द्वेष (dveSa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishद्वेष - dveSa - - hate
ऋतीयते { ऋत् } - RtIyate { Rt } - verb - hate
प्रद्वेष्टि { प्रद्विष् } - pradveSTi { pradviS } - verb - hate
प्रद्विष्टे { प्रद्विष् } - pradviSTe { pradviS } - verb - hate
विद्वेष्टि { विद्विष् } - vidveSTi { vidviS } - verb - hate
विद्विष्टे { विद्विष् } - vidviSTe { vidviS } - verb - hate
चयते { चि } - cayate { ci } - verb 1 - hate
द्वेष्टि { द्विष् } - dveSTi { dviS } - verb 2 Atm - hate
द्विष्टे { द्विष् } - dviSTe { dviS } - verb 2 Atm - hate
अभिद्रुह्यति { अभि- द्रुह् } - abhidruhyati { abhi- druh } - verb 4 - hate
तिरस्करोति { तिरस्- कृ } - tiraskaroti { tiras- kR } - verb 8 - hate
बाबधे { बाध् } - bAbadhe { bAdh } - verb Intens. - hate
अक्षिगत - akSigata - - hated
निःस्नेह - niHsneha - - hated
प्रतिहत - pratihata - - hated
विद्वेष्य - vidveSya - - hated
विद्विष्ट - vidviSTa - - hated
प्रद्वेष्टृ - pradveSTR - - hater
द्विष्ट - dviSTa - ppp. - hated
अशस्ति - azasti - - hater
द्वेष dveSa repugnance
द्वेष dveSa hate
द्वेष dveSa hatred
द्वेष dveSa above
द्वेष dveSa enmity to
द्वेष dveSa dislike
Apte
Englishद्वेषः [dvēṣḥ], [द्विष्-भावे घञ्]
Hate, dislike, abhorrence, repugnance, distaste
&Sacute.5.18
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ 3.34
7.27
so अन्नद्वेषः, भक्तद्वेषः
Enmity, hostility, malignity
अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद् द्वेषेण मानवः 8.225. -परिमोचनः a particular Samādhi. -स्थ betraying dislike.
द्वेषः [dvēṣḥ] द्वेषण [dvēṣaṇa] द्वेष्य [dvēṣya], द्वेषण द्वेष्य See under द्विष्.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiनफरत
Apte Hindi
Hindiद्वेषः
- द्विष् + घञ्
"घृणा, अरुचि, वीभत्सा, अनिच्छा, जुगुप्सा"
द्वेषः
- द्विष् + घञ्
"शत्रुता, विरोध, ईर्ष्या"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaद्वेष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈರ /ಹಗೆತನ
प्रयोगाः - > "द्विषत्द्वेषोपरक्ताङ्गसङ्गिनीः स्वेदविप्रुषः"
उल्लेखाः - > माघ० २-१८
द्वेष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರುಚಿ /ಅಪ್ರೀತಿ /ಜುಗುಪ್ಸೆ
द्वेष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರೋಧ /ಕೋಪ
L R Vaidya
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetankhong khro ba
१) द्वेष २) प्रतिघ ३) प्रतिहत
khro
१) कांस्य २) कुप्यति ३) कुप्यते ४) कोप ५) क्रुद्ध ६) क्रोध ७) टंक ८) द्वेष ९) प्रकुप्यसि १०) विरोध ११) शबल १२) सरकं १३)
khong khro ba
द्वेष
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअन्तराया दानलाभवीर्यभोगोपभोगगाः ।
हासो रत्यरती भीतिर्जुगुप्सा शोक एव च ॥ ७२ ॥
कामो मिथ्यात्वमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा ।
रोगो द्वेषश्च नो दोषास्तेषामष्टादशाप्यमी ॥ ७३ ॥
दोष (पुं), दानान्तराय (पुं), लाभान्तराय (पुं), वीर्यान्तराय (पुं), भोगान्तराय (पुं), उपभोगान्तराय (पुं), हास (पुं), रति (स्त्री), अरति (स्त्री), भीति (स्त्री), जुगुप्सा (स्त्री), शोक (पुं), काम (पुं), मिथ्यात्व (क्ली), अज्ञान (क्ली), निद्रा (स्त्री), अविरति (स्त्री), राग (पुं), द्वेष (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritअनुशय
अनुशय, द्वेष
स्नेहेऽप्यपह्नवः प्रोक्तो द्वेषेऽप्यनुशयः स्मृतः ।
verse 5.1.1.815
page 0094
नाममाला
Sanskritखेद, द्वेष, अमर्ष, रुष्, कोप, क्रोध, मन्यु
खेदो द्वेषोऽप्यमर्षश्च रुट्कोपक्रोधमन्यवः ।
verse 0.1.1.109
page 0054
Mahabharata
EnglishDvesha = Śiva (1000 names^1).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritद्वेषः, (द्विष + भावे घञ् ।) शत्रुता । तत्-पर्य्यायः । वैरम् २ विरोधः ३ विद्वेषः ४ द्वेषणम्५ । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, मनुः । ४ ।१६३ ।“नास्तिक्यं वेदनिन्दाञ्च देवतानाञ्च कुत्सनम् ।द्वेषं दम्भञ्च मानञ्च क्रोधं तैक्ष्णञ्च वर्ज्जयेत् ॥
”)अस्य कारणं द्विष्टसाधनताज्ञानम् । इतिभाषापरिच्छेदः ॥
स च आत्मनो विशेषगुणः ।इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
तद्वशवर्त्तित्वनिषेधोयथा, श्रीभगवद्गीतायाम् । ३ । ३४ ।“इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्यितौ ।तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥
”“इन्द्रियस्येन्द्रिस्येति वीप्सया सर्व्वेषामिन्द्रियाणांप्रत्येकमित्युक्तम् । अर्थे स्वस्वविषये अनुकूलेरागः प्रतिकूले द्वेषः इत्येवं रागद्वेषौ व्यवस्थितौअवश्यम्भाविनौ ।” इति तट्टीकायां श्रीधर-स्वामी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritद्वेष द्विष--भावे घञ् । न्यायनये आत्मवृत्तौ १ गुणभेदे स च“इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्” गौ० सू०दर्शितः “यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात् दुःखमात्मोपलब्ध-वान् तज्जातीयमेवार्थं पश्यन् हातुमिच्छति सेयं हातु-मिच्छा द्वेषः । एकस्यानेकार्थदर्शिनो दर्शनप्रतिसन्धानात्दुःखहेतौ द्वेषः इति भाष्यसम्मतोऽर्थः । तत्रदुःखं प्रतिकूलवेदनीयतया स्वतोद्वेषविषयः तत्साघ-नन्तु द्विष्टसाधनताज्ञानात् । “अधर्म्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम्” । भाषा० “प्रतिकूलमिति दुःखत्व-ज्ञानादेव सर्वेषां स्वभावतो विषय इत्यर्थः” मुक्ता० । “द्विष्ट-साधनताबुद्धिर्भवेत् द्वेषस्य कारणम्” भाषा० ।“द्वेषं प्रति द्विष्टसाधनताज्ञानं कारणम् । बलवदिष्ट-साधनताज्ञानञ्च प्रतिबन्धकं तेन नान्तरीयदुःखजनकेपाकादौ न द्वेषः” मुक्ता० । द्वेषो द्विष्टसाधनज्ञानञ्च नि-वृत्तिकारणम् “निवृत्तिस्तु भवेत् द्वेषात् द्विष्टसाधनता-धियः” तत्रोक्तेः “अयमर्थः दुःखे निवृत्तिर्द्वेषात् तदु-पाये निवृत्तिस्तु द्विष्टसाधनत्वज्ञानात् द्विष्टसाधनताज्ञानस्यदुःखसाधनविषयकनिवृत्तिं प्रति जनकत्वमन्वयव्यति-रेकाभ्यां स्थितम्” इति मुक्तावली ।“ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः” गौ० सू० ।“अयं खलु जानीते तावत् इदं मे सुखसाधनमिदं मेदुःखसाधनमिति ज्ञातं सुखसाधनमाप्तुमिच्छति दुःख-साधनं हातुमिच्छति । प्राप्तुमिच्छाप्रयुक्तस्यास्य सुखसा-धनावाप्तये समीहाविशेष आरम्भः । जिहासाप्रयुक्तस्यदुःखसाधनपरिवर्जनं निवृत्तिरेवं ज्ञानेच्छाप्रयुक्तसुखदुःखानामेकेनाभिसम्बन्धः एककर्त्तृकत्वं ज्ञानेच्छाप्रवृत्तीनां समानाश्रयत्वञ्च तस्माज्जस्येच्छा द्वेषप्रयत्नसुखदुः-खानि धर्माः नाचेतनस्येति आरम्भनिवृत्त्योश्च प्रत्यगात्मनिदृष्टत्वात् परत्रानुमानं वेदितव्यमिति” भा० । सांख्यादिमते२ बुद्धिधर्मभेदे । सांख्यादिमतसिद्धस्तु द्वेषः अष्टादशविधःतामिस्रशब्दे ३२७२ पृ० दर्शितः स च बुद्धिधर्मः क्लेश-विशेषः अस्मिताजन्यश्च । तल्लक्षणादिकं पात० सू० भाष्या-दावुक्तम् यथा “अविद्यास्मितारागद्वेषाभिवेशाः पञ्चक्लेशाः” इत्युद्दिश्य “दुःखानुशयी द्वेषः” इति लक्षितम् ।“दुःखाभिज्ञस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तत्साधने वाप्रतिघो मन्युर्जिघांसा क्रोधः स द्वेष इति” भाष्यम् ।दुःखमनुशेते कश्चिदन्तःकरणवृत्तिभेदः तमोऽनुगत-परिणामः ईदृशं सर्वदा मे मा भूदित्येवं तदयंदुःखानुशयीति भाष्यार्थः । “अनभिज्ञस्य स्मृतेरभावात्दुःखाभिज्ञस्येत्युक्तं स्मर्य्यमाणे दुःखे द्वेषः दुःखानुस्मृतिपूर्वकः, अनुभूयमाने तु दुःखे नानुस्मृतिमपेक्षते । तत्-साधने तु स्मर्यमाणे अनुभूयमाने वा दुःखानुस्मृति-पूर्तक एव द्वेषः अनुभूयमानं हि दुःखसाधनं तज्जाती-यस्य दुःखहेतुत्वं स्मृत्वा तज्जातीयतया चास्य दुःख-हेतुत्वमनुमाय द्वेष्टि । प्रतिहन्तीति प्रतिघः द्वेषस्यप्रवृत्तेः प्रतिहननात् प्रतिघत्वम्” विव० । तच्च शत्रुव्या-घ्रादिषु सत्सु न निवारयितुं शक्यम् । न च सर्वे तेदुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्ते अतः स द्वेषः सदा हृदयंदहति । यदा तु स्वस्येव परेषां सर्वेषामपि दुःखंना भूदिति करुणां दुःखिषु भावयेत् तदा वैर्यादिद्वेष-निवृत्तौ चित्तं प्रसीदति । यद्यसौ पुण्यपुरुषेषु मुदितांभावयेत् तदा तद्वासनाभावात् स्वयमेवाप्रमत्तोऽशुक्लाकृष्णे पुण्ये प्रवर्त्तते । तथा पापपुरुषेषूपेक्षां भाव-यन् स्वयमपि सद्वासनाभावात् पापान्निवर्त्तते । ततश्चपुण्याकरणपापकरणनिमित्तस्य पश्चात्तापस्याभावे चित्तंप्रसीदति । एवं सुखिषु मैत्रीं भावयतो न केबलं रागोनिवर्त्तते । किन्त्वसूयेर्ष्यादयोऽपि निवर्त्तन्ते । तथादुःखिषु करुणां भावयतः शत्रुबधादिकरो द्वेषो यदानिवर्त्तते तदा दुःखिप्रतियोगिकःसुखित्वप्रयुक्तोदर्पोऽपि निवर्त्तते । एवं दोषान्तरनिवृत्तिरप्यूहनीया ।दुःखे तत्साधने च इदं मे मा भूदिति स्पृहाविरोधिनीचित्तवृत्तिः क्रोध इति ईर्ष्येति चोच्यते । “इन्द्रिय-स्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ” गीता ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.