| YouTube Channel

धन्वन्तरिः (dhanvantariH)

 
Apte
English
धन्वन्तरिः [dhanvantariḥ], 1
N.
 of the physician of the gods, said to have been produced at the churning of the ocean with a cup of nectar in his hand
cf.
 चतुर्दशरत्न.
N.
 of the nine Ratnas at the court of Vikramāditya.
N.
 of a deity to whom oblations were offered to the North-east quarter
Ms.*
 3.85.
N.
 of the sun
Mb.
 * 3.3.25.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धन्वन्तरिः, अमृतः
noun
आयुर्वेदस्य आचार्यः देवतानां वैद्यः।
"धन्वन्तरिः समुद्रमन्थनस्य काले समुद्रात् बहिः आगतवान्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धन्वन्तरिः,
पुं,
 (धनुरुपलक्षणत्वात् शल्यादि-चिकित्साशास्त्रं तस्य अन्तं ऋच्छतीति ।ऋ गतौ + “अच इः ।” उणां ४ । १३८ । इतिइः ।) देववैद्यः । स भगवदवतारः । यथा, --“धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्त्ति-र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति ।यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्धआयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य्य लोके ॥
स वै भगवतः साक्षात् विष्णोरंशांशसम्भवः ।धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्व्वेददृगिज्यभाक् ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
“नारायणांशो भगवान् स्वयं धन्वन्तरिर्महान् ।पुरा समुद्रमथने समुत्तस्थौ महोदधेः ॥
सर्व्ववेदेषु निष्णातो मन्त्रतन्त्रविशारदः ।शिष्यो हि वैनतेयस्य शङ्करस्योपशिष्यकः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५१ अध्यायः ॥
अन्यच्च । “काशस्य काशिराजः तस्य दीर्घ-तमाः पुत्त्रोऽभूत् । धन्वन्तरिस्तु दीर्घतमसोऽ-भूत् । न हि संसिद्धकार्य्यकारणः सकल-सम्भूतिष्वशेषज्ञानवित् । भगवता नारायणेनचातीतसम्भूतौ तस्मै वरो दत्तः । काशिराज-गोत्रेऽवतीर्य्य त्वमष्टधा सम्यगायुर्व्वेदं करिष्यसि ।यज्ञभाक् त्वं भविष्यसीति । तस्य च धन्वन्तरेःपुत्त्रः केतुमान् केतुमतो भीमरथः । तस्यापिदिवोदासः ।” इति विष्णुपुराणम् । ४ । ८ । २-५ ॥
* ॥
अस्यार्थः । “संसिद्धकार्य्यकारणः जरादिरहित-देहेन्द्रियः । संयतदेहेन्द्रिय इति वा । सकल-सम्भूतिषु सर्व्वेष्वपि जन्मसु । अशेषज्ञानवित् सर्व्व-शास्त्रवित् । अतीतसम्भूतौ क्षीराब्धौ जन्मनि ।अष्टधा अष्टाङ्गमायुर्व्वेदम् तदुक्तं लघुवाग्भटे ।कायबालग्रहोर्द्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजराविषम् ।अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संस्थितेति ।”इति तट्टीकायां स्वामी ॥
* ॥
दिवोदासः ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(धन्वन्तरिप्रादुर्भावो यथा, “एकदा देवराजस्य दृष्टिर्निपतिता भुवि ।तत्र तेन नरा दृष्टा व्याधिभिर्भृशपीडिताः ॥
तान् दृष्ट्वा हृदयन्तस्य दयया परिपीडितम् ।दयार्द्रहृदयः शक्रो धन्वन्तरिमुवाच ह ॥
धन्वन्तरे ! सुरश्रेष्ठ ! भगवन् ! किञ्चिदुच्यते ।योग्यो भवसि भूतानामुपकारपरो भव ॥
उपकाराय लोकानां केन किन्न कृतं पुरा ।त्रैलोक्याधिपतिर्विष्णुरभून्मत्स्यादिरूपवान् ॥
तस्मात्त्वं पृथिवीं याहि काशीमध्ये नृपो भव ।प्रतीकाराय रोगाणामायुर्व्वेदं प्रकाशय ॥
इत्युक्त्वा सुरशार्द्द्लः सर्व्वभूतहितेप्सया ।समस्तमायुषो वेदं धन्वन्तरिमुपादिशत् ॥
अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्राद्धन्वन्तरिः पुरा ।आगत्य पृथिवीं काश्याञ्जातो बाहुजवेश्मनि ।नाम्ना तु सोऽभवत् ख्यातो दिवोदास इति क्षितौ ।बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः ॥
यत्नेन महता ब्रह्मा तं काश्यामकरोन्नृपम् ।ततो धन्वन्तरिर्लोकैः काशीराजोऽभिधीयते ॥
हिताय देहिनां स्वीया संहिता विहितामुना ।अयं विद्यार्थिनो लोकान् संहितान्ताम-पाठयत् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)विक्रमादित्यराजस्य नवरत्नान्तर्गतरत्नविशेषः ।यथा, --“धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु-वेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः ।ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायांरत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥
”इति नवरत्नम् ॥
(धनोर्धनुर्वेदस्य अन्तमृच्छतीति । महादेवः ।यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ ।“धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा ॥
”)