समाचरेत् ।तत्र नित्यं घटं दद्यात् मासमेकं सभोज्यकम् ॥
चन्दनेन समालिप्तं दक्षिणादिभिरन्वितम् ।व्रतमेतत् समाकुर्य्यात् यावत् वर्षचतुष्टयम् ॥
अनेनैव विधानेन या व्रतञ्च समाचरेत् ।सर्व्वं कुलं समुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते ॥
द्रौपद्याचरितं यत्तत् शृणु त्वं ध्यानतत्परा ।द्रौपद्या तदिदं पूर्व्वं न कृतं व्रतमुत्तमम् ॥
मृता गता च सा साध्वी न लभेत दिवं पुनः ।अथ शीघ्रं समागत्य तामूचुर्यमकिङ्कराः ॥
विषुवे च त्वया साध्वि ! न कृतं तद्व्रतं किल ।ततो मरणकाले स्यात् स्वर्गद्वारं विरोधितम् ॥
यमदूतैः समासाद्य गले पाशो निवेशितः ॥
द्रौपद्युवाच ।के यूयमिति तद्ब्रूत कुत्र वा नीयतेऽधुना ।कथं पाशो गले दत्तः कथयस्व मम ध्रुवम् ॥
यमदूता ऊचुः ।मा भैषीर्नीयते देवि ! धर्म्मराजस्य सन्निधौ ।पृथिव्यां यानि तीर्थानि व्रतानि विविधानि च ॥
यज्ञदानविधानञ्च त्वया सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ।किन्त्वत्र न कृतं पूर्व्वं माधवे मासि सुव्रते ! ॥
व्रतं धर्म्मघटं नाम तेन यासि यमालयम् ॥
द्रौपद्युवाच ।यमदूता महात्मानो नयन्तु मां यमालयम् ।तत्प्रसादेन मे शीघ्रं गले पाशो विमुञ्चतु ॥
ततो विधृत्य स्वकरे समानीता यमान्तिकम् ॥
यम उवाच ।शृणु त्वं द्रौपदी साध्वि ! सर्व्वं त्वया प्रतिष्ठितम् ।न कृतो देवदेवस्य व्रतं धर्म्मघटस्त्वया ॥
तथापि तुष्टो भद्रेऽहं वरं वृणु यथेप्सितम् ॥
द्रौपद्युवाच ।वरं ददस्व मे नाथ ! गच्छामि पुनरालयम् ।कर्त्तव्यं तद्विधानेन व्रतं तव प्रसादतः ॥
यम उवाच ।व्रतं धर्म्मघटं देवि ! कुरु गत्वा निजालयम् ।नागन्तव्यं त्वया देवि ! पुनर्म्मम पुरीं शुभे ! ॥
ततो गता च सा चैव तुष्टोऽभूदन्तकस्तदा ।भूयो भूमिगृहं प्राप्य तदेव च तथा सती ॥
सा तत्र तद्व्रतञ्चक्रे दानं होमं यथाविधि ।संपूर्णे तु व्रते तत्र प्रतिष्ठामाचरत् सती ॥
ददौ द्वादशविप्रेभ्यो दानानि द्वादशानि च ।चत्वारि जलपात्राणि वस्त्रेण सहितानि च ॥
दानानि च ततो दत्त्वा तत्सङ्ख्यकघटास्तथा ।आसनानि च चत्वारि पादुकासहितानि च ॥
दक्षिणान्तु ततो दत्त्वा वस्त्राणि विविधानि च ।तद्व्रतञ्च सुसम्पन्नं विष्णुहस्तेऽन्यसत्ततः ॥
एवं कृत्वा व्रतं साध्वी द्रौपदी सुसमाहिता ।अन्तकालं समासाद्य सा गता वैष्णवं पुरम् ॥
इत्युक्ता लोमशेनाथ कन्या मालावती तथा ।कृत्वा चैव व्रतं साध्वी देवाराधनपूर्व्वकम् ॥
सा नित्यं गर्गरीं दत्त्वा सभोज्यदक्षिणान्विताम् ।देवोद्देशेन विप्राय श्रद्धया प्रत्यपादयत् ॥
एवं या कुरुते नारी पुत्त्रपौत्त्रसमन्विता ॥
पुस्तकान्तरे ।‘एवं करोति या नारी नरो वा व्रतमुत्तमम् ।’इति वा पाठः ।आयुरारोग्यमैश्वर्य्यं श्रियञ्च लभते सुखम् ।अन्ते याति परं स्थानं यत्र देवो निरञ्जनः ॥
”इति भविष्यपुराणोक्ता धर्म्मघटव्रतकथासमाप्ता ॥
क्वचित् क्वचित् पद्धतौ विष्णुधर्म्मोत्तरयमपुरा-णोक्ता च लिखिता ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धर्मघट पू० धर्मार्थं देयो घटः । सौरवैशाखे प्रत्यहं धर्मार्थंदीयमाने गन्धोदकभोज्यादिसहिते घटे । तद्विधानादिभविष्यषु० उक्तं यथा “विनिष्क्रान्ते ततश्चैत्रे यदा मेष-गतो रविः । दोषादिरहिते काले चतुर्वर्षं समाचरेत् ।तत्र नित्यं घटं दद्यात् मासमेकं सभोज्यकम् ।चन्दनेन समालिप्तं दक्षिणादिमिरन्वितम् । व्रत-मेतत् समाकुर्य्यात् यावत् वर्षचतुष्टयम्” । इदन्तुव्रतरूपं दानम् । हेमाद्रिदानखण्डे तु अन्य-विधं धर्माख्यघटस्य दानमुक्तं यथा “अथ धर्मघटदानमाह विष्णुः “शीतलेन सुगन्धेन वारिणा पूरितं घटम् ।शुक्लचन्दनदिग्धाङ्गं पुष्पदामोपशोभितम् । दध्योदनयुतंकुर्य्याच्छरावं तस्य चोपरि । उपानच्छत्रसंयुक्तं धर्माख्यंकल्पयेद्घटम् । पुष्पाक्षतं गृहीत्वा तु इमं मन्त्रमुदी-रयेत् । ॐ नमो विष्णुरूपाय नमः सागरसम्भव! ।अपांपूर्णोद्धरास्मांस्त्वं दुःखसंसारसागरात् । उदकुम्भोमया दत्तो ग्रीष्मे काले दिने दिने । उदकुम्भप्रदानेनप्रीयतां मधुसूदनः” । भविष्योत्तरे “प्रत्यहं धर्मघटकोवस्त्रसंवेष्टिताननः । ब्राह्मणस्य गृहे नेयः शीतामल-जलः शुचिः । वसन्तग्रीष्मयोर्मध्ये यः पानीयं प्रय-च्छति । पले पले सुवर्णस्य फलमाप्नोति गानवः । मार्ग-शीर्षात् समारभ्य उदकुम्भन्तु यः क्षिपेत् । दिने दिनेसहस्रस्य गवां पुण्यफलं लभेत् । तस्यैवोद्यापनं कार्य्यंमासि मासि नरोत्तम । मण्डकावेष्टकाभिश्च पक्वान्नैःसार्वकामिकैः । उद्दिश्य शङ्करं विष्णुं ब्रह्माणमथ वापितॄन् । सतिलं प्रोक्षयित्वा तु मन्त्रेणानेन मानवः ।एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्यप्रदानात् सततं मम सन्तु मनोरथाः । अनेन विधिनायस्तु धर्मकुम्भं प्रयच्छति । वसन्ते ग्रीष्मसमये प्रपादान-फलं लभेत् । प्रपादानफलं सोऽपि प्राप्नोतीह न संशयः” ।एतत् परमेव “दद्युर्धर्मघटांश्चापि सुगन्धोदकपूरितान्”काशीख० १२ अ० वचनम् । धर्मकुम्भादयोऽप्यत्र ।