| YouTube Channel

धन्वन्तरि (dhanvantari)

 
शब्दसागरः
English
धन्वन्तरि
m.
 (-रिः)
1. The physician of the gods, who was produced at
the churning of the ocean.
2. A celebrated physician
also
काशिराज, being the same as the preceding in another existence:
he appears to have been the founder of the Hindu medical school.
3. The sun.
4. A name of SIVA.
5. One of the nine gems of the
court of VIKRAMĀDITYA. धनोः तन्निमित्त शल्यस्य अन्तं पारं ऋच्छति ऋ गतौइन्
किच्च । समुद्रोत्थिते देववैद्यभेदे ।
Capeller Eng
English
धन्वन्तरि
m.
N.
 of a
cert.
 mythol. being,
E.
 of the
Sun, in l. l. the physician of the gods.
Yates
English
धन्वन्तरि (रिः) 2.
m.
 The physician
of the gods
the sun
Shiva.
Wilson
English
धन्वन्तरि
m.
 (-रिः)
1 The physician of the gods, who was produced at the churning of the ocean.
2 A celebrated physician
also काशिराज being the same as the preceding in
another existence: he appears to have been the founder of the Hindu medical
school.
3 The sun.
4 A name of ŚIVA.
5 One of the nine gems of the court of VIKRAMĀDITYA.
Apte
English
धन्वन्तरिः [dhanvantariḥ], 1
N.
 of the physician of the gods, said to have been produced at the churning of the ocean with a cup of nectar in his hand
cf.
 चतुर्दशरत्न.
N.
 of the nine Ratnas at the court of Vikramāditya.
N.
 of a deity to whom oblations were offered to the North-east quarter
Ms.*
 3.85.
N.
 of the sun
Mb.
 * 3.3.25.
Apte 1890
English
धन्वंतरिः N. of the physician of the gods, said to have been produced at the churning of the ocean with a cup of nectar in his hand
cf. चतुर्दशरत्न.
Monier Williams Cologne
English
धन्वन्-तरि
m.
 (for °वनि-त्°), ‘moving in a curve’,
N.
 of a deity to whom oblations were offered in the north-east quarter,
Kauś.
 74
Mn.
 iii, 85
MBh.
 xiii, 4662 (where °तरे w.r. for °तरेः)
of the sun,
MBh.
 iii, 155
the physician of the gods (produced at the churning of the ocean with a cup of Amṛta in his hands, the supposed author of the Āyur-veda, who in a later existence is also called Divo-dāsa, king of Kāśi, and considered to be the founder of the Hindū school of medicine),
MBh.
Hariv.
R.
Suśr.
Pur.
Rājat.
 vii, 1392 (धान्व्°)
N.
 of the author of a medical dictionary (perhaps the same mentioned among the 9 gems of the court of Vikramāditya),
Cat.
Monier Williams 1872
English
धन्वन्तरि धन्वन्-तरि। See col. 2.
Macdonell
English
धन्वन्तरि dhanvan-tari,
m.
 [moving in an 🞄are] N. of a being worshipped as a god
ep. 🞄of the sun
N. of the physician of the gods, 🞄produced at the churning of the ocean: -yaj 🞄ña,
m.
 sacrifice to Dhanvantari.
Benfey
English
धन्वन्तरि धन्वन्तरि,
m.
1. A
name of the sun, MBh. 3, 155.
2. The
physician of the gods, who was pro-
duced at the churning of the ocean,
Bhāg. P. 2, 7, 31.
Apte Hindi
Hindi
धन्वन्तरि
पुं*
 - धनुः चिकित्साशास्त्रं तस्यान्तमृच्छति- धनु + अन्त + ऋ + इ
देवताओं के वैद्य का नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
धन्वन्तरि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇವತೆಗಳ ವೈದ್ಯ
प्रयोगाः - > "अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभिः । उदतिष्ठन्महाराज पुरुषः परमाद्भुतः । दीर्घपीवरदोर्दण्डः कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षणः । अमृतापूर्णकलशं बिभ्रद्वलयभूषितः । स वै भगवतः साक्षात् विष्णोरंशांशसम्भवः । धन्वन्तरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥"
उल्लेखाः - > भाग० ८-८
धन्वन्तरि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ನವಮಣಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬ ಕವಿ
प्रयोगाः - > "धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कुवेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेःसभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥"
धन्वन्तरि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
विस्तारः - > "धन्वन्तरिरिनेऽपि च" - नानार्थर० ।
L R Vaidya
English
DanvaMtari {% m. %} Name of the physician of the gods. (He was produced at the churning of the ocean with a cup of nectar in his hand.)
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
+धन्वन्तरि
Auṣadhaprayoga. Oppert 1168.
Kālajñana. B. 4, 220.
Cikitsātattvajñāna. Quoted in Brahmavaivarta-
purāṇa Oxf. 22^b.
Cikitsādīpikā. Oudh III, 20.
Cikitsāsāra. B. 4, 224.
Bālacikitsā. B. 4, 230.
Yogacintāmaṇi med. Bhr. 371.
Yogadīpikā med. B. 4, 230.
Vidyāprakāśacikitsā. L. 1446.
†धन्वन्तरि
Nibandhasaṃgraha.
Vaidyabhāskarodaya.
Vaidyavidyāvinoda.
धन्वन्तरि
Āyurvedasārāvalī.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
धन्वन्तरि m., N. °eines jungen Kaufmanns, S II, 283, 19.
Mahabharata
English
Dhanvantari^1, the celestial physician. § 28 (Amṛtamanthana): I, 18, 1149 (when the gods churned the ocean, Dh. arose having a white vessel of amṛta in his hand).-§ 753 (Ānuśāsanik.): XIII, 97, 4662 (B. Dhºeḥ, but C. reads Dhºre (from Dhanvantara), the bali sacrifice to Dh. shall be performed in the north-eastern region).
Dhanvantari^2 = Sūrya: III, 155.
Dhanvantari^3 = Śiva (1000 names^2).
पुराणम्
English
धन्वन्तरि १ / DHANVANTARI I. A deva who was a preceptor in āyurveda.1) Origin. The devas and asuras together churned the milky ocean, Kṣīrābdhi, to salvage Amṛta (Nectar) from it. After thousand years there arose from the ocean a deva with a Kamaṇḍalu (water-pot of ascetics) in one hand and a daṇḍa in the other. That deva was dhanvantari, (Śloka 31, sarga 45, Bāla Kāṇḍa, vālmīki rāmāyaṇa).
The birth of dhanvantari from the ocean of Milk is described in Chapter 29 of harivaṁśa thus:
Prosperous-looking dhanvantari rising above the waterlevel of Kṣīrābdhi stood worshipping Mahāviṣṇu. viṣṇu gave him the name of Abja. dhanvantari is thus known by the name of Abja also. dhanvantari bowing to viṣṇu said “Prabho, I am your son. Allot to me yajñabhāga”.
Vtṣṇu replied thus: “Portions of yajña have already been allotted. Because you were born after the devas you cannot be considered as one among them. You will be born again in the world for a second time and then you will be a celebrity. In your second life even from while in the womb you will have knowledge of Aṇimā and Garimā. Therefore you will be born as a deva incarnate. You will write in eight divisions a book on āyurveda
your second life will be in dvāpara yuga.” After having said so much viṣṇu disappeared.2) Rebirth of dhanvantari. suhotra, King of Kāśi, in the second dvāpara yuga had two sons, śala and gṛtsamada. śunaka was the son of gṛtsamada. śala got a son, ārṣṭiṣeṇa. Kāśa was born to ārṣṭiṣeṇa. To Kāśa was born dīrghatapas (Dhanvā). For a long time Dhanvā did not have any children and so he went and did penance to propitiate Abjadeva. Abjadeva (dhanvantari) was pleased and was born as a son to Dhanvā. Dhanvā named the boy as dhanvantari and the latter taught his disciples āyurveda, by parts, eight in number. From dhanvantari in order were born ketumān-bhīmaratha--divodāsa. (Chapter 29, harivaṁśa).3) dhanvantari and Parikṣit. There is a story in the purāṇas that when takṣaka went and bit parīkṣit to kill him, a Viṣahāri (one who cures those infected with snake venom) rushed to save the king but was bribed and sent back by takṣaka. There are indications in the Purāṇas to show that the Viṣahāri under reference was dhanvantari though it is stated that kaśyapa was the person involved. (See under takṣaka).4) dhanvantari and Manasādevī. In the Kṛṣṇajanma Khaṇḍa of Brahmavaivarta purāṇa there is a story connecting dhanvantari with Manasādevī, a serpentgoddess.
Once dhanvantari with his disciples was going to kailāsa. On the way takṣaka made a venom-spitting hiss. At once one of the disciples of dhanvantari boldly went and plucked the diamond on the head of takṣaka and threw it to the ground. Hearing this vāsuki, King of serpents, sent to dhanvantari thousands of serpents under the leadership of droṇa, puṇḍarīka and dhanañjaya. The poisonous breath of all these serpents joined together made the disciples of dhanvantari swoon. Immediately dhanvantari by a medicine made from vanaspati made all his disciples recover and then sent all the serpents to a swoon. When vāsuki heard this he sent the serpent-maid, Manasādevī, a disciple of śiva, to face dhanvantari. Manasādevī and Gaḍūra were both disciples of śiva. But dhanvantari was a follower of Gaḍūra. Manasādevī made all the disciples of dhanvantari swoon but the latter because of his great proficiency is Viṣavidyā soon brought back his disciples to normal. When Manasādevī found that it was impossible to defeat dhanvantari or his disciples by using poison Manasādevī took the triśūla given to her by śiva and aimed it at dhanvantari. Seeing this śiva and brahmā appeared before them and pacifying them sent them all their way.
धन्वन्तरि २ / DHANVANTARI II. (Amṛtācārya). An eminent medical scientist born in the ambaṣṭha caste. There is no reference anywhere in the Purāṇas regarding any relationship between the two Dhanvantaris. There is the following story about Amṛtācārya in Ambaṣṭhācāracandrikā.
Once gālava Maharṣi went to the forest to collect darbha and firewood. He walked for long and felt thristy and hungry. Then he saw a girl coming that way with water and gālava quenched his thirst taking water from her. Pleased with her the Maharṣi blessed her saying “May you get a good son.” The girl replied that she was still unmarried. gālava then made a figure of a male with darbha and told her to get a child from that figure. She was a vaiśya girl named Vīrabhadrā and she got a beautiful child of that darbha male. Because the boy was born to a vaiśya of a brahmin male he belonged to the ambaṣṭha caste. The boy was named Amṛtācārya.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धन्वन्तरिः,
पुं,
 (धनुरुपलक्षणत्वात् शल्यादि-चिकित्साशास्त्रं तस्य अन्तं ऋच्छतीति ।ऋ गतौ + “अच इः ।” उणां ४ । १३८ । इतिइः ।) देववैद्यः । स भगवदवतारः । यथा, --“धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्त्ति-र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति ।यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्धआयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य्य लोके ॥
स वै भगवतः साक्षात् विष्णोरंशांशसम्भवः ।धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्व्वेददृगिज्यभाक् ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
“नारायणांशो भगवान् स्वयं धन्वन्तरिर्महान् ।पुरा समुद्रमथने समुत्तस्थौ महोदधेः ॥
सर्व्ववेदेषु निष्णातो मन्त्रतन्त्रविशारदः ।शिष्यो हि वैनतेयस्य शङ्करस्योपशिष्यकः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५१ अध्यायः ॥
अन्यच्च । “काशस्य काशिराजः तस्य दीर्घ-तमाः पुत्त्रोऽभूत् । धन्वन्तरिस्तु दीर्घतमसोऽ-भूत् । न हि संसिद्धकार्य्यकारणः सकल-सम्भूतिष्वशेषज्ञानवित् । भगवता नारायणेनचातीतसम्भूतौ तस्मै वरो दत्तः । काशिराज-गोत्रेऽवतीर्य्य त्वमष्टधा सम्यगायुर्व्वेदं करिष्यसि ।यज्ञभाक् त्वं भविष्यसीति । तस्य च धन्वन्तरेःपुत्त्रः केतुमान् केतुमतो भीमरथः । तस्यापिदिवोदासः ।” इति विष्णुपुराणम् । ४ । ८ । २-५ ॥
* ॥
अस्यार्थः । “संसिद्धकार्य्यकारणः जरादिरहित-देहेन्द्रियः । संयतदेहेन्द्रिय इति वा । सकल-सम्भूतिषु सर्व्वेष्वपि जन्मसु । अशेषज्ञानवित् सर्व्व-शास्त्रवित् । अतीतसम्भूतौ क्षीराब्धौ जन्मनि ।अष्टधा अष्टाङ्गमायुर्व्वेदम् तदुक्तं लघुवाग्भटे ।कायबालग्रहोर्द्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजराविषम् ।अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संस्थितेति ।”इति तट्टीकायां स्वामी ॥
* ॥
दिवोदासः ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(धन्वन्तरिप्रादुर्भावो यथा, “एकदा देवराजस्य दृष्टिर्निपतिता भुवि ।तत्र तेन नरा दृष्टा व्याधिभिर्भृशपीडिताः ॥
तान् दृष्ट्वा हृदयन्तस्य दयया परिपीडितम् ।दयार्द्रहृदयः शक्रो धन्वन्तरिमुवाच ह ॥
धन्वन्तरे ! सुरश्रेष्ठ ! भगवन् ! किञ्चिदुच्यते ।योग्यो भवसि भूतानामुपकारपरो भव ॥
उपकाराय लोकानां केन किन्न कृतं पुरा ।त्रैलोक्याधिपतिर्विष्णुरभून्मत्स्यादिरूपवान् ॥
तस्मात्त्वं पृथिवीं याहि काशीमध्ये नृपो भव ।प्रतीकाराय रोगाणामायुर्व्वेदं प्रकाशय ॥
इत्युक्त्वा सुरशार्द्द्लः सर्व्वभूतहितेप्सया ।समस्तमायुषो वेदं धन्वन्तरिमुपादिशत् ॥
अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्राद्धन्वन्तरिः पुरा ।आगत्य पृथिवीं काश्याञ्जातो बाहुजवेश्मनि ।नाम्ना तु सोऽभवत् ख्यातो दिवोदास इति क्षितौ ।बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः ॥
यत्नेन महता ब्रह्मा तं काश्यामकरोन्नृपम् ।ततो धन्वन्तरिर्लोकैः काशीराजोऽभिधीयते ॥
हिताय देहिनां स्वीया संहिता विहितामुना ।अयं विद्यार्थिनो लोकान् संहितान्ताम-पाठयत् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)विक्रमादित्यराजस्य नवरत्नान्तर्गतरत्नविशेषः ।यथा, --“धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु-वेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः ।ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायांरत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥
”इति नवरत्नम् ॥
(धनोर्धनुर्वेदस्य अन्तमृच्छतीति । महादेवः ।यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ ।“धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
धन्वन्तरि
पु०
 धनोः तन्निमित्तशल्यस्यान्तं पारमृच्छति ऋ-गतौ इन् किच्च । १ समुद्रोत्थिते देववैद्यभेदे । धन्वन्तरि-स्ततो देवोवपुष्मानुदतिष्ठत” भा० आ० १८ अ० । द्वापरेतस्योत्पत्तिकथा हरिवं० १९ अ० यथा ।“धन्वन्तरेः सम्भवोऽयं श्रूयतां भरतर्षभ! । स सम्भूतःसमद्रात्तुमथ्यमानेऽमृते पुरा । उत्पन्नः कलशात् पूर्वंसर्वतस्तु श्रिया वृतः । अभ्यसन् सिद्धिकार्य्यं हि विष्णुंदृष्ट्वा हि तस्थिवान् । अब्जस्तमिति होवाच तस्माद-ब्जस्तु स स्मृतः । अब्जः प्रोवाच विष्णुं वै तनयोऽस्मितव प्रभो! । विधत्स्व भागं स्थानञ्च मम लोकेश्वरेश्वर! ।एवमुक्त्वा स दृष्ट्वा वै तथ्यं प्रोवाच तं प्रभुः । कृतो यज्ञविभागो हि यज्ञियैर्हि सुरैः पुरा । देवेषु विनियुक्तञ्चविधिहोत्रं महर्षिभिः । न शक्यमुपहोमो वै तुभ्यंकर्तुं कदाचन । अर्वाग्भूतोऽसि देवानां पुत्रस्त्वं हिमहीश्वरः । द्वितीयायान्तु संभूत्यां लोके ख्यातिं गमि-ष्यसि । अणिमादिश्च ते सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति ।तेनैव त्वं शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसे प्रभो! । चरुमन्त्रै-र्व्रतैर्जप्यैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः । अष्टधा त्वं पुनश्चैव-मायुर्वेदं विधास्यसि । अवश्यभावी ह्यर्थोऽयं प्राग्-दृष्टस्त्वब्जयोनिना । द्वितीयं द्वापरं प्राप्य भवितां त्वंय संशयः । इमं तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे पुनः ।द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रिः स काशिराट् । पुत्रका-मस्तपस्तेपे धन्वो दीर्घं महत्तदा । प्रपद्ये देवतां तान्तुया मे पुत्रं प्रदास्यति । अब्जं देवं स पुत्रार्थे तदाराधि-तवान्नृपः । ततस्तुष्टः स भगवानब्जः प्रोवाच तं नृपम् ।यदिच्छसि वरं ब्रूहि तत्ते दास्यामि सुव्रत! । नृपउवाच । भगवन्! यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे ख्यातिमान्भव । तथेति समनुज्ञाय तत्र वान्तरधीयत । तस्य गेहेममुत्षन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा । काशिराजो महाराजःसर्वरोगप्रणाशनः । आयुर्वेदं भरद्वाजात् प्राप्येह सभिषक्क्रियम् । तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् । धन्वन्तरेस्तु तनयः केतुमानिति विश्रुतः ।अथ केतुमतः पुत्रो वीरो भीमरथः स्मृतः । पुत्रोभीमरथस्यापि दिवोदासः प्रजेश्वरः । दिवोदासस्तुधर्मात्मा वाराणस्यधिपोऽभवत्” आयुर्वेदशब्ददर्शितवाक्ये काशिराजस्य दिवोदासस्य धन्वन्तरितोक्तिःतदपत्ये उपचारात् अतो न विरोधः । “धन्वन्तरिश्चभगवान् स्वयमेव कीर्तिर्नाम्ना नृणाम् पुरुरुजां रुजआशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य्य लोके” भाग० २ । ७ । २२ । “स वै भगवतःसाक्षात् विष्णोरंशांशसम्भवः । धन्वन्तरिरिति ख्यातआयुर्वेददृगिज्यभाक्” । “नारायणांशो भगवान् स्वयंधन्वन्तरिर्महान् । पुरा समुद्रमथने समुत्तस्थौ महोदधेः ।सर्वबेदेषु निष्णातो मन्त्रतन्त्रविशारदः । शिष्यो हिवैनतेयस्य शङ्करस्योपशिष्यकः” व्रह्म० वैव० श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५१ अ० ।२ दिवोदासे त्रिका० । विक्रमादित्यसभास्थनवरत्नान्तर्गतेकविभेदे ज्योतिर्वि० । “धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु-वेतालभट्टथटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरोनृपतेः समायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” ।अत्र वराहमिहिरौ इति शब्दकल्पद्रुमे द्विवचनान्ततयापाठः प्रामादिक एव द्विवचनान्तत्वे नवसंख्यानुपपत्तेःवराहो मिहिर इति विग्रहः वृहज्जातकटीकायांभट्टोत्पलेनोक्तः । अतएव “वराहमिहिरात्मजेन पृथुय-शसा” तत्पुत्रकृतषट्पञ्चाशिकायामुक्तं वराहमिहिरा-त्मजत्वमात्मनो विशेषणमुपपद्यते वराहमिहिरयो-र्भिन्नत्वे तदनुपपत्तेः इति सूक्ष्ममीक्षणीयम् ।
Capeller
German
धन्वन्तरि
m.
 N. eines mythischen Wesens,
später des Götterarztes.
Burnouf
French
धन्वन्तरि धन्वन्तरि
m.
 le Soleil [qui est vis-à-vis le
centre de l'arc-en-ciel ?].
Np. du médecin des Dieux, né lors du
barattement de la mer.
Surn. de Śiva.
धन्वन्तरिग्रस्ता
f.
 la kaṭukī, bot.