| YouTube Channel

द्वितीया (dvitIyA)

 
Spoken Sanskrit
English
द्वितीया dvitIyA
f.
 feminine form of dvitIya
Monier Williams Cologne
English
द्विती॑या a (आ),
f.
 female companion or friend,
Kāṭh.
 xcviii, 33
wife (a second self),
L.
(sc. विभक्ति) the 2nd case, the accusative or its terminations,
Pāṇ.
 ii, 1, 24
&c.
(sc. तिथि) the 2nd day of a half-month,
Ratn.
 iv, 2/3
1. द्वितीया
f.
 of °तीय.
2. द्वितीया
ind.
Apte Hindi
Hindi
द्वितीया
स्त्री*
 - -
"चान्द्रमास के पक्ष की दोयज, पत्नी, साथी, साझीदार"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
द्वितीया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾರ್ಯೆ /ಪತ್ನಿ
निष्पत्तिः - > स्त्रियां "टाप्" (४-१-४) ।
द्वितीया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಿತೀಯಾ ತಿಥಿ /ಪಕ್ಷದ ಎರಡನೆಯ ತಿಥಿ
द्वितीया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದದ ಎರಡನೆಯ ವಿಭಕ್ತಿ
L R Vaidya
English
dvitIya {% a. (f. या) %} Second, the second, R.iii.49, M.iv.1.
dvitIyA {% f. %} 1. The second day of a lunar fortnight
2. a wife
3. the accusative (second) case (in gram.).
Edgerton Buddhist Hybrid
English
dvitīyā (Skt. Lex. id.
Pali [purāṇa-]dutiyikā), wife, in purāṇa-dv°, former wife: Mvy 〔9262〕
read dvitiyā m.c. in Mv 〔ii.134.7〕 (vs) dvitiyās (mss. °tīy°
Senart em. duti°) tathaiva caturo (so mss.) svajanaṃ ca sphītaṃ (vijahitva, from line 6)
perhaps also dvitīya- (short a! mss. °ye in 〔405.18〕, later only °ya-)-kulika Mv 〔iii.405.18 ff., 407.14〕
acc. to Senart wifeʼs kinsman
but I am doubtful of this
we should expect °yā-
the passage is wholly prose
in 〔406.1〕 dvitīya- is omitted, kuliko alone being read
perhaps rather, a second (= another) kinsman, or a fellow (second) kinsman.
Abhyankara Grammar
English
द्वितीया the second case
the accusa- tive case, mainly prescribed for a word which is related as a karma- karaka to the activity in the sen- tence
cf P. II. 3.2 to 5,
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 द्वितीया
noun
भारतीय-चान्द्र-कालगणनायां तिथिविशेषः चन्द्रस्य द्वितीय-कला-क्रियारूपा शुक्लपक्षे २ तथा च कृष्णपक्षे १७ एतद् अङ्क-बोधिता तिथिः।
"अश्विनीकुमारयोः जन्मतिथिः द्वितीया अस्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chung ma
१) कलत्र २) जाया ३) दाराः ४) द्वितीया ५) नारी ६) पत्नी ७) भार्या ८) युवति ९) स्त्री
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
सुवासिनी वधूटी स्याच्चिरिण्ट्यथ सधर्मिणी ।
पत्नी सहचरी पाणिगृहीती गृहिणी गृहाः ॥ ५१२ ॥
दारा क्षेत्रं वधूर्भार्या जनी जाया परिग्रहः ।
द्वितीयोढा कलत्रं च पुरंध्री तु कुटुम्बिनी ॥ ५१३ ॥
-wordlist-
सुवासिनी (स्त्री), वधूटी (स्त्री), चिरण्टी (स्त्री), सधर्मिणी (स्त्री), पत्नी (स्त्री), सहचरी (स्त्री), पाणिगृहीती (स्त्री), गृहिणी (स्त्री), गृहाः (पुंब), गृह (क्ली), दाराः (पुंब), क्षेत्र (क्ली), वधू (स्त्री), भार्या (स्त्री), जनी (स्त्री), जाया (स्त्री), परिग्रह (पुं), द्वितीया (स्त्री), ऊढा (स्त्री), कलत्र (क्ली), पुरन्ध्री (स्त्री), कुटुम्बिनी (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
द्वितीया
द्वितीया, पत्नी
पत्न्यामपि द्वितीया दर्भेऽपि पवित्रमवधिरवटेऽपि ।
verse 5.1.1.802
page 0092
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: द्वितीया
Root: द्वितीया
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ द्वितीयातिथिः
Meaning(s):
⇒ Second day of a paksa
Shloka(s):
2|1|70|2 ► सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली नष्टचन्द्रकला कुहूः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|70|2 ⇢ निपक्षतिः (निपक्षति) (स्त्री) ⇒ Second day of a paksa ⇒ द्वितीयातिथिः
➠ 2|1|70|2 ⇢ द्वितीया (द्वितीया) (स्त्री) ⇒ Second day of a paksa ⇒ द्वितीयातिथिः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ तिथिः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वितीया,
स्त्री,
 (द्वितीय + टाप् ।) गेहिनी ।भार्य्या । इत्यमरः । २ । ६ । ५ ॥
तिथिविशेषः ।सा चन्द्रस्य द्बितीयकलाक्रियारूपा । शुक्लपक्षे २कृष्णपक्षे १७ एतदङ्कबोधिता । इति ज्योति-षम् ॥
* ॥
सा च अश्विनीकुमारयोर्जन्मतिथिः ।यथा, --ब्रह्मोवाच ।“रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्व्ववस्तुषु ।सोमपत्वञ्च लोकेषु सर्व्वमेतद्भविष्यति ॥
महातपा उवाच ।एतत् सर्व्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा ।दत्तं यस्मात्ततस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥
एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः ।संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुखरूपी भवेन्नरः ॥
अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
अत्र जातफलम् ।“निखिलगुणगभीरो दानशीलो दयालुःस्वकुलकुमुदचन्द्रः स्वच्छचित्तोऽतिशूरः ।निजभुजबलगर्व्वाच्छादितारातिवर्गोभवति विपुलकीर्त्तिर्यो द्वितीयाप्रसूतः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
अथ रथद्बितीया । स्कन्दपुराणे ।“आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुष्यसंयुता ।तस्यां रथे समारोप्य रामं मां भद्रया सह ॥
यात्रोत्सवं प्रवृत्याथ प्रीणयेच्च द्विजान् बहून् ।ऋक्षाभावे तिथौ कार्य्या सदा सा प्रीतये मम ॥
सा यात्रा । मां जगन्नाथम् ॥
अथ मनोरथद्वितीया ।सा श्रावणशुक्लद्वितीया । ‘मतोरथद्वितीयायांदिवा वासुदेवार्च्चनं रात्रौ चन्द्रोदयेऽर्घ्यदानंनक्तञ्च भोजनादिकम् ॥
’ यथा विष्णुधर्म्मोत्तरे ।‘देवमभ्यर्च्य पुष्पैस्तु धूपदीपानुलेपनैः ।उद्गच्छतश्च बालेन्दोर्दद्यादर्घ्यं समाहितः ॥
नक्तं भुञ्जीत च नरो यावत्तिष्ठति चन्द्रमाः ।अस्तं गते न भुञ्जीत व्रतभङ्गभयान्नरः ॥
’अथ भ्रातृद्वितीया । लिङ्गपुराणे ।‘कार्त्तिके तु द्वितीयायां शुक्लायां भ्रातृपूजनम् ।या न कुर्य्याद्विनश्यन्ति भ्रातरः सप्तजन्मनि ॥
’तस्या इति शेषः ॥
महाभारते ।‘कार्त्तिके शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां युधिष्ठिर ! ।यमो यमुनया पूर्व्वं भोजितः स्वगृहे स्वयम् ॥
तस्यां निजगृहे पार्थ ! न भोक्तव्यमतो बुधैः ।यत्नेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिबर्द्धनम् ॥
दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विशेषतः ॥
’तथा ।‘यमञ्च चित्रगुप्तञ्च यमदूतांश्च पूजयेत् ।अर्ध्यश्चात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्वयैः ॥
’सहजद्वयेर्भगिनीभ्रातृभिः । अर्घ्यमन्त्रः ।ओँ एह्येहि मार्त्तण्डज पाशहस्तयमान्तकालोकधरामरेश ! ।भ्रातृद्वितीयाकृतदेवपूजांगृहाण चार्घ्यं भगवन्नमस्ते ॥
प्रणाममन्त्रः ।ओँ धर्म्मराज नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनाग्रज ।पाहि मां किङ्करैः सार्द्धं सूर्य्यपुत्त्र नमोऽस्तु ते ॥
यमुनाञ्च संपूज्य नमस्कुर्य्यात् ।ओँ यमस्वसर्नमस्तेऽस्तु यमुने लोकपूजिते ।वरदा भव मे नित्यं सूर्य्यपुत्त्रि ! नमोऽस्तु ते ॥
अन्नं दत्त्वा पठति ।भ्रातस्तवानुजाताहं भुङ्क्ष्व भक्तमिदं शुभम् ।प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः ॥
ज्येष्ठा तवाग्रजाताहमिति वदेत् ।तथा यमद्वितीयायां यात्रायां मरणं भवेत् ॥
अनध्यायद्वितीया यथा ।प्रे-को-चै-चाद्वितीयास्ताः प्रेतपक्षे गते तु या ।या च कोजागरे जाते चैत्रावल्याः परेऽपि या ॥
चातुर्मास्ये समाप्ते च द्वितीया या भवेत्तिथिः ।परास्वेतास्वनध्यायः पुराणैः परिकीर्त्तितः ॥
”इति तिथितत्त्वम् ॥
“पक्षयोर्माघमासस्य द्वितीयां परिवर्ज्जयेत् ॥
”इति विष्णुपुराणम् ॥