द्वितीय (dvitIya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 द्वितीय mfn.
   (-यः-या-यं)
	 1. Second.
	 2. Two.
	 m.
  (-यः) A son,  a second or
successor.
	 f.
  (-या)
	 1. A wife,  according to the ritual,  a woman
wedded after the ceremony prescribed by the Vedas,  a second self
as it were.
	 2. The second day of the fortnight.
 E.
  द्वि two,  and तीय
affix,  fem.  affix टाप्
 also with कन् added,  द्वितीयक ।

Capeller Eng

English

 द्विती॑य a.
  second,  n.
  adv.
  secondly,  for the second time.
— m.
  companion,  fellow,  follower,  friend or enemy,  adj.  —° followed
by,  endowed with,  possessed of.  f.
  आ female companion (*the second day
of a half-month*)
 the second case (accusative) and its endings,  also a
word standing in the accusative (g. ).

Yates

English

 द्वितीय (यः-या-यं)
a. Second,  two.
m.
  A son. 
f.
  A wife.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 adj.
  	-	  forming the 2nd part or half of anything
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 m.
  	-	  companion
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 m.
  	-	  fellow  [ friend or foe ]
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 m.
  	-	  furnished with
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 m.
  	-	  2nd in a family
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 m.
  	-	  2nd letter of a varga i.e. the surd aspirate
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 m.
  	-	  doubled or accompanied by
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 n.
  	-	  half
द्वितीय 	-	 dvitIya 	-	 ord. adj.
  	-	  second
आत्मना-द्वितीय 	-	  AtmanA-dvitIya 	-	 phrase 	-	  with one other

Wilson

English

 द्वितीय
mfn.
   (-यः-या-यं)
1 Second.
2 Two.
m.
  (-यः) A son,  a second or successor.
f.
  (-या)
1 A wife,  according to the ritual,  a woman wedded after the ceremony
prescribed by the Vedas,  a second self as it were.
2 The second day of the fortnight.
E.
  द्वि two,  and तीय affix,  fem.  affix टाप्
 also with कन्
added,  द्वितीयक.

Apte

English

द्वितीय [dvitīya],  a.
  Second
 त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयम् U.*
  3.26
 Me.*
  85
 R.*
  3.49.

यः the second in a family,  a son. 

A companion,  partner,  friend (usually at the end of comp.
 )
 प्रयतपरिग्रहद्वितीयः R.*
  1.95
 Ku.*
  3.35
 so छाया˚,  दुःख˚ &c.
 

The second letter of a class.

The second person (in gram.
  ).

या The second day of a lunar fortnight. ˚चन्द्र the young moon
 द्वितीया- चन्द्र इवाधिकतरं शोभते प्रियवयस्यः Ratn.*
  4.2/3.

A wife,  companion,  partner
 द्वितीयां मदभीष्टाय भार्यार्थे स्वीकरिष्यसि Ks.*
  98.33.

(In gram.
  ) The accusative case. -यम् The half.  -यम् ind.
  A second time,  again.  Comp.
   आश्रमः the second stage or period of the religious life of a Brāhmaṇa
 i. e.  गार्हस्थ्य. -वयस् a.
  having arrived at the second stage of life.

Apte 1890

English

 द्वितीय a. Second
 त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं U. 3. 26
 Me. 83
 R. 3. 49. 
यः 1 The second in a family,  a son 
2 A companion,  partner,  friend
 (usually at the end of comp.)
 प्रयतपरिग्रहद्वितीयः R. 1. 95
 Ku. 3. 35
 so छाया°,  दुःख° &c. 
3 The second letter of a class. 
4 The second person (in gram.). 
या 1 The second day of a lunar fortnight. 
2 A wife,  companion,  partner. 
3 (In gram.) The accusative case. 
यं The half. 
यं ind. A second time,  again. 
Comp. 
आश्रमः the second stage or period of the religious life of a Brāhmaṇa,  i. e. गार्हस्थ्य. 
वयस् a. having arrived at the second stage of life. 

Monier Williams Cologne

English

 द्विती॑य mf(आ)n.  (fr.  द्वि,  Pāṇ.
  v,  2,  54
 decl.  i,  1,  36,  Vārtt.
  3,  Pat.
  cf.
   vii,  3,  115) second,  RV.
   &c.
   &c.
  

 द्विती॑य m.
  companion,  fellow (friend or foe),  ŚBr.
  
 MBh.
   &c.
  

 ifc.  doubled or accompanied by,  furnished with (cf.   a-,  छाया-,  धनुर्- &c.
  )

 the 2nd in a family (i.e. a son,  L.
 
 cf.
   AitBr.
   vii,  29)

 the 2nd letter of a Varga i.e. the surd aspirate,  Prāt.
 
 Pāṇ.
  &c.
  

 द्वि॑तीय mfn.
   (Pāṇ.  v,  3,  49) forming the 2nd part or half of anything,  with भाग m.
  half of (gen.  ),  Mn.
   iv,  1 &c.
  

 द्विती॑य n.
  the half (at the beginning or end of a comp. ),  Pāṇ.
 
 ib.,  ii,  2,  3,  Kāś.
 

Monier Williams 1872

English

 द्वितीय,  अस्,  आ,  अम्,  second,  the second
 form-
ing the half or second part of anything
 (अस्), 
m. the second person,  the second in a family,  i. e.
a son
 a companion,  fellow,  partner (e. g. कृष्ण-
द्वितीय,  accompanied by Kṛṣṇa
 cf. अ-द्व्°,  ध-
नुर्-द्व्°,  छाया-द्व्°)
 the second letter (in a class), 
the hard or aspirated consonant in each of the five
classes
 (आ),  f. a female companion,  a wife (‘a second
self’)
 the second day of a half month
 (scil. वि-
भक्ति) the second case,  the accusative,  the termina-
tions of this case,  a word standing in this case
(with भाग) the second half
 (अम्),  n. the half
(अम्),  ind. for the second time,  a second time,  again.
—द्वितीय-ता,  f. or द्वितीय-त्व,  अम्,  n. the state of
being second,  the condition or quality or rank of a
second.
—द्वितीय-त्रिफला,  f. the second set of three
fruits,  viz. the grape,  the date,  and the gambhārī.
—द्वि-
तीय-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having as a second or companion.
—द्वितीय-वयस्,  आस्,  आस्,  अस्,  having arrived at the
second period of life.
—द्वितीय-स्वर,  अम्,  n.,  N.
of a Sāman.
—द्वितीया-कृ,  cl. 8. P. A. -करोति, 
-कुरुते,  -कर्तुम्,  to plough twice.
—द्वितीया-कृत, 
अस्,  आ,  अम्,  twice ploughed (as a field).
—द्वितीया-
भा (°य-आभा),  f. a scitamineous plant,  Curcuma
Xanthorrhiza (= दारु-हरिद्रा).

Macdonell

English

 द्वितीय 1. dvi-tī́ya,  a.
  second: -m,  ad. secondly
 🞄a second time
 m.
  companion,  friend
 foe
 🞄—° a.
  accompanied by,  furnished with
 ā,  f.
  🞄female companion
 second day of the fortnight
 🞄(terminations of the) second case,  accusative
 🞄word in the accusative case (gr.)
 2. 🞄-tīya,  a.
  with bhāga,  m.
  half
 n.
  half. 

Benfey

English

 द्वितीय द्वि + तीय, 
 I. ordinal number, 
f.
  या, 
 1. Second,  Man.  2,  169. °यम्, 
adv. A second time,  again,  Man.  11, 
232.
 II. m.
  A companion,  MBh. 13, 
4899.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
  1. quite alone, 
Kathās. 24,  103. 2. incomparable,  Rām. 
4,  22,  2.

Apte Hindi

Hindi

द्वितीय
वि* - द्वयोः पूरणम् द्वि +  तीय
दूसरा

द्वितीयः
पुं*
  - -
"परिवार में दूसरा,   पुत्र"

द्वितीयः
पुं*
  - -
"साथी,  साझीदार,   मित्र"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

द्वितीय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುತ್ರ /ಮಗ
विस्तारः - > "पुत्रो द्वितीयःकुलधारकः" - त्रिकाण्ड० ।
द्वितीय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಿತ್ರ /ಜೊತೆಗಾರ
प्रयोगाः - > "रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने" । "अध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः" ।
उल्लेखाः - > कुमा० ३-३५,  रघु० १-९५
द्वितीय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಎರಡನೆಯ ಪುರುಷ
द्वितीय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎರಡನೆಯ
निष्पत्तिः - > "तीयः" (५-२-५४)
व्युत्पत्तिः - > द्वयोः पूरणः
प्रयोगाः - > "प्रभवेण द्वितीयेन तथैवोच्छिरसा त्वया"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-७०

द्वितीय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎರಡನೆಯ

L R Vaidya

English

 dvitIya {% a. (f. या) %} Second,  the second,  R.iii.49,  M.iv.1.

 dvitIya {% (II) m. %} 1. A son
 2. a companion,  R.i.95.

Bopp

Latin

 द्वितीय (a द्वि s. तीय) secundus. -- द्वितीयम् Adv. iterum.
N. 8. 7.

Lanman

English

 dvitī́ya,  a. second. [dvitá,  487^4,  1215d.]

Abhyankara Grammar

English

द्वितीय  the second consonant in the five groups of consonants,  surd aspirate,  cf. T.Pr. I. 11: V. Pr.I. . 54,  R. Pr. VI. 15
 it is called द्वितीयतस्पर्श also.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  द्वितीय,  द्वितीयक,  द्वितीयीक,  द्वितीयपदस्थ
adjective
 
गणनायां प्रथमात् अनन्तरं तृतीयस्मात् पूर्वं वर्तमानः।
 "उत्तीर्ण-छात्राणां सूच्यां मम पुत्रस्य नाम द्वितीयम् अस्ति।"

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
श्रमणायां भिक्षुणी स्याद्वेश्यायां तु खगालिका ।
वारवाणिः कामलेखा क्षुद्रा चेट्यां गणेरुका ॥ ११२ ॥
वडवा कुम्भदासी च पुत्रे तु कुलधारकः ।
सदायादो द्वितीयश्च पुत्र्यां धीदा समर्धुका ॥ ११३ ॥
देहसंचारिणी चाप्यपत्ये संतानसंतती ।
-wordlist-
 
श्रमणा (स्त्री),  भिक्षुणी (स्त्री),  खगालिका (स्त्री),  वारवाणि (स्त्री),  कामलेखा (स्त्री),  क्षुद्रा (स्त्री),  गणेरुका (स्त्री),  वडवा (स्त्री),  कुम्भदासी (स्त्री),  कुलधारक (पुं),  सदायाद (पुं),  द्वितीय (पुं),  धीदा (स्त्री),  समर्धुका (स्त्री),  देहसञ्चारिणी (स्त्री),  सन्तान (क्ली),  सन्तति (स्त्री)

Tamil

த்3விதீய : இரண்டாவது.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 द्वितीयं,  त्रि,  (द्वयोः पूरणम् । द्वि + “द्वेस्तीयः ।”५ । २ । ५४ । इति तीयः ।) द्वयम् । इतिहेमचन्द्रः । ३ । १७७ ॥
 (यथा,  रघुः । २ । ४९ ।“तथा विदुर्मो मुनयः शतक्रतुंद्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥
”)

 द्वितीयः,  पुं,
   (द्बयोः पूरणः । आत्मनो द्बितीयत्वादे-वास्य तथात्वम् ।) पुत्त्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 द्वितीय त्रि०
  द्वयोः पूरणः तीय । द्वित्वसंख्यापूरणे तस्याःङित्सु वा सर्वनामकर्म । “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म”श्रुतिः । “द्वितीयगाभी न हि शब्द एष नः” रघुः “मा-तुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनात्” मनुः २ पुत्रेपु०  त्रिका० । ३ भार्य्यायां स्त्री टाप् अमरः । चन्द्रस्यद्वितीयकलायाः सूर्यकिरणप्रवेशनिर्गमयोग्ये क्रियारूपेतदुपलक्षिते कालभेदे वा ५ तिथिभेदे स्त्री तस्याः व्रता-द्यङ्गकालनिर्णयः कालमा० दर्शितो यथा“प्रथमद्वितीयादीनां पञ्चदशकलानां क्रमेण चन्द्रम-ण्डलप्रवेशनिर्गमनाभ्यां शुक्लकृष्णपक्षयोः प्रतिपद्-द्वितीयादिनामधेयास्तिथयो भवन्ति । तत्र प्रति-पदि योनिर्णयः पूर्वप्रकरणेऽभिहितः स एवोत्तरासुसर्वासु तिथिषु साम्येन सञ्चारयितव्यः । विशेषांस्तुतत्र तत्राभिधास्ये । प्रतिपदि दैवं पित्र्यं च व्यवस्था-पितम् । दैवं षड्विधम् उपवासैकभक्तनक्तायाचितदानव्रतभेदेन,  तीर्थस्नानजपहोमादयस्तु व्रतशब्देनैवसंगृहीताः । पित्र्यं द्विविधम् । एकोदिष्टं पार्वणंचेति । तत्र सर्वत्र कर्मकालव्याप्तियुक्ताया एव तिथे-रनुष्ठानाङ्गत्वं स्मृतिष्वभिप्रेतम् । कर्मकालश्च द्विवि-धोमुख्यो गौणश्चेति । तद्यथा एकभक्ते मध्याह्नो-मुख्यः । आसायमवशिष्टो गौणः । तिथिव्याप्तिर्द्विविधास्वाभाविकतिथिव्याप्तिः साकल्यापादिततिथिव्याप्तिश्चेति ।यदा सङ्गवपर्यन्तामावास्या तदानीमुपरितनो मध्या-ह्नोमुख्ययैव प्रतिपदा व्याप्ता भवति । यदा त्वपराह्णा-दिमारभ्य तिथिक्षयवशात्परेद्युः सङ्गवान्ता प्रतिप-द्ववति । तदा पूर्वेद्युर्गौणकालव्य प्तिमुपजीव्यैकक्तभानु-ष्ठानस्वीकारे सति मध्याह्ने तथैवानुष्ठेयत्वात्तत्रस्वाभाविकप्रतिपद्व्याप्त्यभावेऽपि साकल्यवचनापादितप्र-तिपद्व्याप्तिः स्वीकृता । एवं च सति कर्मकालव्याप्तौसर्वस्मृतीनामत्यन्तनिर्बन्धदर्शनात् कर्मकालव्याप्तिशास्त्र-मितरेभ्यः प्रबलमिति निश्चीयते । तदनुसारेण द्विती-याद्या अपि तिथय उपवासादौ दैवे,  एकोद्दिष्टादौपैत्र्ये च कर्मकालव्याप्तियुक्ताः स्वीकर्त्तव्याः । उप-वासस्तु सर्वतिथिषु नारदीये दर्शितः! “शुक्लान वायदि वा कृष्णान् प्रतिपत्प्रभृतींस्तिथीन् । उपोष्यैववलिं दत्त्वा विधिनेत्यपरे दिने । ब्राह्मणान् भोजयित्वातु सर्वपापैः प्रमुच्यते” इति । उपवासस्याहीरात्रः कर्मकालः । तस्मात्तद्व्यापिनी तिथिर्ग्राह्या । तदसम्भवेखण्डतिथिर्ग्राह्येति निरूप्यते । तत्र च सूर्य्योदये-त्रिमुहूर्त्ता ततोऽधिका वा प्रतिपद्भवति । उत्तरदिने चा-स्तमयादर्वाक् त्रिमुहूर्त्ता ततोऽधिका वा तृतीया भवतिसेयमुमयविद्धा द्वितीया । तत्र वेधकतिथेरुदयेऽस्तमये वात्रिमुहूर्त्तत्वं वेधप्रयोजकं न तु ततोन्यूनत्वं तदेवपैठीनसिवाक्येन पूर्वमुदाहृतम् । वेध्यतिथेश्च त्रिमुहूर्त्तसद्भावोऽपेक्षित इति “द्विमुहूर्त्तं त्रिरह्नश्चेत्यनेनसुमन्तुवचनेत दर्शितम् । उदयास्तमययोरेव वेधइत्ययमर्थः “उदये सा तिथिर्ग्राह्या विपरीता तु पैतृके”इत्यादिभिः कात्यायनवचनैरवगन्तव्यः । एवञ्च सतियथोदाहृते पूर्वविद्धोत्तरविद्धे ये द्वितीये तयोरुत्तरविद्धा द्वितीयोपोष्या युग्माग्निवाक्येनान्वयव्यतिरेका-भ्यामुत्तरविद्धायाः प्राशस्त्याभिधानात् । यद्यप्युपाष्य-त्वं साक्षान्नाभिहितं तथापि कर्मान्तरविशेषस्याबुपा-दानात् उपवासविषयत्वं परिशिष्यते । तथाहि ।न तावत्पित्र्यविषयत्वं सम्भवति व्यासेन युग्मादिशास्त्रस्य खर्वादिशास्त्रस्य च दैवपित्र्यविषयत्वेन व्यव-स्थापितत्वात् । नाप्येकभक्तनक्तविषयत्वं तयोर्मध्याह्नप्रद्रोषव्याप्त्यधीनत्वेन युग्मादिशास्त्रानधीनत्वात् । अया-चितस्य तूपवासवदनुष्ठेयत्वेन न पृथग्विषयत्वं नचदानादिविषयत्वम् दानादेः पौर्वाह्णिकतिथौ कर्त्तव्य-तया निर्णेयत्वात् । अत उपवासविषयत्वं परि-शिष्यते । कद्राचिदेकभक्तादितिथौ युग्मादिशास्त्रस्यसंवादो भवति । तदा तच्छास्त्रमुपोद्वालोकं भवतु । नवयं वारयामः । वचनान्तरे तु युग्मादितिथेरुपोष्यत्वंसाक्षात् प्रतीयते । तथा च प्रतिपत्प्रकरणे प्रति-पदमावास्यायुग्मस्योपोष्यत्ववचनमुदाहृतम् । तत्रापियुग्मामिप्रायेणैव द्वितीयायाः परविद्धायाः उपो-ष्यत्वं भृगुस्मृतिविष्णुधर्मोत्तराभ्यां दर्शितम् । “एका-दश्यष्टमी षष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी । त्रयोदशी चतुर्थीच उपोष्याः स्युः परान्विताः” इति । यदा पूर्वेद्युरुद-यमारभ्य परेद्युरुदयस्योपरि त्रिमुहूर्त्तं वर्धते । तद्रापर्वेद्युरेवोपवासः । न चोदाहृतेन परान्विता इतिवचनेन विरोधः शङ्कनीयः परान्वितापूर्वान्वितयोः प्रस-क्तयोः सत्योरस्य वचनस्य नियामकत्वात् । नचात्र परा-न्वितत्वं प्रसक्तमस्ति । पूर्वस्य दिनस्य सम्पूर्णतिथि-त्वात् सम्पूर्णखण्डयोः सम्पूर्णस्यासन्देहत्वेनप्रबलत्वात् । असञ्जातविरोधित्वकृत्स्नकर्मकालव्याप्तिभ्यांपूर्वदिनस्यैव प्रावल्यम् । तस्मात्तत्रैवीपवासः । ननुपूर्वोपवामं प्रतिषेधति व्यासः “तृतीयया युता कार्या द्वि-तीया न तु पूर्वयेति” मैवम् अस्य वचनस्य खण्डतिथिविषयत्वेन संपूर्णतिथाबप्रवृत्तेः । खण्डतिथिविषयत्वञ्चपूर्वया युता नैव कार्येत्यभिधानादवगम्यते । ननु खण्ड-तिथावपि द्वितीया पूर्वविद्धैवोपोष्या “प्रतिपत्सद्वितीयास्याद्द्वितीया प्रतिपद्युता” इत्यापस्तम्बेन प्रतिपद्द्वितीय-योर्युग्मत्वाभिधानात् । एतदेव वचनमुपजीव्य कृष्णप्रतिपत्परविद्धैवोपोष्येति पूर्वं निर्णीत तर्हि द्वितीयापिक्वचित्पूर्वविद्धा भवतु तदुक्तं स्कन्दपुराणे “प्रतिपत्सम्मुखीकार्या या भवेदापराह्णिकी । पूर्वाह्णिकी च कत्तव्याद्वितीया तादृशी विभो!” इति । तादृशी सम्मुखी पूर्व-युतेत्यर्थः । पूर्वेद्युरुदये मुहूर्तं परित्यज्यावशिष्टपूर्वा-ह्णसम्बन्धिनी यदा भवति तदा वेधकारिण्याः पूर्वतिथेःमुहूर्तत्रयाभावेन वेद्धुमसामर्थ्यात्खयंखण्डापि सतीसम्प्रूर्णवत्पूर्वत्रोपवासे युज्यते । अत्र द्वितीया नवधाभिद्यते पूर्वेद्युरुदयमारभ्य प्रवृत्ता १ प्रातरुदयं परित्यज्यप्रवृत्ता २ पूर्वाह्ण सर्वं परित्यज्य प्रवृत्तेति ३ त्रयोभेदास्ते-ष्वेकैकस्य परेद्युस्त्रिमुहूर्त्तत्वतन्न्यूनत्वशून्यत्वैस्त्रैविध्येसति मिलित्वा नवविधत्वं सम्पद्यते । अथ पूर्वेद्युरु-दयमारभ्य प्रवृत्तायाः सम्पूर्णत्वेन परेद्युर्मुहूर्त्तत्रयत्वतन्न्यूनत्वान्यूनत्वेषु त्रिष्वपि पक्षेषु विवादाविषयत्वात्पूर्वत्रैवोपवासोयुक्तः । उदयं परित्यज्य कियत्पूर्बाह्णभागं प्रक्रम्य प्रवृत्तायाः परेद्युस्त्रिमुहूर्त्ततायां सत्यपिपरयुतोपवाससम्भवे तां परित्यज्य पौर्वाह्णिकवचनेनपूर्वेद्युरेवोपवामो विधीयते । परेद्युस्त्रिमुहूर्त्तन्यूनत्वे तु वेधकारिण्यास्तृतीयायाः सत्यपि वेद्धुं सामर्थ्येवेध्याया द्वितीयायास्त्रिमुहूर्त्तत्वाभावेन वेधयोग्यत्वा-भावात् तत्रोपवासो न प्रसक्तः । अतः परिशेषात् पूर्वाह्णवाक्याच्च पूर्वत्रैवोपवासः । पूर्वेद्युः पूर्वाह्णं सर्वंपरित्यज्य प्रवृत्तायाः परेद्युस्त्रिमुहूर्त्ततयोभयत्रतिथिसत्त्वात् कुत्रोपवास इति सन्देहे सति व्यासेनोत्तरविधानात् पूर्वदिननिषेधाच्चोत्तरत्रोपबासः । न चात्रशुक्लकृष्णव्यवस्था शङ्कनीया । युग्मषाक्ये शुक्लकृष्णपत्तसाधारण्येन परदिनविधानात् कृष्णपक्षेऽपि तत्प्रवृत्तौ-वाधाभावाच्च । अन्ययोस्तु पक्षयोः पूर्ववद्वेधानर्हत्वेनपूर्वेद्युः पौर्वाह्णिकत्वाभावेऽपि परिशेषादापस्तम्बोक्तयुग्भवाक्याच्च पूर्वत्रोपवास इति स्थितम् । एकभक्ता-दिपार्वणश्राद्धान्तेषु कर्मसु द्वितीयापयुक्तस्य विशेषस्यक्वचिदप्यस्मरणात् पूर्वोक्तन्यायो योजनीयः” ।सा च अश्विनीकुमारयोर्जन्मतिथिः । यथाह वराहपु० तयोर्जन्मोपमक्रमे “एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यांब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मात्ततस्तेषां तिथीनामुत्तमातिथिः । एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः ।संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुखरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां येगुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च” । मनोरथ-द्वितीया तु श्रावणशुक्लद्वितीया । “मनोरथद्विती-यायां दिवा वासुदेवार्च्चनम् रात्रौ चन्द्रोदयेऽर्घ्यदानंनक्तं भाजनादिकमुक्तम् ति० त० विष्णुधर्मोत्तरे“देवमभ्यर्च्य पुष्पैस्तु धूपदीपानुलेपनः । उद्गच्छतश्च बाले-न्दोर्दद्यादर्घ्यं समाहितः । नक्तं भुञ्जीत च नरोयावत्तिष्ठति चन्द्रमाः । अस्तं गते न भुञ्जीत व्रतभङ्गभयान्नरः” । स्कन्दपु०  “आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीयापुष्यसयुता । तस्यां रथे समारोप्य रासं मां भद्रयासह । यात्रोत्सवं प्रकुर्वीत प्रीणयेच्च द्विजाद्बहून् ।ऋक्षाभावे तिथौ कार्या सदा सा प्रीतये मम” रथद्वितीया ।भ्रातृद्वितीया लिङ्गपुराणे “कार्त्तिके तुद्वितीयायां शुक्लायां भ्रावृपूजनम् । या न कुर्य्या-द्विनश्यन्ति भ्रातरः सप्तजन्मनि” । तस्या इति शेषः ।महाभारते “कार्त्तिके शुक्लपक्षे तु द्वितीयायांयुधिष्ठिर! । यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेस्वयम् । तस्यां निजगृहे पार्थ! न भोक्तव्यमतोबुधैः । यत्नेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ।दानानि च प्रदेयानि भमिनीभ्यो विशेषतेः” । तथा“यमञ्च चित्रगुप्तञ्च यमदूताश्च पूजयेत् । अर्थश्चात्रप्रदातव्यो यमाय सहजद्वयैः” “अत्र भोक्तव्यं पुष्टि-वर्द्धनमिति समभिव्याहृतफलश्रुत्या भोजननियमस्यप्राधान्यात् तस्य मुख्यकालोऽष्टधाविभक्तदिनस्य पञ्च-मांशोग्राह्यः “पञ्चमे च तथा भागे संविभागोयथार्हतः पितृदेवसद्धष्याणामित्यादि” दक्षोक्तेः अत्रभोजनस्य रागप्राप्तत्वेऽपि तत्कालस्य “अहनि च तथातमस्विन्यां सार्द्धप्रहरयामान्तः” इति कात्यायनीये ननियमितत्वात् वैधत्वेन शास्त्रीयत्वे न सामान्यशास्त्रप्रा-प्त्युपजीविपर्य्युदासासङ्गतिरिति । त० त० (तेन नाति-प्रगे नातिसायमित्यत्र नञर्थः पर्युदास) “तथायमद्दितीयायां यात्रायां मरणं भवेत्” । अनध्याय-द्वितीया यथा “प्रेकोचैचा द्वितीयास्ताः प्रेतपक्षे गतेतु या । या च कोजागरे जाते चैत्रावल्याः परेऽपिया । चातुर्मास्ये समाप्ते च द्वितीया या भवेत्तिथिः । परास्वेतास्वनध्यायः पुराणैः परिकीर्त्तितःति० त० । “मार्ग च फाल्गुने चैव आषाढे कार्तिकेतथा । पक्षयोर्माघमासस्य द्वितीयां परिवर्जयेत्” मल० त०अयमुपनयनविषयः । पक्षयोरित्यस्योत्तरत्र श्रुतस्य सर्व-त्रान्वयः । “द्वितीया मीनधनुषोः” ज्योति० त० उक्तेः र-विचन्द्रयोर्मीनधनुषोः स्थितयोस्तस्या दग्धत्वम् । चन्द्रमा-त्रस्थितत्वे चन्द्रदग्धत्वं केचिदिच्छन्ति “द्वितीया द्वादशीयक्षे” ज्यो० त० उक्तेस्तस्यामुत्तरस्यां दिशि योगिनी ।

Capeller

German

 द्विती॑य der zweite. n.
  adv. zweitens. o. zum
zweiten Mal. m.
  Genosse,  Begleiter, 
Freund
 Nebenbuhler,  Feind
 adj. —°
begleitet von,  verschen mit. f.
  आ der
zweite Tag im Halbmonat
 die Endung
des zweiten Casus (Accusativ) u. dieser
selbst (g.).

Grassman

German

 dvitī́ya,  a.,  der zweite [von dvi-]
 ins Besondere 2〉 n. -am zum zweiten Male. [Page652]
-am [n.] (vápus) {141, 2}. — 2〉 {209, 2}
 {871, 1}.
-ayā (girā́) {669, 9}.

Burnouf

French

 द्वितीय द्वितीय a. (sfx. तीय) second
		 autre,  un
autre.
		 À l'ac. द्वितीयम् une seconde fois,  de nouveau. -- S. f.
 
द्वितीया
 le second jour de la quinzaine.
		 Femme
mariée selon le rituel.
द्वितीयाकृत a. (आ
 कृ) labouré deux fois.
द्वितीयागामिन् a. (आ
 गम्): शब्दस् mot qui tombe
sur un autre mot,  tg.
द्वितीयाभा f.
  (आ
 भा) curcuma xanthorrhiza,  bot.

Stchoupak

French

 द्वितीय-
 a. (flexion pron.  en partie) 2{^me^},  second 
 ifc. ayant pour
second,  pour compagnon, 
 accompagné de,  muni de 
 m.
  compagnon, 
second,  partenaire,  ami (ord. ifc.) 
 2{^me^} personne (gramm. ) 
 -अम् pour la
2{^me^} fois 
 -आ- f.
  compagne,  amie 
 2{^me^} jour de la quinzaine 
 (gramm. )
accusatif,  sa désinence 
 -वन्त्- a. ayant un compagnon,  accompagné de
(instr.).
द्वितीया-चन्द्र- m.
  lune au 2{^me^} jour de la quinzaine,  nouvelle lune.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.