| YouTube Channel

द्वैमातुरः (dvaimAturaH)

 
Apte Hindi
Hindi
द्वैमातुरः
पुं*
 - -
गणेश का नाम
द्वैमातुरः
पुं*
 - -
जरासंध का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गणेशः, गजाननः, गणपतिः, लम्बोदरः, वक्रतुण्डः, विनायकः, आखुवाहनः, एकदन्तः, गजमुखः, गजवदनः, गणनाथः, हेरम्बः, भालचन्द्रः, विघ्नराजः, द्वैमातुरः, गणाधिपः, विघ्नेशः, पर्शुपाणिः, आखुगः, शूर्पकर्णः, गणः
noun
हिन्दूनां एका प्रधाना तथा च अग्रपूज्या देवता यस्य शरीरं मनुष्यस्य मस्तकं तु गजस्य अस्ति।
"गणेशस्य वाहनं मूषकः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वैमातुरः,
पुं,
 (द्वयोर्मात्रोरपत्यम् । द्विमातृ +“मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्व्वायाः ।” ४ । १ । ११५ ।इति अण् उत्त्वञ्च ।) गणेशः । इत्यमरः । १ ।१ । ४० ॥
(अस्य द्विमातृत्वकथा स्कन्दपुराणेगणेशखण्डे उक्ता यथा, --“आविर्भविष्ये सदने वरेण्यस्य महीपतेः ।त्रैलोक्यरक्षणार्थाय विघ्नस्यास्य प्रशान्तये ।पालनाय स्वभक्तानां साधुत्राणाय भूसुराः ॥
शिव उवाच ।इत्युक्त्रा पुष्पकागर्भं प्रविवेश तदैव सः ।आगते नवमे मासि प्रासूत पुष्पका शिशुम् ॥
चतुर्बाहुमिभास्यञ्च दन्तुरं सुन्दरेक्षणम् ।आयुधानि च चत्वारि बिभ्रतं तेजसान्वितम् ॥
दृष्ट्वा सा क्रन्दनं चक्रेऽरिष्टमेतत् किमागतम् ।श्रुत्वा चाक्रन्दनं तस्या वरेण्यः सगणो ययौ ॥
ददर्श बालकं सोऽपि विस्मितः सह तैर्गणैः ।उवाच सेवकान् राजा त्यजतैनं सरोवरे ॥
शिशुमादाय ते याताः पार्श्वस्यैवाश्रमे शुभे ।कासारे तं शिशुं त्यक्त्रा ययुः सर्वे निजं पुरम् ॥
अपरस्मिन् दिने पार्श्वमुनिः स्नानाय चागतः ।तदैव ददृशे तेन बालकोऽद्भुतदर्शनः ॥
आश्चर्यमकरोत्तत्र भयभीतस्तथाभवत् ।आश्रमे केन मे त्यक्तमरिष्टसुखदायिनीम् ॥
तपसा नु फलं दातुमीदृशीं धृतवांस्तनुम् ।रक्षितुं सर्व्वलोकानां परमात्मा निजेच्छया ॥
सुन्दरो बालकः केन त्यक्तोऽयमीदृशो बहिः ।नीत्वा स्वमाश्रमं चैनं पालयिष्ये प्रयत्नतः ॥
इत्युक्त्रा जगृहे बालमालिलिङ्ग मुदा मुनिः ।तमानीतं मुनेः पत्नी ददर्श दीपवत्सला ।उवाच निजभर्त्तारं सुप्रसन्नाननाम्बुजा ॥
दीपवत्सलोवाच ।किमानीतं महत् स्वामिन् भृशमाश्चर्यकारकम् ।इदं वैनायकं रूपं ममाभाति द्विजर्षभ ! ॥
इदमेव श्रियः स्थानं इदमेव तपःफलम् ।इदमेव परं ब्रह्म योगिध्येयं सनातनम् ।इदमेव परं तेज आदित्ये यदधिष्ठितम् ।इदमेव हि वेदान्ता नेति नेति प्रचक्षते ॥
शिव उवाच ।इत्युक्त्रा हर्षसम्पन्ना भर्तुरादाय बालकम् ।स्तनपानं ददौ तस्मै ततः सा दीपवत्सला ।द्वितीयाचन्द्रवद्बालो वृद्धिं यातो दिने दिने ॥
”)जरासन्धः । इति मेदिनी । रे, २६८ ॥
(अस्यद्विमातृत्वकारणं जरासन्धशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)द्विमातृजे, त्रि । इति हेमचन्द्रः । ३ । २१० ॥
(यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३५५ ।“भिन्नशीला तयोर्भात्रोर्धीर्द्वैमातुरयोः पुनः ॥
”)