| YouTube Channel

धर्मः (dharmaH)

 
Apte
English
धर्मः [dharmḥ], [ध्रियते लोको$नेन, धरति लोकं वा धृ-मन्
cf.
U.*
 1. 137]
Religion
the customary observances of a caste, sect,
&c.
Law, usage, practice, custom, ordinance, statue.
Religious or moral merit, virtue, righteousness, good works (regarded as one of the four ends of human existence)
अनेन धर्मः सविशेषमद्य मे त्रिवर्ग- सारः प्रतिभाति भाविनि
Ku.*
 5.38, and see त्रिवर्ग also
एक एव सुहृद्धर्मो निधने$प्यनुयाति यः
H.*
 1.63.
Duty, prescribed course of conduct
षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः
Ś.*
 5.4
Ms.*
 1.114.
Right, justice, equity, impartiality.
Piety, propriety, decorum.
Morality, ethics
Nature. disposition, character
उत्पत्स्यते$स्ति मम को$पि समानधर्मा
Māl.
 1.6
प्राणि˚, जीव˚.
An essential quality, peculiarity, characteristic property, (peculiar) attribute
वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः
Chandr.*
 5.45
Pt.*
 1.34.
Manner, resemblance, likeness.
A sacrifice.
Good company, associating with the virtuous
Devotion, religious abstraction.
Manner, mode.
An Upaniṣad q. v.
N.
 of Yudhiṣṭhira, the eldest Pāṇḍava.
N.
 of Yama, the god of death.
A bow.
A drinker of Soma juice.
(In
astrol.
 )
N.
 of the ninth lunar mansion.
An Arhat of the Jainas.
The soul.
Mastery, great skill
दिव्यास्त्रगुणसंपन्नः परं धर्मं गतो युधि
Rām.*
 3.31.15. -र्मम् A virtuous deed.
Comp.
 -अक्षरम् (pl. ) holy mantras
a formula of faith
धर्माक्षराण्युदाहरामि
Mk.*
 8.45-46. -अङ्गः (-ङ्गा
f.
 ) the Indian crane. -अधर्मौm. (du. ) right and wrong, religion and irreligion
धर्माधर्मौ सपदि गलितौ पुण्यपापे विशीर्णे. ˚विद्
m.
 a Mīmāṁsaka who knows the right and wrong course of action.
अधिकरणम् administration of the laws.
a court of justice. (-णः) a judge. -अधिकरणिकः, -अधिकारिन्m. a judge, magistrate, any judicial functionary.-अधिकरणिन्
m.
 a judge, magistrate.
अधिकारः superintendence of religious affairs
Ś1.
administration of justice.
the office of a judge. -अधि- ष्ठानम् a court of justice.
अध्यक्षः a judge.
an epithet of Viṣṇu. -अनुष्ठानम् acting according to religion, virtuous or moral conduct. -अनुसारः conformity to virtue or justice. -अपेत
a.
 deviating from virtue, wicked, immoral, irreligious. (-तम्) vice, immorality, injustice. -अयनम् course of law, law-suit. -अरण्यम् a sacred or penance grove, a wood inhabited by ascetics
धर्मारण्यं प्रविशति गजः
Śi.*
 1.32. -अर्थौः religious merit and wealth
धर्मार्थौ यत्र न स्याताम्
Ms.*
 2.112.-अर्थम्
ind.
for religious purposes.
justly, according to justice or right. -अलीक
a.
 having a false character. -अस्तिकायः (with Jainas) the category or predicament of virtue
cf.
 अस्तिकाय. -अहन् Yesterday.-आगमः a religious statute, lawbook.
आचार्यः a religious teacher.
a teacher of law or customs.-आत्मजः an epithet of Yudhiṣṭhira q. v. -आत्मता religiousmindedness
justice, virtue. -आत्मन्
a.
 just righteous, pious, virtuous. (m. ) a saint, a pious man. -आश्रय, -आश्रित
a.
 righteous, virtuous
धर्माश्रयं पापिनः (निन्दन्ति)
Pt.*
 1.415. -आसनम् the throne of justice, judgmentseat, tribunal
न संभावितमद्य धर्मासनमध्यासितुम्
Ś.*
 6
धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेन्द्रः
U.*
 1.7. -इन्द्रः, -ईशः an epithet of Yama
पितॄणामिव धर्मेन्द्रः
Mb.
 * 7.6.6. -ईप्सुa. wishing to gain religious merit
Ms.*
 1.127. -उत्तरa. 'rich in virtue, ' chiefly characterized by justice, eminently just and impartial
धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते
R.*
 13.7. -उपचायिन्
a.
 religious
यच्च वः प्रेक्षमाणानां सर्व- धर्मोपचायिनाम्
Mb.
 * 5.137.16.
उपदेशः instruction in law or duty, religious or moral instruction. आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतरः ॥
Ms.*
 12.16.
the collective body of laws.
उपदेशकः a teacher of the law.
a spiritual teacher, a Guru. -कथकः an expounder of law. -कर्मन्n. ,
कार्यम्, क्रिया any act of duty or religion, any moral or religious observance, a religious act or rite.
virtuous conduct. -कथादरिद्रः the Kali age. -कामa.
devoted to virtue.
observing duty or right.
कायः an epithet of Buddha.
a Jaina saint.-कारणम् Cause of virtue.
कीलः a grant, royal edict or decree.
husband. -कृत्
a.
 observing duty, acting justly. (m. )
N.
 of Viṣṇu.
a pious man. धर्मा- धर्मविहीनो$पि धर्ममर्यादास्थापनार्थं धर्ममेव करोतीति धर्मकृत् Bhāg.-केतुः an epithet of Buddha. -कोशः, -षः the collective body of laws or duties
धर्मकोषस्य गुप्तये
Ms.*
 1.99. -क्रिया, -कृत्यम् any act of religion, any moral or religious rite.
क्षेत्रम् Bhāratavarṣa (the land of religion).
N.
 of a plain near Delhi, the scene of the great battle between the Kauravas and Pāṇḍavas
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
Bg.*
 1.1. (-त्रः) a virtuous or pious man. -गुप्त
a.
 observing and protecting religion. (-प्तः)
N.
 of Viṣṇu. -ग्रन्थः a sacred work or scripture. -घटः a jar of fragrant water offered daily (to a Brāhmaṇa) in the month of Vaiśākha
एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्माविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात् सफला मम सन्तु मनोरथाः ॥ -घ्न
a.
 immoral, unlawful.
चक्रः The wheel or range of the law
Bhddh. Jain.
a Buddha. ˚मृत्
m.
 a Buddha or Jaina. -चरणम्, -चर्या observance of the law, performance of religious duties
शिवेन भर्त्रा सह धर्मचर्या कार्या त्वया मुक्तविचारयेति
Ku.*
 7.83
वयसि प्रथमे, मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् Bu. Ch.5.3. चारिन्
a.
 practising virtue, observing the law, virtuous, righteous
स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्त- रायो भवसि
R.*
 3.45. (m. ) an ascetic.
चारिणी a wife.
a chaste or virtuous wife.
cf.
 सह˚
इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति
V.*
 5.19/2. -चिन्तक
a.
studying or familiar with duty.
reflecting on the law. -चिन्तनम्, चिन्ता study of virtue, consideration of moral duties, moral reflection. -च्छलः fraudulent transgression of law or duty.
जः 'duly or lawfully born', a legitimate son
cf.
Ms.*
 9.17.
N.
 of युधिष्ठिर
Mb.
 * 15.1.44. -जन्मन्
m.
N.
 of युधिष्ठिर. -जिज्ञासा inquiry into religion or the proper course of conduct
अथातो धर्मजिज्ञासा Jaimini's Sūtra. -जीवन
a.
 one who acts according to the rules of his caste or fulfils prescribed duties. (-नः) a Brāhmaṇa who maintains himself by assisting other men in the performance of their religious rites
यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः
Ms.*
 9.273.-ज्ञ
a.
knowing what is right, conversant with civil or religious law
Ms.*
 7.141
8.179
1.127.
just, righteous, pious. -त्यागः abandoning one's religion, apostacy. -दक्षिणा a fee for instruction in the law.-दानम् a charitable gift (made without any self-interest.) पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद् धर्मदानं प्रचक्षते ॥
Ms.*
 3.262. -दुघा a cow milked for religious purposes only. -द्रवी
N.
 of the Ganges. -दाराm. (pl. ) a lawful wife
स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसाम्
Māl.
 6.18. -द्रुह्
a.
 voilating the law or right
निसर्गेण स धर्मस्य गोप्ता धर्मद्रुहो वयम्
Mv.*
 2.7. -द्रोहिन्
m.
 a demon. -धातुः an epithet of Buddha. -ध्वजः -ध्वजिन्
m.
 a religious hypocrite, an impostor
Bhāg.*
 3.32.39.-नन्दनः an epithet of युधिष्ठिर. -नाथः a legal protector, rightful master. -नाभः an epithet of Viṣṇu. -निबन्धिन्a. pious, holy. -निवेशः religious devotion. -निष्ठ
a.
 devoted to religion or virtue
श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वीं प्रशमित- रिपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपाः
Mk.*
 1.61. -निष्पत्तिः
f.
discharge or fulfilment of duty.
moral or religious observance
-पत्नी a lawful wife
R.*
 2.2, 2, 72
8.7
Y.*
 2.128.-पथः the way of virtue, a virtuous course of conduct.-पर
a.
 religious-minded, pious, righteous. -परिणामः rise of righteous conduct in the heart (Jainism)
cf.
 also एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः Yogadarśana. -पाठकः a teacher of civil or religious law
Ms.*
 12.111. -पालः 'protector of the law', said metaphorically of (दण्ड) 'punishment or chastisement', or 'sword'. -पाडा transgressing the law, an offence against law.
पुत्रः a lawful son, a son begotten from a sense of duty and not from mere lust or sensual pleasure.
an epithet of युधिष्ठिर.
any one regarded as a son for religious purposes, a spiritual son. -प्रचारः (fig. ) sword. -प्रतिरूपकः a counterfeit of virtue
Ms.*
 11.9. -प्रधान
a.
 eminent in piety
धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा हतकिल्बिषम्
Ms.*
 4.243. -प्रवक्तृ
m.
an expounder of the law, a legal adviser.
a religious teacher, preacher.
प्रवचनम् the science of duty
U.*
 5.23.
expounding the law. (-नः) an epithet of Buddha. -प्रेक्ष्य
a.
 religious or virtuous (धर्मदृष्टि)
Rām.*
 2.85.16.
बाणिजिकः, वाणिजिकः one who tries to make profit out of his virtue like a merchant.
one who performs religious rites with a view to reward, like a merchant dealing in transactions for profit. -बाह्यः
a.
 contrary to religion or what is right.
भगिनी a lawful sister.
a daughter of the spiritual preceptor.
a spiritual sister, any one regarded as a sister or discharging the same religious duties एतस्मिन्विहारे मम धर्मभगिनी तिष्ठति
Mk.*
 8.46/47. -भागिनी a virtuous wife. -भाणकः a lecturer or public reader who reads and explains to audiences sacred books like the Bhārata, Bhāgavata,
&c.
 -भिक्षुकः a mendicant from virtuous motives
Ms.*
 11.2. -भृत्
m.
'a preserver or defender of justice, ' a king.
a virtuous person. -भ्रातृ
m.
a fellow religious student, a spiritual brother.
any one regarded as a brother from discharging the same religious duties. वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः । क्रमेणाचार्यसच्छिष्य- धर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः ॥
Y.*
 2.137. -महामात्रः a minister of religion, a minister in charge of religious affairs. -मूलम् the foundation of civil or religious law, the Vedas.-मेघः a particular Samādhi. -युगम् the Kṛita age
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता । महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी
Mb.
 * 12.32.7. -यूपः, -योनिः an epithet of Viṣṇu. -रति
a.
 'delighting in virtue or justice', righteous, pious, just
तस्य धर्मरतेरासीद् वृद्धत्वं जरसा विना
R.*
 1.23. -रत्नम्
N.
 of a Jaina स्मृतिग्रन्थ prepared by Jīmūtavāhana. -राज्
m.
 an epithet of Yama. -राज
a.
 धर्मशील q. v.
धर्मराजेन जनकेन महात्मना (विदेहान् रक्षितान्)
Mb.
 * 12.325 19. -राजः an epithet of
Yama.
Jina.
युधिष्ठिर.
a king. -राजन्
m.
N.
 of युधिष्ठिर.-राजिका a monument, a stūpa (Sārnāth Inscrip. of Mahīpāla
Ind. Ant. Vol.14, p.14.) -रोधिन्
a.
opposed to law, illegal, unlawful.
immoral.
लक्षणम् the essential mark of law.
the Vedas. (-णा) the Mīmāṁsā philosophy.
लोपः irreligion, immorality.
violation of duty
धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुस्नातामिमां स्मरन्
R.*
 1.76. -वत्सल
a.
 loving piety or duty. -वर्तिन्
a.
 just, virtuous. -वर्धनः an epithet of Śiva. -वादः discussion about law or duty, religious controversy
अनुकल्पः परो धर्मो धर्मवादैस्तु केवलम्
Mb.
 * 12.165.15.
वासरः the day of full moon.
yesterday.
वाहनः an epithet of Śiva.
a buffalo (being the vehicle of Yama). -विद्a. familiar with the law (civil or religious). ˚उत्तमः
N.
 of Viṣṇu. -विद्या knowledge of the law or right. -विधिः a legal precept or injunction
एष धर्मविधिः कृत्स्नश्चातुर्वर्ण्यस्य कीर्तितः
Ms.*
 1.131. -विप्लवः violation of duty, immorality.
विवेचनम् judicial investigation
यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः ॥
Ms.*
 8.21.
dissertation on duty. -वीरः (in
Rhet.
 ) the sentiment of heroism arising out of virtue or piety, the sentiment of chivalrous piety
the following instance is given in R. G.: सपदि विलयमेतु राज्यलक्ष्मीरुपरि पतन्त्वथवा कृपाणधाराः । अपहरतुतरां शिरः कृतान्तो मम तु मतिर्न मनागपैतु धर्मात् ॥ स च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्धा स्यात् S. D. -वृद्धa. advanced in virtue or piety
न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते
Ku.*
 5.16. -वैतंसिकः one who gives away money unlawfully acquired in the hope of appearing generous.-व्यवस्था
m.
 judicial decision, decisive sentence.
शाला a court of justice, tribunal.
any charitabla institution. -शासनम्, शास्त्रम् a code of laws, jurisprudence
न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणम्
H.*
 1.17
Y.*
 1.5. [मनुर्यमो वसिष्ठो$त्रिः दक्षो विष्णुस्तथाङ्गिराः । उशना वाक्पतिर्व्यास आपस्तम्बो$ थ गौतमः ॥ कात्यायनो नारदश्च याज्ञवल्क्यः पराशरः । संवर्तश्चैव शङ्खश्च हारीतो लिखितस्तथा ॥ एतैर्यानि प्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वै पुरा । तान्येवातिप्रमाणानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥] -शील
a.
 just, pious, virtuous. -शुद्धिः a correct knowledge of the law
प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥
Ms.*
 12.15. -संहिता a code of laws (especially compiled by sages like Manu, Yājñavalkya,
&c.
 ).
संगः attachmet to justice or virtue.
hypocrisy.
संगीतिः discussion about law.
(with Buddhists) a council. -सभा a court of justice.-समयः a legal obligation
यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः
Ms.*
 9.273. -सहायः a partner or companion in the discharge of religious duties. -सूः
m.
 the fork-tailed shrike. -सूत्रम् a book on पूर्वमीमांसा written by Jaimini.-सेतुः an epithet of Śiva. -सेवनम् fulfilment of duties.-स्थः a judge
धर्मस्थः कारणैरेतैर्हीनं तमिति निर्दिशेत्
Ms.*
 8.57.-स्थीय
a.
 Concerning law
धर्मस्थीयं तृतीयं प्रकरणम् Kau.
A.
 3. -स्वामिन्
m.
 an epithet of Buddha.
Apte 1890
English
धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्
cf. Uṇ. 1. 137] 1 Religion the customary observances of a caste sect, &c.
2 Law, usage, practice custom, ordinance, statute.
3 Religious or moral merit, virtue, righteousness, good works (regarded as one of the four ends of human existence)
Ku. 5. 38 and see त्रिवर्ग also
एक एव सुहृद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः H. 1. 65.
4 Duty, prescribed course of conduct
षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः Ś. 5. 4
Ms. 1. 114.
5 Right, justice, equity, impartiality.
6 Piety, propriety, decorum.
7 Morality, ethics.
8 Nature, disposition, character
Māl. 1. 6
प्राणि°, जीव°.
9 An essential quality, peculiarity, characteristic property, (peculiar) attribute
वदंति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः Chandr. 5. 45
Pt. 1. 304.
10 Manner, resemblance, likeness.
11 A sacrifice.
12 Good company, associating with the virtuous.
13 Devotion, religious abstraction.
14 Manner, mode.
15 An Upaniṣad q. v.
16 N. of Yudhiṣṭhira, the eldest Pāṇḍava.
17 N. of Yama, the god of death.
18 A bow.
19 A drinker of Soma juice.
20 (In astrol.) N. of the ninth lunar mansion.
21 An Arhat of the Jainas.
22 The soul.
Comp.
अंगः (
गा f.) the Indian crane.
अधर्मौ (m. du.) right and wrong, religion and irreligion. °विद् m. a Mīmāṃsaka who knows the right and wrong course of action.
अधिकरणं {1} administration of the laws. {2} a court of justice. (
णः) a judge.
अधिकरणिकः,
अधिकारिन् m. a judge, magistrate, any judicial functionary.
अधिकरणिन् m. a judge, magistrate.
अधिकारः {1} superintendence of religious affairs
Ś. 1. {2} administration of justice. {3} the office of a judge.
अधिष्ठानं a court of justice.
अध्यक्षः {1} a judge. {2} an epithet of Viṣṇu.
अनुष्ठानं acting according to religion, virtuous or moral conduct.
अनुसारः conformity to virtue or justice.
अपेत a. deviating from virtue, wicked, immoral, irreligious. (
तं) vice, immorality, injustice.
अरण्यं a sacred or penance grove, a wood inhabited by ascetics
धर्मारण्यं प्रविशति गजः Ś. 1. 33.
अर्थं ind. {1} for religious purposes. {2} justly, according to justice or right.
अलीक a. having a false character.
आगमः a religious statute, lawbook.
आचार्यः {1} a religious teacher. {2} a teacher of law or customs.
आत्मजः an epithet of Yudhiṣṭhira q. v.
आत्मन् a. just, righteous, pious, virtuous. (
m.) a saint, a pious man.
आश्रय,
आश्रित a. righteous, virtuous
Pt. 1. 415.
आसनं the throne of justice, judgment-seat, tribunal
न संभावितमद्य धर्मासनमध्यासितुं Ś. 6
धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेंद्रः U. 1. 7.
अस्तिकायः (with Jainas) the category or predicament of virtue
cf. अस्तिकाय.
इंद्रः an epithet of Yudhishṭhira.
ईशः an epithet of Yama.
उत्तर a. ‘rich in virtue’, chiefly characterized by justice, eminently just and impartial
धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयंते R. 13. 7.
उपदेशः {1} instruction in law or duty, religious or moral instruction. {2} the collective body of laws.
उपदेशकः {1} a teacher of the law. {2} a spiritual teacher, a Guru.
कथकः an expounder of law.
कर्मन् n.,
कार्यं,
क्रिया {1} any act of duty or religion, any moral or religious observance, a religious act or rite. {2} virtuous conduct.
कथादरिद्रः the Kali age.
काम a. {1} devoted to virtue. {2} observing duty or right.
कायः {1} an epithet of Buddha. {2} a Jaina saint.
कीलः a grant, royal edict or decree.
कृत् a. observing duty, acting justly. (
m.) {1} N. of Viṣṇu. {2} a pious man.
केतुः an epithet of Buddha.
कोशः,
षः the collective body of laws or duties
धर्मकोषस्य गुप्तये Ms. 1. 99.
क्रिया,
कृत्यं any act of religion, any moral or religious rite.
क्षेत्रं {1} Bharatavarṣa (the land of religion). {2} N. of a plain near Delhi, the scene of the great battle between the Kauravas and Pāṇḍavas
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः Bg. 1. 1. (
त्रः) a virtuous or pious man.
गुप्त a. observing and protecting religion. (
प्तं) N. of Viṣṇu.
ग्रंथः a sacred work or scripture.
घटः a jar of fragrant water offered daily (to a Brāhmaṇa) in the month of Vaiśākha.
घ्न a. immoral, unlawful.
चक्रः a Buddha. °भृत् m. a Buddha or Jaina.
चरणं,
चर्या observance of the law, performance of religious duties
Ku. 7. 83.
चारिन् a. practising virtue, observing the law, virtuous, righteous
R. 3. 45. (
m.) an ascetic.
चारिणी {1} a wife. {2} a chaste or virtuous wife.
चिंतक a. {1} studying or familiar with duty. {2} reflecting on the law.
चिंतनं,
चिंता study of virtue, consideration, of moral duties, moral reflection.
जः {1} ‘duly or lawfully born’, a legitimate son
cf. Ms. 9. 107. {2} N. of युधिष्ठिर.
जन्मन् m. N. of युधिष्ठिर.
जिज्ञासा inquiry into religion or the proper course of conduct
अथातो धर्मजिज्ञासा Jaimini's Sūtra.
जीवन a. one who acts according to the rules of his caste or fulfils prescribed duties. (
नः) a Brāhmaṇa who maintains himself by assisting other men in the performance of their religious rites.
ज्ञ a. {1} knowing what is right, conversant with civil or religious law
Ms. 7. 141, 8. 179, 10. 127. {2} just, righteous, pious.
त्यागः abandoning one's religion, apostacy.
दानं a charitable gift (made without any self-interest.)
दुघा a cow milked for religious purposes only.
द्रवी N. of the Ganges.
दाराः (m. pl.) a lawful wife
स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसां Māl. 6. 18.
द्रोहिन् m. a demon.
धातुः an epithet of Buddha.
ध्वजः,
ध्वजिन् m. a religious hypocrite, an impostor.
नंदनः an epithet of युधिष्ठिर.
नाथः a legal protector, rightful master.
नाभः an epithet of Viṣṇu.
निबंधिन् a. pious, holy.
निवेशः religious devotion.
निष्पत्तिः f. {1} discharge or fulfilment of duty. {2} moral or religious observance.
पत्नी a lawful wife
R. 2. 2, 20, 72
8. 7
Y. 2. 128.
पथः the way of virtue, a virtuous course of conduct.
पर a. religiously-minded, pious, righteous.
पाठकः a teacher of civil or religious law.
पालः ‘protector of the law, ’ said metaphorically of (दंड) ‘punishment or chastisement, ’ or ‘sword’.
पीडा transgressing the law, an offence against law.
पुत्रः {1} a lawful son, a son begotten from a sense of duty and not from mere lust or sensual pleasure. {2} an epithet of युधिष्ठिर. {3} any one regarded as a son for religious purposes, a spiritual son.
प्रवक्तृ m. {1} an expounder of the law, a legal adviser. {2} a religious teacher, preacher.
प्रवचनं {1} the science of duty
U. 5. 23. {2} expounding the law. (
नः) an epithet of Buddha.
बाणिजिकः,
वाणिजिकः {1} one who tries to make profit out of his virtue like a merchant. {2} one who performs religious rites with a view to reward, like a merchant dealing in transactions for profit.
भगिनी {1} a lawful sister. {2} a daughter of the spiritual preceptor. {3} a spiritual sister, any one regarded as a sister from discharging the same religious duties.
भागिनी a virtuous wife.
भाणकः a lecturer or public reader who reads and explains to audiences sacred books like the Bhārata, Bhāgavata, &c.
भिक्षुकः a mendicant from virtuous motives.
भृत् m. {1} ‘a preserver or defender of justice, ’ a king. {2} a virtuous person.
भ्रातृ m. {1} a fellow religious student, a spiritual brother. {2} any one regarded as a brother from discharging the same religious duties.
महामात्रः a minister of religion, a minister in charge of religious affairs.
मूलं the foundation of civil or religious law, the Vedas.
युगं the Kṛta age.
यूपः an epithet of Viṣṇu.
रति a. ‘delighting in virtue or justice’, righteous, pious, just
R. 1. 23.
राज् m. an epithet of Yama.
राजः an epithet of {1} Yama. {2} Jina. {3} युधिष्ठिर. {4} a king.
राजन् m. N. of युधिष्ठिर.
रोधिन् a. {1} opposed to law, illegal' unlawful. {2} immoral.
लक्षणं {1} the essential mark of law. {2} the Vedas. (
णा) the Mīmāṃsā philosophy.
लोपः {1} irreligion, immorality. {2} violation of duty
R. 1. 76.
वत्सल a. loving piety or duty.
वर्तिन् a just, virtuous.
वर्धनः an epithet of Śiva.
वादः discussion about law or duty, religious controversy.
वासरः the day of full moon.
वाहनः {1} an epithet of Śiva. {2} a buffalo (being the vehicle of Yama).
विद् a. familiar with the law (civil or religious). °उत्तमः N. of Viṣṇu.
विद्या knowledge of the law or right.
विधिः a legal precept or injunction.
विप्लवः violation of duty, immorality.
विवेचनं {1} judicial investigation. {2} dissertation on duty.
वीरः (in Rhet.) the sentiment of heroism arising out of virtue or piety, the sentiment of chivalrous piety
the following instance is given in R. G.:
सपदि विलयमेतु राज्यलक्ष्मीरुपरि पतंत्वथवा कृपाणधाराः । अपहरतुतरां शिरः कृतांतो मम तु मतिर्न मनागपैतु धर्मात् ॥.
वृद्ध a. advanced in virtue or piety
Ku. 5. 16.
वैतंसिकः one who gives away money unlawfully acquired in the hope of appearing generous.
शाला {1} a court of justice, tribunal. {2} any charitable institution.
शासनं,
शास्त्रं a code of laws, jurisprudence
H. 1. 17
Y. 1. 5.
शील a. just, pious, virtuous.
संहिता a code of laws (especially compiled by sages like Manu, Yājṇavalkya, &c.).
संगः {1} attachment to justice or virtue. {2} hypocrisy.
संगीतिः {1} discussion about law. {2} (with Buddhists) a council.
सभा a court of justice.
सहायः a partner or companion in the discharge of religious duties.
सूः m. the fork-tailed shrike.
सेतुः an epithet of Śiva.
स्थः a judge.
स्वामिन् m. an epithet of Buddha.
Hindi
Hindi
(Masc.nom.sing.) (लगभग) धर्म, जीवन के लिए कोड, अच्छा रहने की तरह, कर्तव्य
Apte Hindi
Hindi
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"कर्तव्व, जाति, सम्प्रदाय आदि के प्रचलित आचार का पालन"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"कानून, प्रचलन, दस्तूर, प्रथा, अध्यादेश, अनुविधि"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"धार्मिक या नैतिक गुण, भलाई, नेकी, अच्छे काम"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
कर्तव्य शास्त्र विहित आचरण क्रम
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"अधिकार, न्याय, औचित्य या न्यायसाम्य, निष्पक्षता"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"पवित्रता, औचित्य, शालीनता"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"नैतिकता, नीतिशास्त्र"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"प्रकृति, स्वभाव, चरित्र"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"मूल गुण, विशेषता, लाक्षणिक गुण "
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"रीति, समरूपता, समानता"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
यज्ञ
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"सत्संग, भद्रपुरुषों की संगति"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
"भक्ति, धार्मिक भावमग्नता"
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
रीति प्रणाली
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
उपनिषद्
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
ज्येष्ठ पांडव युधिष्ठिर
धर्मः
पुं*
 - "घ्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ + मन्"
मृत्यु का देवता यम
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
किसी जाति के परम्परागत अनुष्ठान
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
"विधि, व्यवहार, प्रथा"
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
नैतिक गुण
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
"गुण, सचाई"
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
चार पुरुषार्थों में से एक
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
कर्त्तव्य
धर्मः
पुं*
 - धृ+मन्
न्याय
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Dharmaḥ- (m.c. for Dharma-
cf. 〔§ 8.12〕) samudraprabhagarjitaghoṣarāja, Gv 〔314.14〕, and °garjitarājya, Gv 〔314.7〕, both in vss, = Sarvadharmasāgaranirghoṣaprabharāja, n. of a Tathāgata, q.v.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धर्मः
noun
जनानां विशिष्टः समुदायः यः विशिष्टायाः देवतायाः उपासनां करोति।
"मुहम्मदमहोदयेन स्थापितः यवनः इत्यपि एकः धर्मः अस्ति।"
Synonyms:
 कर्तव्यम्, धर्मः
noun
कस्यामपि जातिवर्गपदादीनां कृते विहितं कर्म।
"प्रजायाः रक्षणं इति राज्ञः कर्तव्यम् अस्ति।"
Synonyms:
 यमः, यमराट्, कृतान्तः, कालः, अन्तकः, वैवस्वतः, महिषध्वजः, महिषवाहनः, धर्मः, धर्मराजः, पितृपति, दण्डधरः, श्राद्धदेवः, शमनः, औडम्बरः, यमुनाभ्राता, दक्षिणदिक्पालः, दध्नः, भीमशासनः, शीर्णपादः, प्राणहरः, हरिः
noun
मृत्योः देवता, दक्षिणदिक्पालः यः जीवानाम् फलाफलम् नियमयति।
"दत्ताभये त्वयियमादपि दण्डधारे। "
Synonyms:
 कर्तव्यम्, धर्मः, स्वधर्मः, कर्तव्यता, कार्यम्, कृत्यम्, क्रिया, नियमः, यमः, व्रतम्, धुरा, तपः
noun
यत् अवश्यं करणीयम्।
"देशसेवा इति अस्माकं परमं कर्तव्यम्।"
Synonyms:
 बुद्धः, सर्वज्ञः, सुगतः, धर्मराजः, तथागतः, समन्तभद्रः, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिनः, षडभिज्ञः, दशबलः, अद्वयवादी, विनायकः, मुनीन्द्रः, श्रीघनः, शास्ता, मुनिः, धर्मः, त्रिकालज्ञः, धातुः, बोधिसत्त्वः, महाबोधिः, आर्यः, पञ्चज्ञानः, दशार्हः, दशभूमिगः, चतुस्त्रिंशतजातकज्ञः, दशपारमिताधरः, द्वादशाक्षः, त्रिकायः, संगुप्तः, दयकुर्चः, खजित्, विज्ञानमातृकः, महामैत्रः, धर्मचक्रः, महामुनिः, असमः, खसमः, मैत्री, बलः, गुणाकरः, अकनिष्ठः, त्रिशरणः, बुधः, वक्री, वागाशनिः, जितारिः, अर्हणः, अर्हन्, महासुखः, महाबलः, जटाधरः, ललितः
noun
बौद्धधर्मस्य प्रवर्तकः यं जनाः ईश्वरं मन्यन्ते।
"कुशीनगरम् इति बुद्धस्य परिनिर्वाणस्थलं इति ख्यातम्।"
Synonyms:
 धर्मः, धर्मकार्यम्, धार्मिककार्यम्, धर्मकृत्यम्
noun
शुभादृष्टप्रतिपादकक्रिया।
"अहिंसा परमो धर्मः।"
Synonyms:
 धर्मः
noun
परलोकप्राप्त्यर्थम् ईश्वरप्राप्त्यर्थं च श्रद्धा तथा च उपासनापद्धतिः।
"अन्येषां धर्माणां प्रति सहिष्णुता इति हिन्दूनां धर्मस्य विशेषता। / धर्मो रक्षति रक्षितः।"
Tamil
Tamil
த4ர்ம: : மதம், கருமம், கடமை, ஒழுக்கம், பழக்கம், வழக்கம்,
யுதிஷ்டிரர், யமதர்மன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: धर्मः
Root: धर्म
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ bow
⇒ law
⇒ duty
⇒ mark
⇒ usage
⇒ right
⇒ thing
⇒ custom
⇒ virtue
⇒ manner
⇒ nature
⇒ statute
⇒ justice
⇒ morality
⇒ property
⇒ religion
⇒ practice
⇒ upaniSad
⇒ devotion
⇒ ordinance
⇒ attribute
⇒ character
⇒ to become
⇒ observance
⇒ good works
⇒ moral merit
⇒ peculiarity
⇒ righteousness
⇒ ninth mansion
⇒ dharmA-knowing
⇒ religious merit
⇒ steadfast decree
⇒ particular ceremony
⇒ propriety of conduct
⇒ religious abstraction
⇒ law of Northern Buddhism
⇒ Law or Justice personified
⇒ law or doctrine of Buddhism
⇒ ethical precepts of Buddhism
⇒ associating with the virtuous
⇒ that which is established or firm
⇒ peculiar condition or essential quality
⇒ customary observance or prescribed conduct
Shloka(s):
1|4|24|1 ► स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः। (कालवर्गः)
3|3|93|1 ► धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत्। (नानार्थवर्गः)
3|3|142|1 ► उष्णोऽपि घर्मचेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|4|24|1 ⇢ धर्मः (धर्म) (पुं) ⇒ bow, law, duty, mark, usage, right, thing, custom, virtue, manner, nature, statute, justice, morality, property, religion, practice, upaniSad, devotion, ordinance, attribute, character, to become, observance, good works, moral merit, peculiarity, righteousness, ninth mansion, dharmA-knowing, religious merit, steadfast decree, particular ceremony, propriety of conduct, religious abstraction, law of Northern Buddhism, Law or Justice personified, law or doctrine of Buddhism, ethical precepts of Buddhism, associating with the virtuous, that which is established or firm, peculiar condition or essential quality, customary observance or prescribed conduct
➠ 1|4|24|1 ⇢ धर्मम् (धर्म) (नपुं) ⇒ bow, law, duty, mark, usage, right, thing, custom, virtue, manner, nature, statute, justice, morality, property, religion, practice, upaniSad, devotion, ordinance, attribute, character, to become, observance, good works, moral merit, peculiarity, righteousness, ninth mansion, dharmA-knowing, religious merit, steadfast decree, particular ceremony, propriety of conduct, religious abstraction, law of Northern Buddhism, Law or Justice personified, law or doctrine of Buddhism, ethical precepts of Buddhism, associating with the virtuous, that which is established or firm, peculiar condition or essential quality, customary observance or prescribed conduct
➠ 1|4|24|1 ⇢ पुण्यम् (पुण्य) (नपुं) ⇒ holy, good, fair, pure, right, purity, virtue, sacred, virtuous, pleasant, good work, propitious, auspicious, meritorious, good or right, meritorious act, religious ceremony, moral or religious merit, brick trough for watering cattle
➠ 1|4|24|1 ⇢ श्रेयः (श्रेयस्) (नपुं) ⇒ bliss, better, benefit, welfare, superior, fortunate, prosperity, prosperous, preferable, auspicious, better than, good fortune, more beautiful, more excellent, more praiseworthy, more distinguished, conducive to welfare or prosperity
➠ 1|4|24|1 ⇢ सुकृतम् (सुकृत) (नपुं) ⇒ merit, reward, favour, bounty, virtue, heaven, fortune, adorned, benefit, virtuous, fortunate, well-done, made good, recompense, befriended, meritorious, moral merit, good action, well formed, well adorned, friendly aid, well arranged, well executed, auspiciousness, well conducted, well-conducted, meritorious act, world of virtue, meritorious deed, treated with kindness, good or righteous deed, well done or made or formed or executed
➠ 1|4|24|1 ⇢ वृषः (वृष) (पुं) ⇒ man, bull, male, water, enemy, virtue, husband, moral merit, semen virile, mouse or rat, male of any animal, strong or potent man, just or virtuous act, zodiacal sign Taurus, particular form of a temple, boar [male of various animals], piece of ground suitable for the foundation of a house, Justice or Virtue personified as a bull or as ziva's bull, chief of a class or anything the most excellent or preeminent or best of its kind
➠ 3|3|93|1 ⇢ उपनिषत् (उपनिषद्) (स्त्री) ⇒ Upanishads, secret doctrine, words of mystery, esoteric doctrine, mysterious or mystical meaning, class of philosophical writings, sitting down at the feet of another to listen to his words, mystery which underlies or rests underneath the external system of things
➠ 3|3|142|1 ⇢ उष्णः (उष्ण) (पुं) ⇒ hot, warm, sharp, onion, acrid, active, ardent, warmth, pungent, impetuous, passionate, hot season
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ धर्मार्थकाममोक्षचतुर्वर्गः
जातिः ➡ अदृष्टम्
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“धृञ् धारणे”@} 2 ‘धरते धारणेऽर्थे तु धरते धरतीत्युभे।।’ 3 इति देवः।
धारकः-रिका, धारकः-रिका, दिधीर्षकः-षिका, देध्रीयकः-यिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिधरतिकवत् 4 ज्ञेयानि।
5 युगन्धाः- 6 जलन्धरः-पुरन्धरः-श्रुतन्धरः-वसुन्धरा, 7 धनुर्धरा, 8 महीध्रः 9, 10 कर्णधारः, 11 आधारः, 12 धारा, 13 धारयः 14 , 15 धारयन्, 16 धुरन्धरः, धर्मः
इमानि रूपाणि अधिकान्यत्रेति विशेषः।
अस्य धातोः उभयपदित्वात् शतरि--धरन्-न्ती, धरिष्यन्-न्ती-ती, इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९००। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। २९)
04
=>
 (९१३)
05
=>
 [[५। ‘संज्ञायां भृतॄवृजिधारिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति कर्मण्युपपदे ण्यन्तात् खच्- प्रत्ययः। युगं धारयतीति युगन्धरः = पर्वतविशेषः। ‘खचि ह्रस्वः’ (६-४-९४) इति ह्रस्वः, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। एवं जलन्धरः, पुरन्धरः, श्रुतन्धरः, वसुन्धरा इत्यादिषु ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०८०९+ ३०]
07
=>
 [[१। धनुर्धरा इत्यत्रापि खजेव। अजन्तत्वाभावात् मुमागमो न।]]
08
=>
 [[२। महीं धरतीति महीध्रः = पर्वतः। एवं कुध्रः इत्यपि। ‘कप्रकरणे मूलविभु- जादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कप्रत्यये पृषोदरादित्वात् उपधालोपे साधुः।]]
09
=>
 [[आ। ‘यियासतस्तस्य महीध्ररन्ध्रभिदापटीयान् पटहप्रणादः।’ शि। व। ३। २४।]]
10
=>
 [[३। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि रूपम्। एवं सूत्रधारः इत्यादिष्वप्यण्।]]
11
=>
 [[४। ‘ºअवहाराधारावायानामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-३-१२२) इति संज्ञायां घापवादो घञ्।]]
12
=>
 [[५। ‘धारा प्रपाते’ (ग। सू। ३-३-१०३) इति भिदादिपाठादङ्। ‘ऋदृशोऽङि--’ (७-४-१६) इति गुणः। निपातनाद् दीर्घः। अन्यत्र धृतिः इत्येव।]]
13
=>
 [[६। ‘अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारि--’ (३-१-१३८) इत्यादिना ण्यन्तादस्मात् शप्रत्ययः। गुणायादेशौ। कर्तरि प्रत्ययोऽयम्।]]
14
=>
 [[B। ‘सुखजातः सुरापीतो नृजग्धो माल्यधारयः।’ भ। का। ५। ३८।]]
15
=>
 [[७। ण्यन्तादस्मात्, ‘इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि’ (३-२-१३०) इति शता। ‘धारयन् पारायणम्’ इत्यत्र क्लेशं विना धारणस्य द्योतनात् शता। कृच्छ्रार्थे तु धारयमाणः इति शानजेव।]]
16
=>
 [[८। धुरं धरतीत्यर्थे संज्ञात्वाभावेऽपि बाहुलकात् खचि, ‘वाचंयमपुरन्दरौ च’ (६-३-६९) इत्यत्र चकारात् अमागमः इति प्र। सर्वस्वे।]]