| YouTube Channel

धनुः (dhanuH)

 
Apte 1890
English
धनुः 1 A bow (perhaps for धनुस् q. v.).
2 N. of the प्रियंगु tree.
3 A measure of four hastas.
4 The sign Sagittarius of the zodiac.
5 An archer.
f. A sandy shore.
Monier Williams Cologne
English
धनुः in comp. for °नुस्.
Hindi
Hindi
(पु) एक धनुष
Apte Hindi
Hindi
धनुः
पुं*
 - धन्- उ
धनुष
Edgerton Buddhist Hybrid
English
dhanuḥ- in cpds., see dhanuṣ-.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धनुः
noun
समुद्रस्य गभीरतायाः मापनस्य परिमाणम्।
"एकः धनुः षट् पदं यावत् भवति।"
Synonyms:
 धनुः, चापः, धन्व, शरासनम्, कोदण्डम्, कार्मुकम्, इष्वासः, स्थावरम्, गुणी, शरावापः, तृणता, त्रिणता, अस्त्रम्, धनूः, तारकम्, काण्डम्
noun
शरनिःक्षेपयन्त्रम्।
"एष व्याघ्रः तस्य लुब्धकस्य धनुषः निःसृतेन बाणेन हतः ।"
Synonyms:
 धनुः, धनुराशिः
noun
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतः नवमः राशिः स च मूलपूर्वाषाढासमुदायोत्तराषाढप्रथमपादेन भवति।
"येषां राशिः धनुः अस्ति तेषां कृते एषः मासः फलदायी।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: धनुः
Root: धनुस्
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ bow
⇒ desert
⇒ arid land
⇒ fiddlestick
⇒ arc or part of a circle
⇒ sign of the zodiac Sagittarius
⇒ Chironji tree [Buchanania Latifolia - Bot.]
⇒ are or quadrant for ascertaining the sun's altitude and zenith-distance
Shloka(s):
2|8|83|1 ► धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्। (क्षत्रियवर्गः)
2|8|83|2 ► इष्वासोऽप्यथ कर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम्॥ (क्षत्रियवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|83|1 ⇢ धनुः (धनुस्) (पुं)
➠ 2|8|83|1 ⇢ धनुः (धनुस्) (नपुं) ⇒ bow, desert, arid land, fiddlestick, arc or part of a circle, sign of the zodiac Sagittarius, Chironji tree [Buchanania Latifolia - Bot.], are or quadrant for ascertaining the sun's altitude and zenith-distance
➠ 2|8|83|1 ⇢ चापः (चाप) (पुं)
➠ 2|8|83|1 ⇢ चापम् (चाप) (नपुं)
➠ 2|8|83|1 ⇢ धन्व (धन्वन्) (नपुं) ⇒ bow, shore, waste, desert, rain-bow, dry soil, sign of the zodiac Sagittarius
➠ 2|8|83|1 ⇢ शरासनम् (शरासन) (नपुं)
➠ 2|8|83|1 ⇢ कोदण्डम् (कोदण्ड) (नपुं)
➠ 2|8|83|1 ⇢ कार्मुकम् (कार्मुक) (नपुं) ⇒ bow, rainbow, efficacious, Sagittarius, geometrical arc, bow-shaped instrument, particular constellation, consisting of the wood kRm, uka
➠ 2|8|83|2 ⇢ इष्वासः (इष्वास) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ शिवधनुः
गुण-गुणी-भावः ➡ धनुषः_शब्दः
उपाधि ➡ आयुधम्
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ धनुषः_अन्त्यभागः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ धनुर्धरः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
धनुः,
पुं,
 (धनतीति । धन + “भृमृशीतॄचरीति ।”उणां । १ । ७ । इति उः ।) चापः । (यथा, हितोपदेशे ।“धनुर्वंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥
”)राशिविशेषः । पियालवृक्षः । इति सिद्धान्त-कौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
धनुः, [स्]
पुं,
 (धन + “अर्त्तिपॄवपीति ।” उणां२ । ११८ । इति उसिः स च नित् ।) पियाल-वृक्षः । धनुर्धरे, त्रि । इति मेदिनी । से, २६ ॥
धनुः, [स्]
क्ली,
 (धनतीति । धन शब्दे + “अर्त्ति-पॄवपीति ।” उणां २ । ११८ । इनि उसिः स चनित् ।) शरनिःक्षेपयन्त्रम् । धनुक इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । चापः २ धन्व ३ शरासनम् ४कोदण्डम् ५ कार्मुकम् ६ इष्वासः ७ । इत्यमरः ।२ । ८ । ८३ ॥
स्थावरम् ८ गुणी ९ शरावापः१० तृणता ११ त्रिणता १२ । इति त्रिकाण्ड-शेषः । अस्त्रम् १३ धनूः १४ । इति जटाधरः ॥
तारकम् १५ काण्डम् १६ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“धनुस्तु द्बिविधं प्रोक्तं शार्ङ्गं वांशं तथैव च ।कोमलं वर्णवृढता तयोर्गुण उदाहृतः ॥
सुखसम्पत्तिकरणं सममुष्ट्यायतं धनुः ।विपदो मुष्टिवैषम्ये तदङ्गे भङ्गमावहेत् ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
धनुर्विद्यारम्भदिनं यथा, --“शनिभौमबुधान्येषु वारेषु सुतिथौ हरौ ।प्रबुद्धे चापविद्याया आरम्भः शुभदो मतः ॥
”इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥
विद्यारम्भोक्तनक्षत्राणि तत्र शुभानि ॥
(एतदस्त्रविद्यां ब्रह्मा पृथुनाम्ने महीपतयेप्रथमं दत्तवान् । असौ एव लोकेषु अस्याःप्रचारमकरोत् । यदुक्तम् वैशम्यायनेन ।“असिः पूर्व्वं मया सृष्टो दुष्टनिग्रहकारणात् ।भवादृशसमीपस्थो लोकान् शिक्षन् चरत्यसौ ॥
धनुराद्यायुधव्यक्तौ त्वमेवादिः स्मृतो मया ।तस्मात् शस्त्राणि चास्त्राणि ददानि तव पुत्त्रक ! ॥
”अस्य प्रमाणं यथा, बृहच्छार्ङ्गधरे ।“चतुर्विंशाङ्गुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् ।तद्भवेन्मानवं चापं सर्व्वलक्षणसंयुतम् ॥
”तथा आग्नेयधनुर्व्वेदे ।“चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रिभिः सार्द्धैस्तु मध्यमम् ।कनिष्ठन्तु त्रिभिः प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः ॥
”धनुस्तु शार्ङ्गवांशभेदेन द्विविधम् । यथा, युक्ति-कल्पतरौ ।“धनुस्तु द्विविधं प्रोक्तं शार्ङ्गं वांशं तथैव च ॥
”एतयोः प्रकारमाह धनुर्व्वेदे ।“शार्ङ्गिकं त्रिणतं प्रोक्तं वैणवं सर्व्वनामितम् ॥
”शार्ङ्गधनुषः प्रमाणमाह बृहत्-शार्ङ्गधरे ।“शार्ङ्गं पुनर्धनुर्दिव्यं तद्विष्णोः परमायुधम् ॥
वितस्तिसप्तमं मानं निर्म्मितं विश्वकर्म्मणा ॥
न स्वर्गे न च पाताले न भूमौ कस्यचित् करे ।तद्धनुर्वशमायाति त्यक्त्रैकं पुरुषोत्तम् ॥
पौरुषेयन्तु यच्छार्ङ्गं बहुवत्सरशोभितम् ।वितस्तिभिः सार्द्धषड् भिर्निमित्तं धनुषोऽधमम् ॥
प्रायो योज्यं धनुः शार्ङ्गं गजयोधाश्वसादिनाम् ।रथिनाञ्च पदातीनां वांशं चापं प्रकीर्त्तितम् ॥
”वांशधनुषः प्रमाणमाह तत्रैव ।“त्रिपर्व्वं पञ्चपर्व्वं वा सप्तपर्व्वं प्रकीर्त्तितम् ।नवपर्व्वञ्च कोदण्डं चतुर्द्धा शुभकारणम् ॥
चतुष्पर्व्वञ्च षट्पर्व्वं अष्टपर्व्वं विवर्ज्जयेत् ॥
”“अतिजीर्णमपक्वञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ।दग्धं छिद्रं न कर्त्तव्यं वाह्याभ्यन्तरहस्तकम् ॥
गुणहीनं गुणाक्रान्तं वास्तुदोषसमन्वितम् ।गलग्रन्थिर्न कर्त्तव्या तलमध्ये तथैव च ॥
”“अपक्वं भङ्गमायाति अतिजीर्णन्तु कर्कशम् ।ज्ञातिघृष्टन्तु सोद्वेगं कलहो बान्धवैः सह ॥
दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धविनाशनम् ।बाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यरेऽपि च ॥
हीने तु सन्धिते बाणे संग्रामे भङ्गकारकम् ।आक्रान्ते च पुनः क्वापि न लक्ष्यं प्राप्यते दृढम् ॥
”“गलग्रन्थितलग्रन्थिधनहानिकरं धनुः ।एभिर्दोषैर्विनिर्मुक्तं सर्व्वकार्य्यकरं स्मृतम् ॥
”उपलक्षेपकधनुषः प्रकारमाह तत्रैव ।“उपलक्षेपकं चापं वैणवं तद्द्विरज्जुकम् ।त्रिहस्तोत्सेधसहितं द्ब्यङ्गुलीविस्तृतं तु तत् ॥
”आसनविशेषः । यथा, हठयोगप्रदीपिका-याम् । १ । २५ ।“पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि ।धनुराकर्षणं कुर्य्याद्धनुरासनमुच्यते ॥
” * ॥
चतुर्हस्तपरिमाणम् । काठा इति भाषा । यथा, “चतुर्विंशाङ्गुलो हस्तस्तच्चतुष्कं धनुः स्मृतम् ॥
”इति जलाशयतत्त्वम् ॥
मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतनवमराशिः । तत्-पर्य्यायः । तौक्षिकः २ । इति दीपिका । अस्यदेवता पूर्व्वार्द्धमनुष्याकारशेषार्द्धाश्वाकारधनु-र्धारी पुरुषः । स मूलापूर्व्वाषाढासमुदायोत्त-राषाढप्रथमपादेन भवति । स च शीर्षोदयःपीतः स्वर्णवर्णो वा पर्व्वतचरः महाशब्दकरःपूर्व्वदिक्स्वामी दृढाङ्गः रूक्षः क्षत्त्रियवर्णःउष्मः पित्तप्रकृतिरित्यर्थः अल्पसन्तानः अल्प-स्त्रीसङ्गः अग्निराशिः ॥
* ॥
एतद्राशिजात-फलं यथा, “क्रोधी द्रुतवाक् पुण्यमतिः शुचिःप्राज्ञः सुखी सर्व्वलोकालापी च ॥
” इतिजातकचन्द्रिकादयः ॥
* ॥
अपि च ।“बहुकलाकुशलः प्रबलो महान्विमलताकलितः सरलोक्तिभाक् ।शशधरे हि धनुर्धरगे नरोधनकरो न करोति धनव्ययम् ॥
”तल्लग्नजातफलं यथा, --“धनुर्लग्ने समुत्पन्नो नीतिमान् धनवान् सुखी ।कुलमध्ये प्रधानश्च प्राज्ञः सर्व्वस्य पोषकः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
Stchoupak
French
धनुः°
धनुर्° धनुष्° iic. pour {%dhanus-
dhanuṣka- %} nt. ifc.
pour धनुस्-।