धनञ्जय (dhanaJjaya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishधनञ्जय - dhanaJjaya - - fire
धनञ्जय - dhanaJjaya - - particular vital air supposed to nourish the body
धनञ्जय - dhanaJjaya - - Ceylon Leadwort plant [ Plumbago zeylanica - Bot. ]
धनञ्जय - dhanaJjaya - - Arjuna tree [ Terminalia Arjuna - Bot. ]
धनञ्जय - dhanaJjaya - - 9th day of the karmamAsa
धनञ्जय - dhanaJjaya - - 9th day of the karmamAsa
जयन्त - jayanta - - 9th night of the karmamAsa
सार्वकामसमृद्ध - sArvakAmasamRddha - - sixth day in the karma-mAsa
तेजा - tejA - - 13th night of the karmamAsa
अग्निवेश्मन् - agnivezman - - fourteenth day of the karma-mAsa
धनञ्जय dhanaJjaya 9th day of the karmamAsa
जयन्त jayanta 9th night of the karmamAsa
तेजा tejA 13th night of the karmamAsa
सार्वकामसमृद्ध sArvakAmasamRddha sixth day in the karma-mAsa
अग्निवेश्मन् agnivezman fourteenth day of the karma-mAsa
Wilson
EnglishApte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMacdonell
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiहे धन की विजेता
Apte Hindi
Hindiधनञ्जयः
- "धन + जि + खच्, मुम्"
अर्जुन का नाम
धनञ्जयः
- "धन + जि + खच्, मुम्"
अग्नि का विशेषण
Shabdartha Kaustubha
Kannadaधनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
निष्पत्तिः - > जि (जये) - "खच्" (३-२-४६)
व्युत्पत्तिः - > धनं जयति
प्रयोगाः - > "आअरोग्यं भास्करादिच्छेत् धनमिच्छेत् हुताशनात्"
धनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರ್ಜುನ /ಪಾರ್ಥ
प्रयोगाः - > "सर्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनञ्जयम् ॥" "विजित्य यः प्राज्यमयच्छदुत्तरान् कुरूनकुप्यं वसुवासवोपमः । स वल्कवासांसि तवाधुनाहरन् करोति मन्युं न कथं धनञ्जयः ॥"
उल्लेखाः - > भा० विरा० ४४, किरा० १-३५
विस्तारः - > ದೇಶವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗೆದ್ದು ಧನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಈ ಹೆಸರಾಯಿತು.
धनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
व्युत्पत्तिः - > धनं हेमरत्नादिकं द्रव्यं जयति अधःकरोति
प्रयोगाः - > "अनिर्देश्यवपुः विष्णुः वीरोऽनन्तो धनञ्जयः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "मणिमौक्तिकरत्नानि हेमरौप्यादिकं धनम् । योऽधःकरोति सततं धनञ्जय इतीरितः ॥" - निरुक्तिः ।
धनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಸರ್ಪ
प्रयोगाः - > "शेषः प्रथमतो जातो वासुकिस्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥"
उल्लेखाः - > भा० आदि० ३५-५
धनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದೊಳಗಿನ ಒಂದು ವಾಯು
प्रयोगाः - > "वाग्द्वारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः । कृकराच्च क्षुतं ज्ञेयं देवदत्तात् विजृम्भणम् ॥ न जहाति मृतञ्चापि सर्वव्यापी धनञ्जयः ॥" "धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः । ललाटेचोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगस्थिषु ॥"
धनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರ
विस्तारः - > "धनञ्जयोऽर्जुने वह्निनागभिद्देहमारुते" - मेदि० । "पार्थाग्नीन्द्राः धनञ्जयाः" - वैज० ।
धनञ्जय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಶರೂಪಕವನ್ನು ಬರೆದ ಒಬ್ಬ ಕವಿ
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
Englishधनंजय poet. Quoted in Gaṇaratnamahodadhi 97. 409.
435 (poor productions), by Arjunavarmadeva in C.
on Amaruśataka, Skm. Peters. 2, 59.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअर्जुनः फाल्गुनः पार्थः सव्यसाची धनंजयः ॥ ७०८ ॥
राधावेधी किरिट्यैन्द्रिर्जिष्णुः श्वेतहयो नरः ।
बृहन्नलो गुडाकेशः सुभद्रेशः कपिध्वजः ॥ ७०९ ॥
बीभत्सः कर्णजित्तस्य गाण्डीवं गाण्डिवं धनुः ।
अर्जुन (पुं), फाल्गुन (पुं), पार्थ (पुं), सव्यसाचिन् (पुं), धनञ्जय (पुं), राधावेधिन् (पुं), किरीटिन् (पुं), ऐन्द्रि (पुं), जिष्णु (पुं), श्वेतहय (पुं), नर (पुं), बृहन्नल (पुं), गुडाकेश (पुं), सुभद्रेश (पुं), कपिध्वज (पुं), बीभत्स (पुं), कर्णजित् (पुं), गाण्डीव (क्ली), गाण्डिव (क्ली)
वह्निर्बृहद्भानुहिरण्यरेतसौ धनंजयो हव्यहविर्हुताशनः ।
कृपीटयोनिर्दमुना विरोचनाशुशुक्षणी छागरथस्तनूनपात् ॥ १०९७ ॥
कृशानुवैश्वानरवीतिहोत्रा वृषाकपिः पावकचित्रभानू ।
अप्पित्तधूमध्वजकृष्णवर्त्मार्चिष्मच्छमीगर्भतमोघ्नशुक्राः ॥ १०९८ ॥
शोचिष्केशः शुचिहुतवहोषर्बुधाः सप्तमन्त्र-
ज्वालाजिह्वो ज्वलनशिखिनौ जागृविर्जातवेदाः ।
बर्हिःशुष्मानिलसखवसू रोहिताश्वाश्रयाशौ
बर्हिर्ज्योतिर्दहनबहुलौ हव्यवाहोऽनलोऽग्निः ॥ १०९९ ॥
विभावसुः सप्तोदर्चिः स्वाहाग्नेयी प्रियास्य च ।
वह्नि (पुं), बृहद्भानु (पुं), हिरण्यरेतस् (पुं), धनञ्जय (पुं), हव्याशन (पुं), हविराशन (पुं), हुताशन (पुं), कृपीटयोनि (पुं), दमुनस् (पुं), विरोचन (पुं), आशुशुक्षणि (पुं), छागरथ (पुं), तनूनपाद् (पुं), कृशानु (पुं), वैश्वानर (पुं), वीतिहोत्र (पुं), वृषाकपि (पुं), पावक (पुं), चित्रभानु (पुं), अप्पित्त (क्ली), धूमध्वज (पुं), कृष्णवर्त्मन् (पुं), अर्चिष्मत् (पुं), शमीगर्भ (पुं), तमोघ्न (पुं), शुक्र (पुं), शोचिष्केश (पुं), शुचि (पुं), हुतवह (पुं), उषर्बुध (पुं), सप्तजिह्व (पुं), मन्त्रजिह्व (पुं), ज्वालाजिह्व (पुं), ज्वलन (पुं), शिखिन् (पुं), जागृवि (पुं), जातवेदस् (पुं), बर्हिःशुष्मन् (पुं), अनिलसख (पुं), वसु (पुं), रोहिताश्व (पुं), आश्रयाश (पुं), बर्हिर्ज्योति (पुं), दहन (पुं), बहुल (पुं), हव्यवाह (पुं), अनल (पुं), अग्नि (पुं), विभावसु (पुं), सप्तार्चिस् (पुं), उदर्चिस् (पुं), स्वाहा (स्त्री), आग्नेयी (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritसप्तार्चिस्
सप्तार्चिस्, बहुल, शिखिन्, हुतवह, वैश्वानर, अग्नि, वसु, वह्नि, वायुसख, सितेतरगति, स्वाहाप्रिय, पावक, अर्चिष्मत्, ज्वलन, कृशानु, अनल, धूमध्वज, हव्यवाह्, बर्हिर्ज्योतिस्, उषर्बुध, दहन, चित्रभानु, शुचि, कृपीटयोनि, दमुनस्, कृष्णवर्त्मन्, आशुशुक्षणि, विभावसु, अपांपित्त, जातवेदस्, तनूनपाद्, वीतिहोत्र, बृहद्भानु, आश्रयाश, धनञ्जय, हिरण्यरेतस्, तमोघ्न, रोहिताश्व, हुताशन
सप्तार्चिर्बहुलः शिखी हुतवहो वैश्वानरोऽग्निर्वसु-
र्वह्निर्वायुसखः सितेतरगतिः स्वाहाप्रियः पावकः ।
अर्चिष्मान् ज्वलनः कृशानुरनलो धूमध्वजो हव्यवाट्,
बर्हिर्ज्योतिरुषर्बुधश्च दहनः स्याच्चित्रभानुः शुचिः ॥ ६२ ॥
कृपीटयोनिर्दमुनाः कृष्णवर्त्माशुशुक्षणिः ।
विभावसुरपांपित्तं जातवेदास्तनूनपात् ॥ ६३ ॥
वीतिहोत्रो बृहद्भानुराश्रयाशो धनञ्जयः ।
हिरण्यरेतास्तमोघ्नो रोहिताश्वो हुताशनः ॥ ६४ ॥
verse 1.1.1.62
page 0009
नाममाला
Sanskritअर्जुन, फाल्गुन, जिष्णु, श्वेतवासिन्, कपिध्वज, गाण्डीविन्, कार्मुकिन्, सव्यसाचिन्, मध्यमपाण्डव, वृषसेन, सुनिर्मोक, दैत्यारि, शक्रनन्दन, कर्णशूलिन्, किरीटिन्, शब्दभेदिन्, धनञ्जय
अर्जुनः फाल्गुनो जिष्णुः श्वेतवाजी कपिध्वजः ।
गाण्डीवी कार्मुकी सव्यसाची मध्यमपाण्डवः ॥ १४३ ॥
वृषसेनः सुनिर्मोको दैत्यारिः शक्रनन्दनः ।
कर्णशूली किरीटी च शब्दभेदी धनञ्जयः ॥ १४४ ॥
verse 0.1.1.143
page 0071
Mahabharata
EnglishDhanañjaya^1 = Arjuna, q.v.
Dhanañjaya^2, a serpent. § 47 (Sarpanāmak.): I, 35, 1550 (enumeration).--§ 268 (Varuṇasabhāv.): II, 9, 361 (in the palace of Varuṇa).--§ 564 (Mātalīyop.): V, 103, 3625 (enumeration).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1483 (among the serpents who became the cords with which the manes of the steeds of Śiva were bound).
Dhanañjaya^3 = Vishṇu (1000 names).
Dhanañjaya^4, pl. (ºāḥ), a family of brahmans. § 286 (Rājasūyikap.): II, 33, 1238 (ºānām ṛshabhaḥ Susāmā).
पुराणम्
Englishधनञ्जय १ / DHANAÑJAYA I. A famous serpent. This serpent was born to Kaśyapaprajāpati of his wife kadrū. (Śloka 5, Chapter 35, Ādi Parva). This serpent served as a rope to bind the horses to the chariot of śiva during the time of burning to death the Tripuras. (Śloka 29, Chapter 34, karṇa Parva). This serpent sits in the court of varuṇa and worships him. (Śloka 9, Chapter 9, Sabhā parva).
धनञ्जय २ / DHANAÑJAYA II. Another name for arjuna. (See under arjuna).
धनञ्जय ३ / DHANAÑJAYA III. The army given to subrahmaṇya by śiva. (Śloka 17, Chapter 46, śalya Parva).
धनञ्जय ४ / DHANAÑJAYA IV. A Sanskrit critic who lived during the period between 11th and 12th century A.D. He was a member of the court of King muñja. His important work is ‘Daśarūpaka’. This work contains three hundred ślokas divided in four separate divisions. After the death of muñja, dhanika, brother of dhanañjaya, wrote a commentary on this work. The treatise is named ‘Daśarūpāvaloka’. There are several quotations in this from the Sanskrit dramas ‘Veṇīsaṁhāra’ and ‘Ratnāvalī’. He has in this work discussed Drama and Poetry in general giving prominence to the emotional side of it. The critical work, Daśarūpāvaloka, contains quotations from a book ‘Kāvyanirṇaya’ by dhanika himself. But the work ‘Kāvyanirṇaya’ has not yet been made available. Even in composing poetry dhanañjaya was well versed. He is the author of the well-known epic ‘Rāghavapāṇḍavīya’. It is known as ‘Dvisandhāna Kāvya’ also. This is based on the lives of pāṇḍavas and śrī rāma.
dhanañjaya bears the name of śrutakīrti also. It is stated by scholars that Rāghavapāṇḍavīya was written during the period 1123 to 1140 A.D. (History of classical Sanskrit Literature).
धनञ्जय ५ / DHANAÑJAYA V. There was once a brahmin ascetic called dhanañjaya in the gotra of vasiṣṭha. This hermit had hundred wives and got hundred sons, one by each of his wives. The son born of his wife Śābhāka (Śalāka) was named karuṇa. The father divided his assets equally among his sons and yet they quarrelled with each other.
Once Karuṇamuni went to the shores of Bhavanāśinī along with a few other munis to worship narasiṁha. There a brahmin had brought a lovely lime as an offering to the deity. karuṇa took the lime from him and smelt it. At this the brahmin got angry and cursed him. “Sinner, may you live as a fly for a hundred years. Then Mahātmā dadhīca will give you back your original form.” karuṇa instantly became a fly and he pleaded to his wife thus “Beloved, I have become a fly. Please do protect me.” karuṇa started flying hither and thither and his cruel brothers made the fly fall in oil and killed it. śucismitā, wife of karuṇa, started weeping laying the dead fly in her lap. Arundhatīdevī passing that way saw her and consoled her thus: ‘Śucismitā, stop lamenting. I shall bring it to life this instant by sacred ashes.’ So saying the devī took some ashes from the fire-pit and reciting the powerful Mṛtyuñjaya mantra sprinkled it on the dead body of the fly. śucismitā fanned the fly. The potency of the ashes brought the fly back to life.
After a hundred years one of his relatives killed it again. śucismitā grief-stricken, took the dead fly to the Maharṣi, dadhīca. The sage told her thus: “It was bhasma (sacred ashes) that gave life three times to jamadagni, kaśyapa, the devas and myself. I will, therefore, give life to thy husband by bhasma itself.” dadhīca took some ashes and meditating on maheśvara recited a mantra and sprinkled it on the dead fly and brought it back to life. By the touch of dadhīca, the fly, husband of śucismitā, became karuṇa again and both of them went back to their hermitage. (Chapter 101, padma purāṇa).
धनञ्जय ६ / DHANAÑJAYA VI. A brahmin devotee of Mahāviṣṇu who lived in the Tretā yuga. Once, in winter, when for want of proper clothing he could bear the biting cold no longer, he broke some twigs of the Aśvattha tree (poplar leafed fig tree) and made fire to warm him. When dhanañjaya broke the twigs it gave reflective pain on the body of Mahāviṣṇu. But Mahāviṣṇu who was aware of the unflinching devotion of dhanañjaya to himself was not displeased but appeared before dhanañjaya with wounds all over the body. The Brahmin enquired how viṣṇu got the wounds and on knowing that it was the consequence of his breaking the twigs of Aśvattha dhanañjaya in utter grief started to cut his own head off. Greatly pleased viṣṇu stopped him from his attempt and asked him to name a boon. Very modestly he replied that he would be satisfied if he was given the strength to continue as a devotee of viṣṇu. (padma purāṇa, kriyā Kāṇḍa).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritधनञ्जयः, (धनं जयति सम्पादयतीति । जि +खच् + मुम् । “धनमिच्छेत् हुताशनात् ।”इत्युक्तेरस्य तथात्वम् ।) अग्निः । चित्रकवृक्षः ।इत्यमरः । १ । १ । ५६ ॥
(धनं जयति अरीन्निर्जित्य अर्ज्जयतीति । जि + खच् + मुम् च ।)अर्ज्जुनः । (अस्य निरुक्तिर्यथा, महाभारते ।४ । ४२ । १३ ।“सर्व्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमाश्रित्य केवलम् ।मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनञ्जयम् ॥
”)नागभेदः । स तु जलाशयाधिपतिः । (यथा, महाभारते । २ । ९ । ९ ।“कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ ।मणिमान् कुण्डधारश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥
”)देहमारुतः । स च शरीरवाह्यपञ्चवाय्वन्तर्गतःइति मेदिनी । ये, १२० ॥
(“धनञ्जयः पोषण-करः ।” इति वेदान्तसारः । ३३ ॥
“न जहाति मृतञ्चापि सर्व्वव्यापी धनञ्जयः ॥
”इति सुबोधिनी ॥
)“धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः ।ललाटे चोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगस्थिषु ॥
”इति शारदातिलकटीकायां राघवभट्टः ॥
अर्ज्जुनवृक्षः । इति रत्नमाला ॥
* ॥
(गोत्र-विशेषः । तद्बंशीये, त्रि । यथा, महाभारते ।२ । ३३ । ३४ ।“धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ८३ ।“अनिर्द्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥
”“यत् दिग्विजये धनं प्रभूतं अजयत्तेन धनञ्जयः ।‘पाण्डवानां धनञ्जयः ।’ इति भगवद्वचनात् ।”इति शाङ्करभाष्यम् ॥
षोडशद्वापरस्य व्यासः ।यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ३० ।“त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritधनञ्जय धनं जयति सम्पादयति जि--खच् मुम् । १ वह्नौ“धनमिच्छेत् हुताशनात्” इत्युक्तेस्तस्य धनदत्वात्तथात्वम्२ चित्रकवृक्षे च अमरः । “सर्वान् जनपदान् जित्वावित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मांधनञ्जयम्” मा० विरा० ४४ अ० उत्तरं प्रति अर्जुनेनस्वनामनिर्वचनयुक्ते ३ अर्जुने “पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देव-दत्तं धनञ्जयः” गीता । “विजित्य यः प्राज्यमयच्छदुत्त-रान् कुरूनकुप्यं वसु वासवोपमः । स वल्कलवासांसितवाधुना हरन् करोति मन्युंन कथं धनञ्जयः” किरा० ।४ तन्नामनामके अर्जुनवृक्षे रत्नमा० । ५ विष्णौ च ।“अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः” विष्णुसं० ।धन--रवे अच् धनस्य शब्दस्य जयनात् शब्दावाच्यत्वात् तस्यतथात्वम् “धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः । ललाटेचोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगादिषु” योगार्णवोक्ते६ देहस्थे वायुभेदे । ७ नागभेदे च “शेषः प्रथमतो जातःवासुकिन्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ”भा० आ० ३५ अ० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.