| YouTube Channel

द्विः (dviH)

 
Monier Williams Cologne
English
द्विः in comp. See under द्विस्,
p.
 507, col. 3.
Abhyankara Grammar
English
द्विः doubled
the term is used in connection with reduplication in the Katantra and Haima gram- mars cf. Hem. IV.1.1, Kat.III 8. 10.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्विः,
व्य,
 द्वौ वारौ, इति सुच्प्रत्ययेत साध्यम् ।(यथा, रामायणे । २ । १८ । ३०“करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥
”)सर्व्वनामान्तर्गतद्विशब्दस्य पुंसि रूपं द्वौ । स्त्रियांक्लीवे च द्वे । तद्वाचकानि यथा, पक्षः १ नदी-कूलम् २ असिधारा ३ रामपुत्त्रः ४ चक्षुः ५हस्तः ६ स्तनः ७ । इति कविकल्पलता ॥
सहचरौ यथा, इन्द्राग्नी १ नारदपर्व्वतौ २अश्विनीकुमारौ ३ भार्य्यायती ४ । इति महा-भारते वनपर्व्व ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“स्खद स्खदने”@} 2 3 घटादिष्वेव द्विः स्खदेः पाठात् पूर्वपाठ आत्मनेपदार्थः-आत्मनेपदप्रकरणात्
उत्तरपाठस्तु ‘शेषात् कर्तरि--’ 4 इति परस्मैपदार्थ इति स्यात्।
वस्तुतः पूर्वं पठितस्यैव स्खदेः उपसर्गविशेषवशात् मित्त्वामित्त्वव्यवस्थार्थं पुनः पाठः इति न्याय्यम्।
काशकृत्स्नधातुपाठे तु ‘स्खदिर् अवत्यां च’ इति घटादिषु पठ्यते।
तस्यायमर्थः-अवत्याम् = अवधात्वर्थभूते रक्षणे स्खदिर्धातुर्मित्संज्ञकः।
चकारात् पूर्वस्मिन् गणसूत्र उपात्तस्य ‘परिवेषणे’ इत्यर्थेऽपि मिदयमिति।]] घटादिः।
5 ‘स्खदिर्--’ इति धातुकाव्यव्याख्यायां 6 पाठः।
‘स्खदनम् = विद्रावणम्’ इति स्वामी।
‘विदारणम्’ इति क्षीरस्वामी।
स्खादकः-दिका, 7 स्खदकः- 8 अवस्खादकः-परिस्खादकः- 9 अपस्खादकः- 10 प्रस्खादकः- दिका, चिस्खदिषकः-षिका, चास्खदकः-दिका
इत्यादीनि रूपाणि यथासम्भवं भौवादिकध्वनतिवत् 11 ऊह्यानि।
12 अवस्खादितम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९२७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७६८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (१-३-७८)
05
=>
 [पृष्ठम्१३८५+ ३०]
06
=>
 (२-१९)
07
=>
 [[१। धातोरस्य घटादिषु पाठात् मित्त्वे उपधाह्रस्वो णिजन्तेषु निरुपसृष्टेषु बोध्यः।]]
08
=>
 [[२। ‘स्खदिरवपरिभ्यां च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति निषेधप्रकरणे घटादिषु वचनात् अवपूर्वकात् परिपूर्वकाच्च स्खदतेः न मित्त्वम्।]]
09
=>
 [[३। ‘अपावपरिभ्यः स्खदेः’ (बोधिन्यासे एवं घटादिषु वचनमिति धातुवृत्तिः) इति पक्षे अत्रापि अपपूर्वकस्य स्खदेः मित्त्वनिषेधात् उपधाह्रस्वो नेति बोघ्यम्।]]
10
=>
 [[४। “स्खदेः पूर्वं (= घटादिष्वेव इतः पूर्वं) पाठात् सामान्येन प्राप्तं मित्त्वं उपसृष्टात् यदि भवति तर्हि--अवाद्युपसृष्टादेव” इति मन्वानाः क्षीरस्वाम्यादयः प्रपूर्वकादपि मित्त्वाभावेन रूपमिच्छन्ति। तत्तु काशिकादिषु ‘न’ इत्यनुवर्त्य अवाद्युपसृष्टात् स्खदेरेव मित्त्वं न--अन्यत्र मित्त्वमस्त्येव--इति व्याख्यातत्वात् अनाकरमिति बोध्यम्।]]
11
=>
 (९४०)
12
=>
 [[आ। ‘इत्याद्यवस्खादितमानसास्ता बालाः परिस्खादितधैर्यबन्धाः। दुष्टान् अपस्खादयितुं प्रयाते कृष्णे विलेपुः फणिता विमोहम्।।’ धा। का। २-१९।]]